રામાયણ · અધ્યાય 2.018

તથા તુ વિલપન્તીં તાં કૌસલ્યાં રામમાતરમ્
ઉવાચ લક્ષ્મણો દીનસ્ તત્ કાલસદૃશં વચઃ

ન રોચતે મમાપ્ય્ એતદ્ આર્યે યદ્ રાઘવો વનમ્
ત્યક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયા વાક્યવશં ગતઃ

વિપરીતશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ વિષયૈશ્ ચ પ્રધર્ષિતઃ
નૃપઃ કિમ્ ઇવ ન બ્રૂયાચ્ ચોદ્યમાનઃ સમન્મથઃ

નાસ્યાપરાધં પશ્યામિ નાપિ દોષં તથા વિધમ્
યેન નિર્વાસ્યતે રાષ્ટ્રાદ્ વનવાસાય રાઘવઃ

ન તં પશ્યામ્ય્ અહં લોકે પરોક્ષમ્ અપિ યો નરઃ
અમિત્રો ઽપિ નિરસ્તો ઽપિ યો ઽસ્ય દોષમ્ ઉદાહરેત્

દેવકલ્પમ્ ઋજું દાન્તં રિપૂણામ્ અપિ વત્સલમ્
અવેક્ષમાણઃ કો ધર્મં ત્યજેત્ પુત્રમ્ અકારણાત્

તદ્ ઇદં વચનં રાજ્ઞઃ પુનર્ બાલ્યમ્ ઉપેયુષઃ
પુત્રઃ કો હૃદયે કુર્યાદ્ રાજવૃત્તમ્ અનુસ્મરન્

યાવદ્ એવ ન જાનાતિ કશ્ ચિદ્ અર્થમ્ ઇમં નરઃ
તાવદ્ એવ મયા સાર્ધમ્ આત્મસ્થં કુરુ શાસનમ્

મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ
કઃ સમર્થો ઽધિકં કર્તું કૃતાન્તસ્યેવ તિષ્ઠતઃ

નિર્મનુષ્યામ્ ઇમાં સર્વામ્ અયોધ્યાં મનુજર્ષભ
કરિષ્યામિ શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે

ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાસ્ય હિતમ્ ઇચ્છતિ
સર્વાન્ એતાન્ વધિષ્યામિ મૃદુર્ હિ પરિભૂયતે

ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમ્ અનુત્તમમ્
કસ્ય શક્તિઃ શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન

અનુરક્તો ઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ
સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે

દીપ્તમ્ અગ્નિમ્ અરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતે
પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમ્ અવધારય

હરામિ વીર્યાદ્ દુઃખં તે તમઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ
દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ ચૈવ પશ્યતુ

એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ
ઉવાચ રામં કૌસલ્યા રુદન્તી શોકલાલસા

ભ્રાતુસ્ તે વદતઃ પુત્ર લક્ષ્મણસ્ય શ્રુતં ત્વયા
યદ્ અત્રાનન્તરં તત્ ત્વં કુરુષ્વ યદિ રોચતે

ન ચાધર્મ્યં વચઃ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્
વિહાય શોકસંતપ્તાં ગન્તુમ્ અર્હસિ મામ્ ઇતઃ

ધર્મજ્ઞ યદિ ધર્મિષ્ઠો ધર્મં ચરિતુમ્ ઇચ્છસિ
શુશ્રૂષ મામ્ ઇહસ્થસ્ ત્વં ચર ધર્મમ્ અનુત્તમમ્

શુશ્રૂષુર્ જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્
પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ ત્રિદિવં ગતઃ

યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્ તે ગૌરવેણ તથા હ્ય્ અહમ્
ત્વાં નાહમ્ અનુજાનામિ ન ગન્તવ્યમ્ ઇતો વનમ્

ત્વદ્વિયોગાન્ ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન વા
ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્ તૃણાનામ્ અપિ ભક્ષણમ્

યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્
અહં પ્રાયમ્ ઇહાસિષ્યે ન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્

તતસ્ ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્
બ્રહ્મહત્યામ્ ઇવાધર્માત્ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ

વિલપન્તીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્

નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્ વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ
પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગન્તુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં વનમ્

ઋષિણા ચ પિતુર્ વાક્યં કુર્વતા વ્રતચારિણા
ગૌર્ હતા જાનતા ધર્મં કણ્ડુનાપિ વિપશ્ચિતા

અસ્માકં ચ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ
ખનદ્ભિઃ સાગરૈર્ ભૂતિમ્ અવાપ્તઃ સુમહાન્ વધઃ

જામદગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્
કૃત્તા પરશુનારણ્યે પિતુર્ વચનકારિણા

ન ખલ્વ્ એતન્ મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્
પૂર્વૈર્ અયમ્ અભિપ્રેતો ગતો માર્ગો ઽનુગમ્યતે

તદ્ એતત્ તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા
પિતુર્ હિ વચનં કુર્વન્ ન કશ્ ચિન્ નામ હીયતે

તામ્ એવમ્ ઉક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનર્ અબ્રવીત્
તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમ્ અનુત્તમમ્
અભિપ્રાયમ્ અવિજ્ઞાય સત્યસ્ય ચ શમસ્ય ચ

ધર્મો હિ પરમો લોકે ધર્મે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ધર્મસંશ્રિતમ્ એતચ્ ચ પિતુર્ વચનમ્ ઉત્તમમ્

સંશ્રુત્ય ચ પિતુર્ વાક્યં માતુર્ વા બ્રાહ્મણસ્ય વા
ન કર્તવ્યં વૃથા વીર ધર્મમ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતા

સો ઽહં ન શક્ષ્યામિ પિતુર્ નિયોગમ્ અતિવર્તિતુમ્
પિતુર્ હિ વચનાદ્ વીર કૈકેય્યાહં પ્રચોદિતઃ

તદ્ એનાં વિસૃજાનાર્યાં ક્ષત્રધર્માશ્રિતાં મતિમ્
ધર્મમ્ આશ્રય મા તૈક્ષ્ણ્યં મદ્બુદ્ધિર્ અનુગમ્યતામ્

તમ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સૌહાર્દાદ્ ભ્રાતરં લક્ષ્મણાગ્રજઃ
ઉવાચ ભૂયઃ કૌસલ્યાં પ્રાઞ્જલિઃ શિરસાનતઃ

અનુમન્યસ્વ માં દેવિ ગમિષ્યન્તમ્ ઇતો વનમ્
શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈઃ કુરુ સ્વસ્ત્યયનાનિ મે
તીર્ણપ્રતિજ્ઞશ્ ચ વનાત્ પુનર્ એષ્યામ્ય્ અહં પુરીમ્

યશો હ્ય્ અહં કેવલરાજ્યકારણાન્ ન પૃષ્ઠતઃ કર્તુમ્ અલં મહોદયમ્
અદીર્ઘકાલે ન તુ દેવિ જીવિતે વૃણે ઽવરામ્ અદ્ય મહીમ્ અધર્મતઃ

પ્રસાદયન્ નરવૃષભઃ સ માતરં પરાક્રમાજ્ જિગમિષુર્ એવ દણ્ડકાન્
અથાનુજં ભૃશમ્ અનુશાસ્ય દર્શનં ચકાર તાં હૃદિ જનનીં પ્રદક્ષિણમ્