રામાયણ · અધ્યાય 2.010

આજ્ઞાપ્ય તુ મહારાજો રાઘવસ્યાભિષેચનમ્
પ્રિયાર્હાં પ્રિયમ્ આખ્યાતું વિવેશાન્તઃપુરં વશી

તાં તત્ર પતિતાં ભૂમૌ શયાનામ્ અતથોચિતામ્
પ્રતપ્ત ઇવ દુઃખેન સો ઽપશ્યજ્ જગતીપતિઃ

સ વૃદ્ધસ્ તરુણીં ભાર્યાં પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયસીમ્
અપાપઃ પાપસંકલ્પાં દદર્શ ધરણીતલે

કરેણુમ્ ઇવ દિગ્ધેન વિદ્ધાં મૃગયુણા વને
મહાગજ ઇવારણ્યે સ્નેહાત્ પરિમમર્શ તામ્

પરિમૃશ્ય ચ પાણિભ્યામ્ અભિસંત્રસ્તચેતનઃ
કામી કમલપત્રાક્ષીમ્ ઉવાચ વનિતામ્ ઇદમ્

ન તે ઽહમ્ અભિજાનામિ ક્રોધમ્ આત્મનિ સંશ્રિતમ્
દેવિ કેનાભિયુક્તાસિ કેન વાસિ વિમાનિતા

યદ્ ઇદં મમ દુઃખાય શેષે કલ્યાણિ પાંસુષુ
ભૂમૌ શેષે કિમર્થં ત્વં મયિ કલ્યાણ ચેતસિ
ભૂતોપહતચિત્તેવ મમ ચિત્તપ્રમાથિની

સન્તિ મે કુશલા વૈદ્યા અભિતુષ્ટાશ્ ચ સર્વશઃ
સુખિતાં ત્વાં કરિષ્યન્તિ વ્યાધિમ્ આચક્ષ્વ ભામિનિ

કસ્ય વા તે પ્રિયં કાર્યં કેન વા વિપ્રિયં કૃતમ્
કઃ પ્રિયં લભતામ્ અદ્ય કો વા સુમહદ્ અપ્રિયમ્

અવધ્યો વધ્યતાં કો વા વધ્યઃ કો વા વિમુચ્યતામ્
દરિદ્રઃ કો ભવત્વ્ આઢ્યો દ્રવ્યવાન્ વાપ્ય્ અકિંચનઃ

અહં ચૈવ મદીયાશ્ ચ સર્વે તવ વશાનુગાઃ
ન તે કં ચિદ્ અભિપ્રાયં વ્યાહન્તુમ્ અહમ્ ઉત્સહે

આત્મનો જીવિતેનાપિ બ્રૂહિ યન્ મનસેચ્છસિ
યાવદ્ આવર્તતે ચક્રં તાવતી મે વસુંધરા

તથોક્તા સા સમાશ્વસ્તા વક્તુકામા તદ્ અપ્રિયમ્
પરિપીડયિતું ભૂયો ભર્તારમ્ ઉપચક્રમે

નાસ્મિ વિપ્રકૃતા દેવ કેન ચિન્ ન વિમાનિતા
અભિપ્રાયસ્ તુ મે કશ્ ચિત્ તમ્ ઇચ્છામિ ત્વયા કૃતમ્

પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજાનીષ્વ યદિ ત્વં કર્તુમ્ ઇચ્છસિ
અથ તદ્ વ્યાહરિષ્યામિ યદ્ અભિપ્રાર્થિતં મયા

એવમ્ ઉક્તસ્ તયા રાજા પ્રિયયા સ્ત્રીવશં ગતઃ
તામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૈકેયીમ્ ઈષદુત્સ્મિતઃ

અવલિપ્તે ન જાનાસિ ત્વત્તઃ પ્રિયતરો મમ
મનુજો મનુજવ્યાઘ્રાદ્ રામાદ્ અન્યો ન વિદ્યતે

ભદ્રે હૃદયમ્ અપ્ય્ એતદ્ અનુમૃશ્શ્યોદ્ધરસ્વ મે
એતત્ સમીક્ષ્ય કૈકેયિ બ્રૂહિ યત્ સાધુ મન્યસે

બલમ્ આત્મનિ પશ્યન્તી ન માં શઙ્કિતુમ્ અર્હસિ
કરિષ્યામિ તવ પ્રીતિં સુકૃતેનાપિ તે શપે

તેન વાક્યેન સંહૃષ્ટા તમ્ અભિપ્રાયમ્ આત્મનઃ
વ્યાજહાર મહાઘોરમ્ અભ્યાગતમ્ ઇવાન્તકમ્

યથાક્રમેણ શપસિ વરં મમ દદાસિ ચ
તચ્ છૃણ્વન્તુ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

ચન્દ્રાદિત્યૌ નભશ્ ચૈવ ગ્રહા રાત્ર્યહની દિશઃ
જગચ્ ચ પૃથિવી ચૈવ સગન્ધર્વા સરાક્ષસા

નિશાચરાણિ ભૂતાનિ ગૃહેષુ ગૃહદેવતાઃ
યાનિ ચાન્યાનિ ભૂતાનિ જાનીયુર્ ભાષિતં તવ

સત્યસંધો મહાતેજા ધર્મજ્ઞઃ સુસમાહિતઃ
વરં મમ દદાત્ય્ એષ તન્ મે શૃણ્વન્તુ દેવતાઃ

ઇતિ દેવી મહેષ્વાસં પરિગૃહ્યાભિશસ્ય ચ
તતઃ પરમ્ ઉવાચેદં વરદં કામમોહિતમ્

વરૌ યૌ મે ત્વયા દેવ તદા દત્તૌ મહીપતે
તૌ તાવદ્ અહમ્ અદ્યૈવ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે વચઃ

અભિષેક સમારમ્ભો રાઘવસ્યોપકલ્પિતઃ
અનેનૈવાભિષેકેણ ભરતો મે ઽભિષિચ્યતામ્

નવ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમ્ આશ્રિતઃ
ચીરાજિનજટાધારી રામો ભવતુ તાપસઃ

ભરતો ભજતામ્ અદ્ય યૌવરાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્
અદ્ય ચૈવ હિ પશ્યેયં પ્રયાન્તં રાઘવં વને

તતઃ શ્રુત્વા મહારાજઃ કૈકેય્યા દારુણં વચઃ
વ્યથિતો વિક્લવશ્ ચૈવ વ્યાઘ્રીં દૃષ્ટ્વા યથા મૃગઃ

અસંવૃતાયામ્ આસીનો જગત્યાં દીર્ઘમ્ ઉચ્છ્વસન્
અહો ધિગ્ ઇતિ સામર્ષો વાચમ્ ઉક્ત્વા નરાધિપઃ
મોહમ્ આપેદિવાન્ ભૂયઃ શોકોપહતચેતનઃ

ચિરેણ તુ નૃપઃ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય સુદુઃખિતઃ
કૈકેયીમ્ અબ્રવીત્ ક્રુદ્ધઃ પ્રદહન્ન્ ઇવ ચક્ષુષા

નૃશંસે દુષ્ટચારિત્રે કુલસ્યાસ્ય વિનાશિનિ
કિં કૃતં તવ રામેણ પાપે પાપં મયાપિ વા

સદા તે જનની તુલ્યાં વૃત્તિં વહતિ રાઘવઃ
તસ્યૈવ ત્વમ્ અનર્થાય કિંનિમિત્તમ્ ઇહોદ્યતા

ત્વં મયાત્મવિનાશાય ભવનં સ્વં પ્રવેશિતા
અવિજ્ઞાનાન્ નૃપસુતા વ્યાલી તીક્ષ્ણવિષા યથા

જીવલોકો યદા સર્વો રામસ્યેહ ગુણસ્તવમ્
અપરાધં કમ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યક્ષ્યામીષ્ટમ્ અહં સુતમ્

કૌસલ્યાં વા સુમિત્રાં વા ત્યજેયમ્ અપિ વા શ્રિયમ્
જીવિતં વાત્મનો રામં ન ત્વ્ એવ પિતૃવત્સલમ્

પરા ભવતિ મે પ્રીતિર્ દૃષ્ટ્વા તનયમ્ અગ્રજમ્
અપશ્યતસ્ તુ મે રામં નષ્ટા ભવતિ ચેતના

તિષ્ઠેલ્ લોકો વિના સૂર્યં સસ્યં વા સલિલં વિના
ન તુ રામં વિના દેહે તિષ્ઠેત્ તુ મમ જીવિતમ્

તદ્ અલં ત્યજ્યતામ્ એષ નિશ્ચયઃ પાપનિશ્ચયે
અપિ તે ચરણૌ મૂર્ધ્ના સ્પૃશામ્ય્ એષ પ્રસીદ મે

સ ભૂમિપાલો વિલપન્ન્ અનાથવત્ સ્ત્રિયા ગૃહીતો દૃહયે ઽતિમાત્રતા
પપાત દેવ્યાશ્ ચરણૌ પ્રસારિતાવ્ ઉભાવ્ અસંસ્પૃશ્ય યથાતુરસ્ તથા