રામાયણ · અધ્યાય 2.009

એવમ્ ઉક્તા તુ કૈકેયી ક્રોધેન જ્વલિતાનના
દીર્ઘમ્ ઉષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

અદ્ય રામમ્ ઇતઃ ક્ષિપ્રં વનં પ્રસ્થાપયામ્ય્ અહમ્
યૌવરાજ્યેન ભરતં ક્ષિપ્રમ્ એવાભિષેચયે

ઇદં ત્વ્ ઇદાનીં સંપશ્ય કેનોપાયેન મન્થરે
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્ રાજ્યં ન તુ રામઃ કથં ચન

એવમ્ ઉક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની
રામાર્થમ્ ઉપહિંસન્તી કૈકેયીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

હન્તેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ કૈકેયિ શ્રૂયતાં ચ મે
યથા તે ભરતો રાજ્યં પુત્રઃ પ્રાપ્સ્યતિ કેવલમ્

શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્યા મન્થરાયાસ્ તુ કૈકયી
કિં ચિદ્ ઉત્થાય શયનાત્ સ્વાસ્તીર્ણાદ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

કથય ત્વં મમોપાયં કેનોપાયેન મન્થરે
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્ રાજ્યં ન તુ રામઃ કથં ચન

એવમ્ ઉક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની
રામાર્થમ્ ઉપહિંસન્તી કુબ્જા વચનમ્ અબ્રવીત્

તવ દેવાસુરે યુદ્ધે સહ રાજર્ષિભિઃ પતિઃ
અગચ્છત્ ત્વામ્ ઉપાદાય દેવરાજસ્ય સાહ્યકૃત્

દિશમ્ આસ્થાય કૈકેયિ દક્ષિણાં દણ્ડકાન્ પ્રતિ
વૈજયન્તમ્ ઇતિ ખ્યાતં પુરં યત્ર તિમિધ્વજઃ

સ શમ્બર ઇતિ ખ્યાતઃ શતમાયો મહાસુરઃ
દદૌ શક્રસ્ય સંગ્રામં દેવસંઘૈર્ અનિર્જિતઃ

તસ્મિન્ મહતિ સંગ્રામે રાજા દશરથસ્ તદા
અપવાહ્ય ત્વયા દેવિ સંગ્રામાન્ નષ્ટચેતનઃ

તત્રાપિ વિક્ષતઃ શસ્ત્રૈઃ પતિસ્ તે રક્ષિતસ્ ત્વયા
તુષ્ટેન તેન દત્તૌ તે દ્વૌ વરૌ શુભદર્શને

સ ત્વયોક્તઃ પતિર્ દેવિ યદેચ્છેયં તદા વરૌ
ગૃહ્ણીયામ્ ઇતિ તત્ તેન તથેત્ય્ ઉક્તં મહાત્મના
અનભિજ્ઞા હ્ય્ અહં દેવિ ત્વયૈવ કથિતં પુરા

તૌ વરૌ યાચ ભર્તારં ભરતસ્યાભિષેચનમ્
પ્રવ્રાજનં ચ રામસ્ય ત્વં વર્ષાણિ ચતુર્દશ

ક્રોધાગારં પ્રવિશ્યાદ્ય ક્રુદ્ધેવાશ્વપતેઃ સુતે
શેષ્વાનન્તર્હિતાયાં ત્વં ભૂમૌ મલિનવાસિની
મા સ્મૈનં પ્રત્યુદીક્ષેથા મા ચૈનમ્ અભિભાષથાઃ

દયિતા ત્વં સદા ભર્તુર્ અત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ
ત્વત્કૃતે ચ મહારાજો વિશેદ્ અપિ હુતાશનમ્

ન ત્વાં ક્રોધયિતું શક્તો ન ક્રુદ્ધાં પ્રત્યુદીક્ષિતુમ્
તવ પ્રિયાર્થં રાજા હિ પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજેત્

ન હ્ય્ અતિક્રમિતું શક્તસ્ તવ વાક્યં મહીપતિઃ
મન્દસ્વભાવે બુધ્યસ્વ સૌભાગ્યબલમ્ આત્મનઃ

મણિમુક્તાસુવર્ણાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
દદ્યાદ્ દશરથો રાજા મા સ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ

યૌ તૌ દેવાસુરે યુદ્ધે વરૌ દશરથો ઽદદાત્
તૌ સ્મારય મહાભાગે સો ઽર્થો મા ત્વામ્ અતિક્રમેત્

યદા તુ તે વરં દદ્યાત્ સ્વયમ્ ઉત્થાપ્ય રાઘવઃ
વ્યવસ્થાપ્ય મહારાજં ત્વમ્ ઇમં વૃણુયા વરમ્

રામં પ્રવ્રાજયારણ્યે નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
ભરતઃ ક્રિયતાં રાજા પૃથિવ્યાં પાર્થિવર્ષભઃ

એવં પ્રવ્રાજિતશ્ ચૈવ રામો ઽરામો ભવિષ્યતિ
ભરતશ્ ચ હતામિત્રસ્ તવ રાજા ભવિષ્યતિ

યેન કાલેન રામશ્ ચ વનાત્ પ્રત્યાગમિષ્યતિ
તેન કાલેન પુત્રસ્ તે કૃતમૂલો ભવિષ્યતિ
સંગૃહીતમનુષ્યશ્ ચ સુહૃદ્ભિઃ સાર્ધમ્ આત્મવાન્

પ્રાપ્તકાલં તુ તે મન્યે રાજાનં વીતસાધ્વસા
રામાભિષેકસંકલ્પાન્ નિગૃહ્ય વિનિવર્તય

અનર્થમ્ અર્થરૂપેણ ગ્રાહિતા સા તતસ્ તયા
હૃષ્ટા પ્રતીતા કૈકેયી મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

કુબ્જે ત્વાં નાભિજાનામિ શ્રેષ્ઠાં શ્રેષ્ઠાભિધાયિનીમ્
પૃથિવ્યામ્ અસિ કુબ્જાનામ્ ઉત્તમા બુદ્ધિનિશ્ચયે

ત્વમ્ એવ તુ મમાર્થેષુ નિત્યયુક્તા હિતૈષિણી
નાહં સમવબુધ્યેયં કુબ્જે રાજ્ઞશ્ ચિકીર્ષિતમ્

સન્તિ દુઃસંસ્થિતાઃ કુબ્જા વક્રાઃ પરમપાપિકાઃ
ત્વં પદ્મમ્ ઇવ વાતેન સંનતા પ્રિયદર્શના

ઉરસ્ તે ઽભિનિવિષ્ટં વૈ યાવત્ સ્કન્ધાત્ સમુન્નતમ્
અધસ્તાચ્ ચોદરં શાન્તં સુનાભમ્ ઇવ લજ્જિતમ્

જઘનં તવ નિર્ઘુષ્ટં રશનાદામશોભિતમ્
જઙ્ઘે ભૃશમ્ ઉપન્યસ્તે પાદૌ ચાપ્ય્ આયતાવ્ ઉભૌ

ત્વમ્ આયતાભ્યાં સક્થિભ્યાં મન્થરે ક્ષૌમવાસિનિ
અગ્રતો મમ ગચ્છન્તી રાજહંસીવ રાજસે

તવેદં સ્થગુ યદ્ દીર્ઘં રથઘોણમ્ ઇવાયતમ્
મતયઃ ક્ષત્રવિદ્યાશ્ ચ માયાશ્ ચાત્ર વસન્તિ તે

અત્ર તે પ્રતિમોક્ષ્યામિ માલાં કુબ્જે હિરણ્મયીમ્
અભિષિક્તે ચ ભરતે રાઘવે ચ વનં ગતે

જાત્યેન ચ સુવર્ણેન સુનિષ્ટપ્તેન સુન્દરિ
લબ્ધાર્થા ચ પ્રતીતા ચ લેપયિષ્યામિ તે સ્થગુ

મુખે ચ તિલકં ચિત્રં જાતરૂપમયં શુભમ્
કારયિષ્યામિ તે કુબ્જે શુભાન્ય્ આભરણાનિ ચ

પરિધાય શુભે વસ્ત્રે દેવદેવ ચરિષ્યસિ
ચન્દ્રમ્ આહ્વયમાનેન મુખેનાપ્રતિમાનના
ગમિષ્યસિ ગતિં મુખ્યાં ગર્વયન્તી દ્વિષજ્જનમ્

તવાપિ કુબ્જાઃ કુબ્જાયાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ
પાદૌ પરિચરિષ્યન્તિ યથૈવ ત્વં સદા મમ

ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામ્ અગ્નિશિખામ્ ઇવ

ગતોદકે સેતુબન્ધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે
ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણં રાજાનમ્ અનુદર્શય

તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મન્થરયા સહ
ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા

અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાઙ્ગના
અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્ય્ આભરણાનિ ચ

તતો હેમોપમા તત્ર કુબ્જા વાક્યં વશં ગતા
સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ
વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતિ ક્ષિતિમ્

અથૈતદ્ ઉક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની
અસંવૃતામ્ આસ્તરણેન મેદિનીં તદાધિશિશ્યે પતિતેવ કિન્નરી

ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તથાવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા
નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌર્ ઇવ મગ્નતારકા