રામાયણ · અધ્યાય 1.002

નારદસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ
પૂજયામ્ આસ ધર્માત્મા સહશિષ્યો મહામુનિઃ

યથાવત્ પૂજિતસ્ તેન દેવર્ષિર્ નારદસ્ તદા
આપૃષ્ટ્વૈવાભ્યનુજ્ઞાતઃ સ જગામ વિહાયસં

સ મુહૂર્તં ગતે તસ્મિન્ દેવલોકં મુનિસ્ તદા
જગામ તમસાતીરં જાહ્નવ્યાસ્ ત્વ્ અવિદૂરતઃ

સ તુ તીરં સમાસાદ્ય તમસાયા મહામુનિઃ
શિષ્યમ્ આહ સ્થિતં પાર્શ્વે દૃષ્ટ્વા તીર્થમ્ અકર્દમમ્

અકર્દમમ્ ઇદં તીર્થં ભરદ્વાજ નિશામય
રમણીયં પ્રસન્નામ્બુ સન્મનુષ્યમનો યથા

ન્યસ્યતાં કલશસ્ તાત દીયતાં વલ્કલં મમ
ઇદમ્ એવાવગાહિષ્યે તમસાતીર્થમ્ ઉત્તમમ્

એવમ્ ઉક્તો ભરદ્વાજો વાલ્મીકેન મહાત્મના
પ્રાયચ્છત મુનેસ્ તસ્ય વલ્કલં નિયતો ગુરોઃ

સ શિષ્યહસ્તાદ્ આદાય વલ્કલં નિયતેન્દ્રિયઃ
વિચચાર હ પશ્યંસ્ તત્ સર્વતો વિપુલં વનમ્

તસ્યાભ્યાશે તુ મિથુનં ચરન્તમ્ અનપાયિનમ્
દદર્શ ભગવાંસ્ તત્ર ક્રૌઞ્ચયોશ્ ચારુનિસ્વનમ્

તસ્માત્ તુ મિથુનાદ્ એકં પુમાંસં પાપનિશ્ચયઃ
જઘાન વૈરનિલયો નિષાદસ્ તસ્ય પશ્યતઃ

તં શોણિતપરીતાઙ્ગં વેષ્ટમાનં મહીતલે
ભાર્યા તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા રુરાવ કરુણાં ગિરમ્

તથા તુ તં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા નિષાદેન નિપાતિતમ્
ઋષેર્ ધર્માત્મનસ્ તસ્ય કારુણ્યં સમપદ્યત

તતઃ કરુણવેદિત્વાદ્ અધર્મો ઽયમ્ ઇતિ દ્વિજઃ
નિશામ્ય રુદતીં ક્રૌઞ્ચીમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમ્ અગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ
યત્ ક્રૌઞ્ચમિથુનાદ્ એકમ્ અવધીઃ કામમોહિતમ્

તસ્યૈવં બ્રુવતશ્ ચિન્તા બભૂવ હૃદિ વીક્ષતઃ
શોકાર્તેનાસ્ય શકુનેઃ કિમ્ ઇદં વ્યાહૃતં મયા

ચિન્તયન્ સ મહાપ્રાજ્ઞશ્ ચકાર મતિમાન્ મતિમ્
શિષ્યં ચૈવાબ્રવીદ્ વાક્યમ્ ઇદં સ મુનિપુંગવઃ

પાદબદ્ધો ઽક્ષરસમસ્ તન્ત્રીલયસમન્વિતઃ
શોકાર્તસ્ય પ્રવૃત્તો મે શ્લોકો ભવતુ નાન્યથા

શિષ્યસ્ તુ તસ્ય બ્રુવતો મુનેર્ વાક્યમ્ અનુત્તમમ્
પ્રતિજગ્રાહ સંહૃષ્ટસ્ તસ્ય તુષ્ટો ઽભવદ્ ગુરુઃ

સો ઽભિષેકં તતઃ કૃત્વા તીર્થે તસ્મિન્ યથાવિધિ
તમ્ એવ ચિન્તયન્ન્ અર્થમ્ ઉપાવર્તત વૈ મુનિઃ

ભરદ્વાજસ્ તતઃ શિષ્યો વિનીતઃ શ્રુતવાન્ ગુરોઃ
કલશં પૂર્ણમ્ આદાય પૃષ્ઠતો ઽનુજગામ હ

સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદં શિષ્યેણ સહ ધર્મવિત્
ઉપવિષ્ટઃ કથાશ્ ચાન્યાશ્ ચકાર ધ્યાનમ્ આસ્થિતઃ

આજગામ તતો બ્રહ્મા લોકકર્તા સ્વયં પ્રભુઃ
ચતુર્મુખો મહાતેજા દ્રષ્ટું તં મુનિપુંગવમ્

વાલ્મીકિર્ અથ તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય વાગ્ યતઃ
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો ભૂત્વા તસ્થૌ પરમવિસ્મિતઃ

પૂજયામ્ આસ તં દેવં પાદ્યાર્ઘ્યાસનવન્દનૈઃ
પ્રણમ્ય વિધિવચ્ ચૈનં પૃષ્ટ્વાનામયમ્ અવ્યયમ્

અથોપવિશ્ય ભગવાન્ આસને પરમાર્ચિતે
વાલ્મીકયે મહર્ષયે સંદિદેશાસનં તતઃ

ઉપવિષ્ટે તદા તસ્મિન્ સાક્ષાલ્ લોકપિતામહે
તદ્ ગતેનૈવ મનસા વાલ્મીકિર્ ધ્યાનમ્ આસ્થિતઃ

પાપાત્મના કૃતં કષ્ટં વૈરગ્રહણબુદ્ધિના
યસ્ તાદૃશં ચારુરવં ક્રૌઞ્ચં હન્યાદ્ અકારણાત્

શોચન્ન્ એવ મુહુઃ ક્રૌઞ્ચીમ્ ઉપશ્લોકમ્ ઇમં પુનઃ
જગાવ્ અન્તર્ગતમના ભૂત્વા શોકપરાયણઃ

તમ્ ઉવાચ તતો બ્રહ્મા પ્રહસન્ મુનિપુંગવમ્
શ્લોક એવ ત્વયા બદ્ધો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

મચ્છન્દાદ્ એવ તે બ્રહ્મન્ પ્રવૃત્તેયં સરસ્વતી
રામસ્ય ચરિતં સર્વં કુરુ ત્વમ્ ઋષિસત્તમ

ધર્માત્મનો ગુણવતો લોકે રામસ્ય ધીમતઃ
વૃત્તં કથય ધીરસ્ય યથા તે નારદાચ્ છ્રુતમ્

રહસ્યં ચ પ્રકાશં ચ યદ્ વૃત્તં તસ્ય ધીમતઃ
રામસ્ય સહ સૌમિત્રે રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ

વૈદેહ્યાશ્ ચૈવ યદ્ વૃત્તં પ્રકાશં યદિ વા રહઃ
તચ્ ચાપ્ય્ અવિદિતં સર્વં વિદિતં તે ભવિષ્યતિ

ન તે વાગ્ અનૃતા કાવ્યે કા ચિદ્ અત્ર ભવિષ્યતિ
કુરુ રામકથાં પુણ્યાં શ્લોકબદ્ધાં મનોરમામ્

યાવત્ સ્થાસ્યન્તિ ગિરયઃ સરિતશ્ ચ મહીતલે
તાવદ્ રામાયણકથા લોકેષુ પ્રચરિષ્યતિ

યાવદ્ રામસ્ય ચ કથા ત્વત્કૃતા પ્રચરિષ્યતિ
તાવદ્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ ત્વં મલ્લોકેષુ નિવત્સ્યસિ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત
તતઃ સશિષ્યો વાલ્મીકિર્ મુનિર્ વિસ્મયમ્ આયયૌ

તસ્ય શિષ્યાસ્ તતઃ સર્વે જગુઃ શ્લોકમ્ ઇમં પુનઃ
મુહુર્ મુહુઃ પ્રીયમાણાઃ પ્રાહુશ્ ચ ભૃશવિસ્મિતાઃ

સમાક્ષરૈશ્ ચતુર્ભિર્ યઃ પાદૈર્ ગીતો મહર્ષિણા
સો ઽનુવ્યાહરણાદ્ ભૂયઃ શોકઃ શ્લોકત્વમ્ આગતઃ

તસ્ય બુદ્ધિર્ ઇયં જાતા વાલ્મીકેર્ ભાવિતાત્મનઃ
કૃત્સ્નં રામાયણં કાવ્યમ્ ઈદૃશૈઃ કરવાણ્ય્ અહમ્

ઉદારવૃત્તાર્થપદૈર્ મનોરમૈસ્ તદાસ્ય રામસ્ય ચકાર કીર્તિમાન્
સમાક્ષરૈઃ શ્લોકશતૈર્ યશસ્વિનો યશસ્કરં કાવ્યમ્ ઉદારધીર્ મુનિઃ