રામાયણ · અધ્યાય 1.013

અથ સંવત્સરે પૂર્ણે તસ્મિન્ પ્રાપ્તે તુરઙ્ગમે
સરય્વાશ્ ચોત્તરે તીરે રાજ્ઞો યજ્ઞો ઽભ્યવર્તત

ઋશ્યશૃઙ્ગં પુરસ્કૃત્ય કર્મ ચક્રુર્ દ્વિજર્ષભાઃ
અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે રાજ્ઞો ઽસ્ય સુમહાત્મનઃ

કર્મ કુર્વન્તિ વિધિવદ્ યાજકા વેદપારગાઃ
યથાવિધિ યથાન્યાયં પરિક્રામન્તિ શાસ્ત્રતઃ

પ્રવર્ગ્યં શાસ્ત્રતઃ કૃત્વા તથૈવોપસદં દ્વિજાઃ
ચક્રુશ્ ચ વિધિવત્ સર્વમ્ અધિકં કર્મ શાસ્ત્રતઃ

અભિપૂજ્ય તતો હૃષ્ટાઃ સર્વે ચક્રુર્ યથાવિધિ
પ્રાતઃસવનપૂર્વાણિ કર્માણિ મુનિપુંગવાઃ

ન ચાહુતમ્ અભૂત્ તત્ર સ્ખલિતં વાપિ કિં ચન
દૃશ્યતે બ્રહ્મવત્ સર્વં ક્ષેમયુક્તં હિ ચક્રિરે

ન તેષ્વ્ અહઃસુ શ્રાન્તો વા ક્ષુધિતો વાપિ દૃશ્યતે
નાવિદ્વાન્ બ્રાહ્મણસ્ તત્ર નાશતાનુચરસ્ તથા

બ્રાહ્મણા ભુઞ્જતે નિત્યં નાથવન્તશ્ ચ ભુઞ્જતે
તાપસા ભુઞ્જતે ચાપિ શ્રમણા ભુઞ્જતે તથા

વૃદ્ધાશ્ ચ વ્યાધિતાશ્ ચૈવ સ્ત્રિયો બાલાસ્ તથૈવ ચ
અનિશં ભુઞ્જમાનાનાં ન તૃપ્તિર્ ઉપલભ્યતે

દીયતાં દીયતામ્ અન્નં વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ
ઇતિ સંચોદિતાસ્ તત્ર તથા ચક્રુર્ અનેકશઃ

અન્નકૂટાશ્ ચ બહવો દૃશ્યન્તે પર્વતોપમાઃ
દિવસે દિવસે તત્ર સિદ્ધસ્ય વિધિવત્ તદા

અન્નં હિ વિધિવત્ સ્વાદુ પ્રશંસન્તિ દ્વિજર્ષભાઃ
અહો તૃપ્તાઃ સ્મ ભદ્રં તે ઇતિ શુશ્રાવ રાઘવઃ

સ્વલંકૃતાશ્ ચ પુરુષા બ્રાહ્મણાન્ પર્યવેષયન્
ઉપાસતે ચ તાન્ અન્યે સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ

કર્માન્તરે તદા વિપ્રા હેતુવાદાન્ બહૂન્ અપિ
પ્રાહુઃ સુવાગ્મિનો ધીરાઃ પરસ્પરજિગીષયા

દિવસે દિવસે તત્ર સંસ્તરે કુશલા દ્વિજાઃ
સર્વકર્માણિ ચક્રુસ્ તે યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ

નાષડઙ્ગવિદ્ અત્રાસીન્ નાવ્રતો નાબહુશ્રુતઃ
સદસ્યસ્ તસ્ય વૈ રાજ્ઞો નાવાદકુશલો દ્વિજઃ

પ્રાપ્તે યૂપોચ્છ્રયે તસ્મિન્ ષડ્ બૈલ્વાઃ ખાદિરાસ્ તથા
તાવન્તો બિલ્વસહિતાઃ પર્ણિનશ્ ચ તથાપરે

શ્લેષ્માતકમયો દિષ્ટો દેવદારુમયસ્ તથા
દ્વાવ્ એવ તત્ર વિહિતૌ બાહુવ્યસ્તપરિગ્રહૌ

કારિતાઃ સર્વ એવૈતે શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ યજ્ઞકોવિદૈઃ
શોભાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય કાઞ્ચનાલંકૃતા ભવન્

વિન્યસ્તા વિધિવત્ સર્વે શિલ્પિભિઃ સુકૃતા દૃઢાઃ
અષ્ટાશ્રયઃ સર્વ એવ શ્લક્ષ્ણરૂપસમન્વિતાઃ

આચ્છાદિતાસ્ તે વાસોભિઃ પુષ્પૈર્ ગન્ધૈશ્ ચ ભૂષિતાઃ
સપ્તર્ષયો દીપ્તિમન્તો વિરાજન્તે યથા દિવિ

ઇષ્ટકાશ્ ચ યથાન્યાયં કારિતાશ્ ચ પ્રમાણતઃ
ચિતો ઽગ્નિર્ બ્રાહ્મણૈસ્ તત્ર કુશલૈઃ શુલ્બકર્મણિ

સ ચિત્યો રાજસિંહસ્ય સંચિતઃ કુશલૈર્ દ્વિજૈઃ
ગરુડો રુક્મપક્ષો વૈ ત્રિગુણો ઽષ્ટાદશાત્મકઃ

નિયુક્તાસ્ તત્ર પશવસ્ તત્ તદ્ ઉદ્દિશ્ય દૈવતમ્
ઉરગાઃ પક્ષિણશ્ ચૈવ યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ
શામિત્રે તુ હયસ્ તત્ર તથા જલ ચરાશ્ ચ યે

ઋત્વિગ્ભિઃ સર્વમ્ એવૈતન્ નિયુક્તં શાસ્ત્રતસ્ તદા
પશૂનાં ત્રિશતં તત્ર યૂપેષુ નિયતં તદા
અશ્વરત્નોત્તમં તસ્ય રાજ્ઞો દશરથસ્ય હ

કૌસલ્યા તં હયં તત્ર પરિચર્ય સમન્તતઃ
કૃપાણૈર્ વિશશાસૈનં ત્રિભિઃ પરમયા મુદા

પતત્રિણા તદા સાર્ધં સુસ્થિતેન ચ ચેતસા
અવસદ્ રજનીમ્ એકાં કૌસલ્યા ધર્મકામ્યયા

હોતાધ્વર્યુસ્ તથોદ્ગાતા હયેન સમયોજયન્
મહિષ્યા પરિવૃક્ત્યાથ વાવાતામ્ અપરાં તથા

પતત્રિણસ્ તસ્ય વપામ્ ઉદ્ધૃત્ય નિયતેન્દ્રિયઃ
ઋત્વિક્ પરમ સંપન્નઃ શ્રપયામ્ આસ શાસ્ત્રતઃ

ધૂમગન્ધં વપાયાસ્ તુ જિઘ્રતિ સ્મ નરાધિપઃ
યથાકાલં યથાન્યાયં નિર્ણુદન્ પાપમ્ આત્મનઃ

હયસ્ય યાનિ ચાઙ્ગાનિ તાનિ સર્વાણિ બ્રાહ્મણાઃ
અગ્નૌ પ્રાસ્યન્તિ વિધિવત્ સમસ્તાઃ ષોડશર્ત્વિજઃ

પ્લક્ષશાખાસુ યજ્ઞાનામ્ અન્યેષાં ક્રિયતે હવિઃ
અશ્વમેધસ્ય ચૈકસ્ય વૈતસો ભાગ ઇષ્યતે

ત્ર્યહો ઽશ્વમેધઃ સંખ્યાતઃ કલ્પસૂત્રેણ બ્રાહ્મણૈઃ
ચતુષ્ટોમમ્ અહસ્ તસ્ય પ્રથમં પરિકલ્પિતમ્

ઉક્થ્યં દ્વિતીયં સંખ્યાતમ્ અતિરાત્રં તથોત્તરમ્
કારિતાસ્ તત્ર બહવો વિહિતાઃ શાસ્ત્રદર્શનાત્

જ્યોતિષ્ટોમાયુષી ચૈવ અતિરાત્રૌ ચ નિર્મિતૌ
અભિજિદ્ વિશ્વજિચ્ ચૈવ અપ્તોર્યામો મહાક્રતુઃ

પ્રાચીં હોત્રે દદૌ રાજા દિશં સ્વકુલવર્ધનઃ
અધ્વર્યવે પ્રતીચીં તુ બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દિશમ્

ઉદ્ગાત્રે તુ તથોદીચીં દક્ષિણૈષા વિનિર્મિતા
અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે સ્વયમ્ભુવિહિતે પુરા

ક્રતું સમાપ્ય તુ તદા ન્યાયતઃ પુરુષર્ષભઃ
ઋત્વિગ્ભ્યો હિ દદૌ રાજા ધરાં તાં ક્રતુવર્ધનઃ

ઋત્વિજસ્ ત્વ્ અબ્રુવન્ સર્વે રાજાનં ગતકલ્મષમ્
ભવાન્ એવ મહીં કૃત્સ્નામ્ એકો રક્ષિતુમ્ અર્હતિ

ન ભૂમ્યા કાર્યમ્ અસ્માકં ન હિ શક્તાઃ સ્મ પાલને
રતાઃ સ્વાધ્યાયકરણે વયં નિત્યં હિ ભૂમિપ
નિષ્ક્રયં કિં ચિદ્ એવેહ પ્રયચ્છતુ ભવાન્ ઇતિ

ગવાં શતસહસ્રાણિ દશ તેભ્યો દદૌ નૃપઃ
દશકોટિં સુવર્ણસ્ય રજતસ્ય ચતુર્ગુણમ્

ઋત્વિજસ્ તુ તતઃ સર્વે પ્રદદુઃ સહિતા વસુ
ઋશ્યશૃઙ્ગાય મુનયે વસિષ્ઠાય ચ ધીમતે

તતસ્ તે ન્યાયતઃ કૃત્વા પ્રવિભાગં દ્વિજોત્તમાઃ
સુપ્રીતમનસઃ સર્વે પ્રત્યૂચુર્ મુદિતા ભૃશમ્

તતઃ પ્રીતમના રાજા પ્રાપ્ય યજ્ઞમ્ અનુત્તમમ્
પાપાપહં સ્વર્નયનં દુસ્તરં પાર્થિવર્ષભૈઃ

તતો ઽબ્રવીદ્ ઋશ્યશૃઙ્ગં રાજા દશરથસ્ તદા
કુલસ્ય વર્ધનં તત્ તુ કર્તુમ્ અર્હસિ સુવ્રત

તથેતિ ચ સ રાજાનમ્ ઉવાચ દ્વિજસત્તમઃ
ભવિષ્યન્તિ સુતા રાજંશ્ ચત્વારસ્ તે કુલોદ્વહાઃ