रामायण · अध्याय 2.010

आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम्
प्रियार्हां प्रियम् आख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी

तां तत्र पतितां भूमौ शयानाम् अतथोचिताम्
प्रतप्त इव दुःखेन सो ऽपश्यज् जगतीपतिः

स वृद्धस् तरुणीं भार्यां प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम्
अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले

करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने
महागज इवारण्ये स्नेहात् परिममर्श ताम्

परिमृश्य च पाणिभ्याम् अभिसंत्रस्तचेतनः
कामी कमलपत्राक्षीम् उवाच वनिताम् इदम्

न ते ऽहम् अभिजानामि क्रोधम् आत्मनि संश्रितम्
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता

यद् इदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी

सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश् च सर्वशः
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिम् आचक्ष्व भामिनि

कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्
कः प्रियं लभताम् अद्य को वा सुमहद् अप्रियम्

अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्
दरिद्रः को भवत्व् आढ्यो द्रव्यवान् वाप्य् अकिंचनः

अहं चैव मदीयाश् च सर्वे तव वशानुगाः
न ते कं चिद् अभिप्रायं व्याहन्तुम् अहम् उत्सहे

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन् मनसेच्छसि
यावद् आवर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तद् अप्रियम्
परिपीडयितुं भूयो भर्तारम् उपचक्रमे

नास्मि विप्रकृता देव केन चिन् न विमानिता
अभिप्रायस् तु मे कश् चित् तम् इच्छामि त्वया कृतम्

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुम् इच्छसि
अथ तद् व्याहरिष्यामि यद् अभिप्रार्थितं मया

एवम् उक्तस् तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः
ताम् उवाच महातेजाः कैकेयीम् ईषदुत्स्मितः

अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम
मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामाद् अन्यो न विद्यते

भद्रे हृदयम् अप्य् एतद् अनुमृश्श्योद्धरस्व मे
एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे

बलम् आत्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुम् अर्हसि
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे

तेन वाक्येन संहृष्टा तम् अभिप्रायम् आत्मनः
व्याजहार महाघोरम् अभ्यागतम् इवान्तकम्

यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च
तच् छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः

चन्द्रादित्यौ नभश् चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः
जगच् च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा

निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर् भाषितं तव

सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः
वरं मम ददात्य् एष तन् मे शृण्वन्तु देवताः

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च
ततः परम् उवाचेदं वरदं काममोहितम्

वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते
तौ तावद् अहम् अद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः

अभिषेक समारम्भो राघवस्योपकल्पितः
अनेनैवाभिषेकेण भरतो मे ऽभिषिच्यताम्

नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः
चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः

भरतो भजताम् अद्य यौवराज्यम् अकण्टकम्
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने

ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः
व्यथितो विक्लवश् चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः

असंवृतायाम् आसीनो जगत्यां दीर्घम् उच्छ्वसन्
अहो धिग् इति सामर्षो वाचम् उक्त्वा नराधिपः
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः

चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः
कैकेयीम् अब्रवीत् क्रुद्धः प्रदहन्न् इव चक्षुषा

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा

सदा ते जननी तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः
तस्यैव त्वम् अनर्थाय किंनिमित्तम् इहोद्यता

त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं प्रवेशिता
अविज्ञानान् नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा

जीवलोको यदा सर्वो रामस्येह गुणस्तवम्
अपराधं कम् उद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टम् अहं सुतम्

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयम् अपि वा श्रियम्
जीवितं वात्मनो रामं न त्व् एव पितृवत्सलम्

परा भवति मे प्रीतिर् दृष्ट्वा तनयम् अग्रजम्
अपश्यतस् तु मे रामं नष्टा भवति चेतना

तिष्ठेल् लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत् तु मम जीवितम्

तद् अलं त्यज्यताम् एष निश्चयः पापनिश्चये
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्य् एष प्रसीद मे

स भूमिपालो विलपन्न् अनाथवत् स्त्रिया गृहीतो दृहये ऽतिमात्रता
पपात देव्याश् चरणौ प्रसारिताव् उभाव् असंस्पृश्य यथातुरस् तथा