રામાયણ · અધ્યાય 2.017

રામસ્ તુ ભૃશમ્ આયસ્તો નિઃશ્વસન્ન્ ઇવ કુઞ્જરઃ
જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુર્ અન્તઃપુરં વશી

સો ઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્
ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ ચાપરાન્ બહૂન્

પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ
બ્રાહ્મણાન્ વેદસંપન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્

પ્રણમ્ય રામસ્ તાન્ વૃદ્ધાંસ્ તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ ચ બાલાશ્ ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ

વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્ તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ
ન્યવેદયન્ત ત્વરિતા રામ માતુઃ પ્રિયં તદા

કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા
પ્રભાતે ત્વ્ અકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા
અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા

પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુર્ અન્તઃપુરં શુભમ્
દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્

સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનન્દનમ્ આગતમ્
અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં વડવા યથા

તમ્ ઉવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમ્ આત્મનઃ
કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદ્ ઇદં પ્રિયહિતં વચઃ

વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્
પ્રાપ્નુહ્ય્ આયુશ્ ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે

સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ
અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યે ઽભિષેક્ષ્યતિ

માતરં રાઘવઃ કિં ચિત્ પ્રસાર્યાઞ્જલિમ્ અબ્રવીત્
સ સ્વભાવવિનીતશ્ ચ ગૌરવાચ્ ચ તદાનતઃ

દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ ભયમ્ ઉપસ્થિતમ્
ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને
મધુમૂલફલૈર્ જીવન્ હિત્વા મુનિવદ્ આમિષમ્

ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ
માં પુનર્ દણ્ડકારણ્યં વિવાસયતિ તાપસં

તામ્ અદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમ્ ઇવ
રામસ્ તૂત્થાપયામ્ આસ માતરં ગતચેતસં

ઉપાવૃત્યોત્થિતાં દીનાં વડવામ્ ઇવ વાહિતામ્
પાંશુગુણ્ઠિતસર્વાગ્નીં વિમમર્શ ચ પાણિના

સા રાઘવમ્ ઉપાસીનમ્ અસુખાર્તા સુખોચિતા
ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઉપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે

યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ
ન સ્મ દુઃખમ્ અતો ભૂયઃ પશ્યેયમ્ અહમ્ અપ્રજા

એક એવ હિ વન્ધ્યાયાઃ શોકો ભવતિ માનવઃ
અપ્રજાસ્મીતિ સંતાપો ન હ્ય્ અન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે

ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે
અપિ પુત્રે વિપશ્યેયમ્ ઇતિ રામાસ્થિતં મયા

સા બહૂન્ય્ અમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્
અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામ્ અવરાણાં વરા સતી
અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ

ત્વયિ સંનિહિતે ઽપ્ય્ એવમ્ અહમ્ આસં નિરાકૃતા
કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમ્ એવ મે

યો હિ માં સેવતે કશ્ ચિદ્ અથ વાપ્ય્ અનુવર્તતે
કૈકેય્યાઃ પુત્રમ્ અન્વીક્ષ્ય સ જનો નાભિભાષતે

દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ તવ જાતસ્ય રાઘવ
અતીતાનિ પ્રકાઙ્ક્ષન્ત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્

ઉપવાસૈશ્ ચ યોગૈશ્ ચ બહુભિશ્ ચ પરિશ્રમૈઃ
દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા

સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ ન દીર્યતે
પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યાઃ સ્પૃષ્ટં કૂલં નવામ્ભસા

મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાશો ઽસ્તિ યમક્ષયે મમ
યદ્ અન્તકો ઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમ્ ઇવ

સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ ભુવિ નાવદીર્યતે
અનેન દુઃખેન ચ દેહમ્ અર્પિતં ધ્રુવં હ્ય્ અકાલે મરણં ન વિદ્યતે

ઇદં તુ દુઃખં યદ્ અનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ ચ હિ
તપશ્ ચ તપ્તં યદ્ અપત્યકારણાત્ સુનિષ્ફલં બીજમ્ ઇવોપ્તમ્ ઊષરે

યદિ હ્ય્ અકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ ચિદ્ ગુરુ દુઃખ કર્શિતઃ
ગતાહમ્ અદ્યૈવ પરેત સંસદં વિના ત્વયા ધેનુર્ ઇવાત્મજેન વૈ

ભૃશમ્ અસુખમ્ અમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્
વ્યસનમ્ ઉપનિશામ્ય સા મહત્ સુતમ્ ઇવ બદ્ધમ્ અવેક્ષ્ય કિંનરી