રામાયણ · અધ્યાય 1.001

તપઃસ્વાધ્યાયનિરતં તપસ્વી વાગ્વિદાં વરમ્
નારદં પરિપપ્રચ્છ વાલ્મીકિર્ મુનિપુંગવમ્

કો ન્વ્ અસ્મિન્ સામ્પ્રતં લોકે ગુણવાન્ કશ્ ચ વીર્યવાન્
ધર્મજ્ઞશ્ ચ કૃતજ્ઞશ્ ચ સત્યવાક્યો દૃઢવ્રતઃ

ચારિત્રેણ ચ કો યુક્તઃ સર્વભૂતેષુ કો હિતઃ
વિદ્વાન્ કઃ કઃ સમર્થશ્ ચ કશ્ ચૈકપ્રિયદર્શનઃ

આત્મવાન્ કો જિતક્રોધો દ્યુતિમાન્ કો ઽનસૂયકઃ
કસ્ય બિભ્યતિ દેવાશ્ ચ જાતરોષસ્ય સંયુગે

એતદ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે
મહર્ષે ત્વં સમર્થો ઽસિ જ્ઞાતુમ્ એવંવિધં નરમ્

શ્રુત્વા ચૈતત્ ત્રિલોકજ્ઞો વાલ્મીકેર્ નારદો વચઃ
શ્રૂયતામ્ ઇતિ ચામન્ત્ર્ય પ્રહૃષ્ટો વાક્યમ્ અબ્રવીત્

બહવો દુર્લભાશ્ ચૈવ યે ત્વયા કીર્તિતા ગુણાઃ
મુને વક્ષ્યામ્ય્ અહં બુદ્ધ્વા તૈર્ યુક્તઃ શ્રૂયતાં નરઃ

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રામો નામ જનૈઃ શ્રુતઃ
નિયતાત્મા મહાવીર્યો દ્યુતિમાન્ ધૃતિમાન્ વશી

બુદ્ધિમાન્ નીતિમાન્ વાગ્મી શ્રીમાઞ્ શત્રુનિબર્હણઃ
વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કમ્બુગ્રીવો મહાહનુઃ

મહોરસ્કો મહેષ્વાસો ગૂઢજત્રુર્ અરિંદમઃ
આજાનુબાહુઃ સુશિરાઃ સુલલાટઃ સુવિક્રમઃ

સમઃ સમવિભક્તાઙ્ગઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્
પીનવક્ષા વિશાલાક્ષો લક્ષ્મીવાઞ્ શુભલક્ષણઃ

ધર્મજ્ઞઃ સત્યસંધશ્ ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ
યશસ્વી જ્ઞાનસંપન્નઃ શુચિર્ વશ્યઃ સમાધિમાન્

રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય પરિરક્ષિતા
વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતઃ

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્
સર્વલોકપ્રિયઃ સાધુર્ અદીનાત્મા વિચક્ષણઃ

સર્વદાભિગતઃ સદ્ભિઃ સમુદ્ર ઇવ સિન્ધુભિઃ
આર્યઃ સર્વસમશ્ ચૈવ સદૈકપ્રિયદર્શનઃ

સ ચ સર્વગુણોપેતઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ
સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યે ધૈર્યેણ હિમવાન્ ઇવ

વિષ્ણુના સદૃશો વીર્યે સોમવત્ પ્રિયદર્શનઃ
કાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ

ધનદેન સમસ્ ત્યાગે સત્યે ધર્મ ઇવાપરઃ
તમ્ એવંગુણસંપન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્

જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠગુણૈર્ યુક્તં પ્રિયં દશરથઃ સુતમ્
યૌવરાજ્યેન સંયોક્તુમ્ ઐચ્છત્ પ્રીત્યા મહીપતિઃ

તસ્યાભિષેકસંભારાન્ દૃષ્ટ્વા ભાર્યાથ કૈકયી
પૂર્વં દત્તવરા દેવી વરમ્ એનમ્ અયાચત
વિવાસનં ચ રામસ્ય ભરતસ્યાભિષેચનમ્

સ સત્યવચનાદ્ રાજા ધર્મપાશેન સંયતઃ
વિવાસયામ્ આસ સુતં રામં દશરથઃ પ્રિયમ્

સ જગામ વનં વીરઃ પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્
પિતુર્ વચનનિર્દેશાત્ કૈકેય્યાઃ પ્રિયકારણાત્

તં વ્રજન્તં પ્રિયો ભ્રાતા લક્ષ્મણો ઽનુજગામ હ
સ્નેહાદ્ વિનયસંપન્નઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ

સર્વલક્ષણસંપન્ના નારીણામ્ ઉત્તમા વધૂઃ
સીતાપ્ય્ અનુગતા રામં શશિનં રોહિણી યથા

પૌરૈર્ અનુગતો દૂરં પિત્રા દશરથેન ચ
શૃઙ્ગવેરપુરે સૂતં ગઙ્ગાકૂલે વ્યસર્જયત્

તે વનેન વનં ગત્વા નદીસ્ તીર્ત્વા બહૂદકાઃ
ચિત્રકૂટમ્ અનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

રમ્યમ્ આવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ
દેવગન્ધર્વસંકાશાસ્ તત્ર તે ન્યવસન્ સુખમ્

ચિત્રકૂટં ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્ તદા
રાજા દશરથઃ સ્વર્ગં જગામ વિલપન્ સુતમ્

મૃતે તુ તસ્મિન્ ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્ દ્વિજૈઃ
નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છદ્ રાજ્યં મહાબલઃ
સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ

પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ
નિવર્તયામ્ આસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ

સ કામમ્ અનવાપ્યૈવ રામપાદાવ્ ઉપસ્પૃશન્
નન્દિગ્રામે ઽકરોદ્ રાજ્યં રામાગમનકાઙ્ક્ષયા

રામસ્ તુ પુનર્ આલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ
તત્રાગમનમ્ એકાગ્રે દણ્ડકાન્ પ્રવિવેશ હ

વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભઙ્ગં દદર્શ હ
સુતીક્ષ્ણં ચાપ્ય્ અગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્ય ભ્રાતરં તથા

અગસ્ત્યવચનાચ્ ચૈવ જગ્રાહૈન્દ્રં શરાસનમ્
ખડ્ગં ચ પરમપ્રીતસ્ તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ

વસતસ્ તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈઃ સહ
ઋષયો ઽભ્યાગમન્ સર્વે વધાયાસુરરક્ષસામ્

તેન તત્રૈવ વસતા જનસ્થાનનિવાસિની
વિરૂપિતા શૂર્પણખા રાક્ષસી કામરૂપિણી

તતઃ શૂર્પણખાવાક્યાદ્ ઉદ્યુક્તાન્ સર્વરાક્ષસાન્
ખરં ત્રિશિરસં ચૈવ દૂષણં ચૈવ રાક્ષસં

નિજઘાન રણે રામસ્ તેષાં ચૈવ પદાનુગાન્
રક્ષસાં નિહતાન્ય્ આસન્ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ

તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ
સહાયં વરયામ્ આસ મારીચં નામ રાક્ષસં

વાર્યમાણઃ સુબહુશો મારીચેન સ રાવણઃ
ન વિરોધો બલવતા ક્ષમો રાવણ તેન તે

અનાદૃત્ય તુ તદ્ વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ
જગામ સહમારીચસ્ તસ્યાશ્રમપદં તદા

તેન માયાવિના દૂરમ્ અપવાહ્ય નૃપાત્મજૌ
જહાર ભાર્યાં રામસ્ય ગૃધ્રં હત્વા જટાયુષમ્

ગૃધ્રં ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા હૃતાં શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્
રાઘવઃ શોકસંતપ્તો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ

તતસ્ તેનૈવ શોકેન ગૃધ્રં દગ્ધ્વા જટાયુષમ્
માર્ગમાણો વને સીતાં રાક્ષસં સંદદર્શ હ

કબન્ધં નામ રૂપેણ વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્
તં નિહત્ય મહાબાહુર્ દદાહ સ્વર્ગતશ્ ચ સઃ

સ ચાસ્ય કથયામ્ આસ શબરીં ધર્મચારિણીમ્
શ્રમણીં ધર્મનિપુણામ્ અભિગચ્છેતિ રાઘવ
સો ઽભ્યગચ્છન્ મહાતેજાઃ શબરીં શત્રુસૂદનઃ

શબર્યા પૂજિતઃ સમ્યગ્ રામો દશરથાત્મજઃ
પમ્પાતીરે હનુમતા સંગતો વાનરેણ હ

હનુમદ્વચનાચ્ ચૈવ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ
સુગ્રીવાય ચ તત્ સર્વં શંસદ્ રામો મહાબલઃ

તતો વાનરરાજેન વૈરાનુકથનં પ્રતિ
રામાયાવેદિતં સર્વં પ્રણયાદ્ દુઃખિતેન ચ
વાલિનશ્ ચ બલં તત્ર કથયામ્ આસ વાનરઃ

પ્રતિજ્ઞાતં ચ રામેણ તદા વાલિવધં પ્રતિ
સુગ્રીવઃ શઙ્કિતશ્ ચાસીન્ નિત્યં વીર્યેણ રાઘવે

રાઘવઃ પ્રત્યયાર્થં તુ દુન્દુભેઃ કાયમ્ ઉત્તમમ્
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સંપૂર્ણં દશયોજનમ્

બિભેદ ચ પુનઃ સાલાન્ સપ્તૈકેન મહેષુણા
ગિરિં રસાતલં ચૈવ જનયન્ પ્રત્યયં તદા

તતઃ પ્રીતમનાસ્ તેન વિશ્વસ્તઃ સ મહાકપિઃ
કિષ્કિન્ધાં રામસહિતો જગામ ચ ગુહાં તદા

તતો ઽગર્જદ્ ધરિવરઃ સુગ્રીવો હેમપિઙ્ગલઃ
તેન નાદેન મહતા નિર્જગામ હરીશ્વરઃ

તતઃ સુગ્રીવવચનાદ્ ધત્વા વાલિનમ્ આહવે
સુગ્રીવમ્ એવ તદ્ રાજ્યે રાઘવઃ પ્રત્યપાદયત્

સ ચ સર્વાન્ સમાનીય વાનરાન્ વાનરર્ષભઃ
દિશઃ પ્રસ્થાપયામ્ આસ દિદૃક્ષુર્ જનકાત્મજામ્

તતો ગૃધ્રસ્ય વચનાત્ સંપાતેર્ હનુમાન્ બલી
શતયોજનવિસ્તીર્ણં પુપ્લુવે લવણાર્ણવમ્

તત્ર લઙ્કાં સમાસાદ્ય પુરીં રાવણપાલિતામ્
દદર્શ સીતાં ધ્યાયન્તીમ્ અશોકવનિકાં ગતામ્

નિવેદયિત્વાભિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિં ચ નિવેદ્ય ચ
સમાશ્વાસ્ય ચ વૈદેહીં મર્દયામ્ આસ તોરણમ્

પઞ્ચ સેનાગ્રગાન્ હત્વા સપ્ત મન્ત્રિસુતાન્ અપિ
શૂરમ્ અક્ષં ચ નિષ્પિષ્ય ગ્રહણં સમુપાગમત્

અસ્ત્રેણોન્મુહમ્ આત્માનં જ્ઞાત્વા પૈતામહાદ્ વરાત્
મર્ષયન્ રાક્ષસાન્ વીરો યન્ત્રિણસ્ તાન્ યદૃચ્છયા

તતો દગ્ધ્વા પુરીં લઙ્કામ્ ઋતે સીતાં ચ મૈથિલીમ્
રામાય પ્રિયમ્ આખ્યાતું પુનર્ આયાન્ મહાકપિઃ

સો ઽભિગમ્ય મહાત્માનં કૃત્વા રામં પ્રદક્ષિણમ્
ન્યવેદયદ્ અમેયાત્મા દૃષ્ટા સીતેતિ તત્ત્વતઃ

તતઃ સુગ્રીવસહિતો ગત્વા તીરં મહોદધેઃ
સમુદ્રં ક્ષોભયામ્ આસ શરૈર્ આદિત્યસંનિભૈઃ

દર્શયામ્ આસ ચાત્માનં સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ
સમુદ્રવચનાચ્ ચૈવ નલં સેતુમ્ અકારયત્

તેન ગત્વા પુરીં લઙ્કાં હત્વા રાવણમ્ આહવે
અભ્યષિઞ્ચત્ સ લઙ્કાયાં રાક્ષસેન્દ્રં વિભીષણમ્

કર્મણા તેન મહતા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્
સદેવર્ષિગણં તુષ્ટં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ

તથા પરમસંતુષ્ટૈઃ પૂજિતઃ સર્વદૈવતૈઃ
કૃતકૃત્યસ્ તદા રામો વિજ્વરઃ પ્રમુમોદ હ

દેવતાભ્યો વરાન્ પ્રાપ્ય સમુત્થાપ્ય ચ વાનરાન્
પુષ્પકં તત્ સમારુહ્ય નન્દિગ્રામં યયૌ તદા

નન્દિગ્રામે જટાં હિત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહિતો ઽનઘઃ
રામઃ સીતામ્ અનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પુનર્ અવાપ્તવાન્

પ્રહૃષ્ટમુદિતો લોકસ્ તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ સુધાર્મિકઃ
નિરાયમો અરોગશ્ ચ દુર્ભિક્ષભયવર્જિતઃ

ન પુત્રમરણં કે ચિદ્ દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષાઃ ક્વ ચિત્
નાર્યશ્ ચાવિધવા નિત્યં ભવિષ્યન્તિ પતિવ્રતાઃ

ન વાતજં ભયં કિં ચિન્ નાપ્સુ મજ્જન્તિ જન્તવઃ
ન ચાગ્રિજં ભયં કિં ચિદ્ યથા કૃતયુગે તથા

અશ્વમેધશતૈર્ ઇષ્ટ્વા તથા બહુસુવર્ણકૈઃ
ગવાં કોટ્યયુતં દત્ત્વા વિદ્વદ્ભ્યો વિધિપૂર્વકમ્

રાજવંશાઞ્ શતગુણાન્ સ્થાપયિષ્યતિ રાઘવઃ
ચાતુર્વર્ણ્યં ચ લોકે ઽસ્મિન્ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોક્ષ્યતિ

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ
રામો રાજ્યમ્ ઉપાસિત્વા બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યતિ

ઇદં પવિત્રં પાપઘ્નં પુણ્યં વેદૈશ્ ચ સંમિતમ્
યઃ પઠેદ્ રામચરિતં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એતદ્ આખ્યાનમ્ આયુષ્યં પઠન્ રામાયણં નરઃ
સપુત્રપૌત્રઃ સગણઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે

પઠન્ દ્વિજો વાગૃષભત્વમ્ ઈયાત્ સ્યાત્ ક્ષત્રિયો ભૂમિપતિત્વમ્ ઈયાત્
વણિગ્જનઃ પણ્યફલત્વમ્ ઈયાજ્ જનશ્ ચ શૂદ્રો ઽપિ મહત્ત્વમ્ ઈયાત્