રામાયણ · અધ્યાય 2.016

સ દદર્શાસને રામો નિષણ્ણં પિતરં શુભે
કૈકેયીસહિતં દીનં મુખેન પરિશુષ્યતા

સ પિતુશ્ ચરણૌ પૂર્વમ્ અભિવાદ્ય વિનીતવત્
તતો વવન્દે ચરણૌ કૈકેય્યાઃ સુસમાહિતઃ

રામેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ વચનં વાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ
શશાક નૃપતિર્ દીનો નેક્ષિતું નાભિભાષિતુમ્

તદ્ અપૂર્વં નરપતેર્ દૃષ્ટ્વા રૂપં ભયાવહમ્
રામો ઽપિ ભયમ્ આપન્નઃ પદા સ્પૃષ્ટ્વેવ પન્નગમ્

ઇન્દ્રિયૈર્ અપ્રહૃષ્ટૈસ્ તં શોકસંતાપકર્શિતમ્
નિઃશ્વસન્તં મહારાજં વ્યથિતાકુલચેતસં

ઊર્મિ માલિનમ્ અક્ષોભ્યં ક્ષુભ્યન્તમ્ ઇવ સાગરમ્
ઉપપ્લુતમ્ ઇવાદિત્યમ્ ઉક્તાનૃતમ્ ઋષિં યથા

અચિન્ત્યકલ્પં હિ પિતુસ્ તં શોકમ્ ઉપધારયન્
બભૂવ સંરબ્ધતરઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ

ચિન્તયામ્ આસ ચ તદા રામઃ પિતૃહિતે રતઃ
કિંસ્વિદ્ અદ્યૈવ નૃપતિર્ ન માં પ્રત્યભિનન્દતિ

અન્યદા માં પિતા દૃષ્ટ્વા કુપિતો ઽપિ પ્રસીદતિ
તસ્ય મામ્ અદ્ય સંપ્રેક્ષ્ય કિમાયાસઃ પ્રવર્તતે

સ દીન ઇવ શોકાર્તો વિષણ્ણવદનદ્યુતિઃ
કૈકેયીમ્ અભિવાદ્યૈવ રામો વચનમ્ અબ્રવીત્

કચ્ચિન્ મયા નાપરાદ્ધમ્ અજ્ઞાનાદ્ યેન મે પિતા
કુપિતસ્ તન્ મમાચક્ષ્વ ત્વં ચૈવૈનં પ્રસાદય

વિવર્ણવદનો દીનો ન હિ મામ્ અભિભાષતે
શારીરો માનસો વાપિ કચ્ચિદ્ એનં ન બાધતે
સંતાપો વાભિતાપો વા દુર્લભં હિ સદા સુખમ્

કચ્ચિન્ ન કિં ચિદ્ ભરતે કુમારે પ્રિયદર્શને
શત્રુઘ્ને વા મહાસત્ત્વે માતૄણાં વા મમાશુભમ્

અતોષયન્ મહારાજમ્ અકુર્વન્ વા પિતુર્ વચઃ
મુહૂર્તમ્ અપિ નેચ્છેયં જીવિતું કુપિતે નૃપે

યતોમૂલં નરઃ પશ્યેત્ પ્રાદુર્ભાવમ્ ઇહાત્મનઃ
કથં તસ્મિન્ ન વર્તેત પ્રત્યક્ષે સતિ દૈવતે

કચ્ચિત્ તે પરુષં કિં ચિદ્ અભિમાનાત્ પિતા મમ
ઉક્તો ભવત્યા કોપેન યત્રાસ્ય લુલિતં મનઃ

એતદ્ આચક્ષ્વ મે દેવિ તત્ત્વેન પરિપૃચ્છતઃ
કિંનિમિત્તમ્ અપૂર્વો ઽયં વિકારો મનુજાધિપે

અહં હિ વચનાદ્ રાજ્ઞઃ પતેયમ્ અપિ પાવકે
ભક્ષયેયં વિષં તીક્ષ્ણં મજ્જેયમ્ અપિ ચાર્ણવે
નિયુક્તો ગુરુણા પિત્રા નૃપેણ ચ હિતેન ચ

તદ્ બ્રૂહિ વચનં દેવિ રાજ્ઞો યદ્ અભિકાઙ્ક્ષિતમ્
કરિષ્યે પ્રતિજાને ચ રામો દ્વિર્ નાભિભાષતે

તમ્ આર્જવસમાયુક્તમ્ અનાર્યા સત્યવાદિનમ્
ઉવાચ રામં કૈકેયી વચનં ભૃશદારુણમ્

પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે પિત્રા તે મમ રાઘવ
રક્ષિતેન વરૌ દત્તૌ સશલ્યેન મહારણે

તત્ર મે યાચિતો રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્
ગમનં દણ્ડકારણ્યે તવ ચાદ્યૈવ રાઘવ

યદિ સત્યપ્રતિજ્ઞં ત્વં પિતરં કર્તુમ્ ઇચ્છસિ
આત્માનં ચ નરરેષ્ઠ મમ વાક્યમ્ ઇદં શૃણુ

સ નિદેશે પિતુસ્ તિષ્ઠ યથા તેન પ્રતિશ્રુતમ્
ત્વયારણ્યં પ્રવેષ્ટવ્યં નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ

સપ્ત સપ્ત ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમ્ આશ્રિતઃ
અભિષેકમ્ ઇમં ત્યક્ત્વા જટાચીરધરો વસ

ભરતઃ કોસલપુરે પ્રશાસ્તુ વસુધામ્ ઇમામ્
નાનારત્નસમાકીર્ણાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્

તદ્ અપ્રિયમ્ અમિત્રઘ્નો વચનં મરણોપમમ્
શ્રુત્વા ન વિવ્યથે રામઃ કૈકેયીં ચેદમ્ અબ્રવીત્

એવમ્ અસ્તુ ગમિષ્યામિ વનં વસ્તુમ્ અહં ત્વ્ અતઃ
જટાચીરધરો રાજ્ઞઃ પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્

ઇદં તુ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ કિમર્થં માં મહીપતિઃ
નાભિનન્દતિ દુર્ધર્ષો યથાપુરમ્ અરિંદમઃ

મન્યુર્ ન ચ ત્વયા કાર્યો દેવિ બ્રૂહિ તવાગ્રતઃ
યાસ્યામિ ભવ સુપ્રીતા વનં ચીરજટાધરઃ

હિતેન ગુરુણા પિત્રા કૃતજ્ઞેન નૃપેણ ચ
નિયુજ્યમાનો વિશ્રબ્ધં કિં ન કુર્યાદ્ અહં પ્રિયમ્

અલીકં માનસં ત્વ્ એકં હૃદયં દહતીવ મે
સ્વયં યન્ નાહ માં રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્

અહં હિ સીતાં રાજ્યં ચ પ્રાણાન્ ઇષ્ટાન્ ધનાનિ ચ
હૃષ્ટો ભ્રાત્રે સ્વયં દદ્યાં ભરતાયાપ્રચોદિતઃ

કિં પુનર્ મનુજેન્દ્રેણ સ્વયં પિત્રા પ્રચોદિતઃ
તવ ચ પ્રિયકામાર્થં પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્

તદ્ આશ્વાસય હીમં ત્વં કિં ન્વ્ ઇદં યન્ મહીપતિઃ
વસુધાસક્તનયનો મન્દમ્ અશ્રૂણિ મુઞ્ચતિ

ગચ્છન્તુ ચૈવાનયિતું દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ
ભરતં માતુલકુલાદ્ અદ્યૈવ નૃપશાસનાત્

દણ્ડકારણ્યમ્ એષો ઽહમ્ ઇતો ગચ્છામિ સત્વરઃ
અવિચાર્ય પિતુર્ વાક્યં સમાવસ્તું ચતુર્દશ

સા હૃષ્ટા તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રામસ્ય કૈકયી
પ્રસ્થાનં શ્રદ્દધાના હિ ત્વરયામ્ આસ રાઘવમ્

એવં ભવતુ યાસ્યન્તિ દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ
ભરતં માતુલકુલાદ્ ઉપાવર્તયિતું નરાઃ

તવ ત્વ્ અહં ક્ષમં મન્યે નોત્સુકસ્ય વિલમ્બનમ્
રામ તસ્માદ્ ઇતઃ શીઘ્રં વનં ત્વં ગન્તુમ્ અર્હસિ

વ્રીડાન્વિતઃ સ્વયં યચ્ ચ નૃપસ્ ત્વાં નાભિભાષતે
નૈતત્ કિં ચિન્ નરશ્રેષ્ઠ મન્યુર્ એષો ઽપનીયતામ્

યાવત્ ત્વં ન વનં યાતઃ પુરાદ્ અસ્માદ્ અભિત્વરન્
પિતા તાવન્ ન તે રામ સ્નાસ્યતે ભોક્ષ્યતે ઽપિ વા

ધિક્ કષ્ટમ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય રાજા શોકપરિપ્લુતઃ
મૂર્છિતો ન્યપતત્ તસ્મિન્ પર્યઙ્કે હેમભૂષિતે

રામો ઽપ્ય્ ઉત્થાપ્ય રાજાનં કૈકેય્યાભિપ્રચોદિતઃ
કશયેવાહતો વાજી વનં ગન્તું કૃતત્વરઃ

તદ્ અપ્રિયમ્ અનાર્યાયા વચનં દારુણોદરમ્
શ્રુત્વા ગતવ્યથો રામઃ કૈકેયીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્

નાહમ્ અર્થપરો દેવિ લોકમ્ આવસ્તુમ્ ઉત્સહે
વિદ્ધિ મામ્ ઋષિભિસ્ તુલ્યં કેવલં ધર્મમ્ આસ્થિતમ્

યદ્ અત્રભવતઃ કિં ચિચ્ છક્યં કર્તું પ્રિયં મયા
પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજ્ય સર્વથા કૃતમ્ એવ તત્

ન હ્ય્ અતો ધર્મચરણં કિં ચિદ્ અસ્તિ મહત્તરમ્
યથા પિતરિ શુશ્રૂષા તસ્ય વા વચનક્રિયા

અનુક્તો ઽપ્ય્ અત્રભવતા ભવત્યા વચનાદ્ અહમ્
વને વત્સ્યામિ વિજને વર્ષાણીહ ચતુર્દશ

ન નૂનં મયિ કૈકેયિ કિં ચિદ્ આશંસસે ગુણમ્
યદ્ રાજાનમ્ અવોચસ્ ત્વં મમેશ્વરતરા સતી

યાવન્ માતરમ્ આપૃચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્ય્ અહમ્
તતો ઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દણ્ડકાનાં મહદ્ વનમ્

ભરતઃ પાલયેદ્ રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ ચ પિતુર્ યથા
તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ

સ રામસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૃશં દુઃખહતઃ પિતા
શોકાદ્ અશક્નુવન્ બાષ્પં પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્

વન્દિત્વા ચરણૌ રામો વિસંજ્ઞસ્ય પિતુસ્ તદા
કૈકેય્યાશ્ ચાપ્ય્ અનાર્યાયા નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ

સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્
નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાત્ તસ્માત્ સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્

તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતો ઽનુજગામ હ
લક્ષ્મણઃ પરમક્રુદ્ધઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ

આભિષેચનિકં ભાણ્ડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્
શનૈર્ જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્

ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશો ઽપકર્ષતિ
લોકકાન્તસ્ય કાન્તત્વં શીતરશ્મેર્ ઇવ ક્ષપા

ન વનં ગન્તુકામસ્ય ત્યજતશ્ ચ વસુંધરામ્
સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા

ધારયન્ મનસા દુઃખમ્ ઇન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ
પ્રવિવેશાત્મવાન્ વેશ્મ માતુરપ્રિયશંસિવાન્

પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદાન્વિતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમ્ આગતામ્
ન ચૈવ રામો ઽત્ર જગામ વિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા