રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.23

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 23
અભિવાદ્ય તુ કૌસલ્યાં રામઃ સમ્પ્રસ્થિતો વનમ્ ।
કૃતસ્વસ્ત્યયનો માત્રા ધર્મિષ્ઠે વર્ત્મનિ સ્થિતઃ

વિરાજયન્ રાજસુતો રાજમાર્ગં નરૈર્ વૃતમ્ ।
હૃદયાન્ય્ આમમન્થેવ જનસ્ય ગુણવત્તયા

વૈદેહી ચાપિ તત્ સર્વં ન શુશ્રાવ તપસ્વિની ।
તદ્ એવ હૃદિ તસ્યાશ્ ચ યૌવરાજ્યાભિષેચનમ્

દેવકાર્યં સ્મ સા કૃત્વા કૃતજ્ઞા હૃષ્ટચેતના ।
અભિજ્ઞા રાજધર્માણાં રાજપુત્રં પ્રતીક્ષતે

પ્રવિવેશાથ રામસ્ તુ સ્વવેશ્મ સુવિભૂષિતમ્ ।
પ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણં હ્રિયા કિંચિદ્ અવાઙ્મુખઃ

અથ સીતા સમુત્પત્ય વેપમાના ચ તં પતિમ્ ।
અપશ્યચ્ છોકસંતપ્તં ચિન્તાવ્યાકુલિતેન્દ્રિયમ્

વિવર્ણવદનં દૃષ્ટ્વા તં પ્રસ્વિન્નમ્ અમર્ષણમ્ ।
આહ દુઃખાભિસંતપ્તા કિમ્ ઇદાનીમ્ ઇદં પ્રભો

અદ્ય બાર્હસ્પતઃ શ્રીમાન્ યુક્તઃ પુષ્યો ન રાઘવ ।
પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મણૈઃ પ્રાજ્ઞૈઃ કેન ત્વમ્ અસિ દુર્મનાઃ

ન તે શતશલાકેન જલફેનનિભેન ચ ।
આવૃતં વદનં વલ્ગુ છત્ત્રેણાભિવિરાજતે

વ્યજનાભ્યાં ચ મુખ્યાભ્યાં શતપત્ત્રનિભેક્ષણમ્ ।
ચન્દ્રહંસપ્રકાશાભ્યાં વીજ્યતે ન તવાનનમ્

વાગ્મિનો બન્દિનશ્ ચાપિ પ્રહૃષ્ટાસ્ ત્વાં નરર્ષભ ।
સ્તુવન્તો નાદ્ય દૃશ્યન્તે મઙ્ગલૈઃ સૂતમાગધાઃ

ન તે ક્ષૌદ્રં ચ દધિ ચ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
મૂર્ધ્નિ મૂર્ધાવસિક્તસ્ય દધતિ સ્મ વિધાનતઃ

ન ત્વાં પ્રકૃતયઃ સર્વા શ્રેણીમુખ્યાશ્ ચ ભૂષિતાઃ ।
અનુવ્રજિતુમ્ ઇચ્છન્તિ પૌરજાનપદાસ્ તથા

ચતુર્ભિર્ વેગસમ્પન્નૈર્ હયૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ ।
મુખ્યઃ પુષ્યરથો યુક્તઃ કિં ન ગચ્છતિ તે ઽગ્રતઃ

ન હસ્તી ચાગ્રતઃ શ્રીમાંસ્ તવ લક્ષણપૂજિતઃ ।
પ્રયાણે લક્ષ્યતે વીર કૃષ્ણમેઘગિરિપ્રભઃ

ન ચ કાઞ્ચનચિત્રં તે પશ્યામિ પ્રિયદર્શન ।
ભદ્રાસનં પુરસ્કૃત્ય યાન્તં વીરપુરઃસરમ્

અભિષેકો યદા સજ્જઃ કિમ્ ઇદાનીમ્ ઇદં તવ ।
અપૂર્વો મુખવર્ણશ્ ચ ન પ્રહર્ષશ્ ચ લક્ષ્યતે

ઇતીવ વિલપન્તીં તાં પ્રોવાચ રઘુનન્દનઃ ।
સીતે તત્રભવાંસ્ તાતઃ પ્રવ્રાજયતિ માં વનમ્

કુલે મહતિ સમ્ભૂતે ધર્મજ્ઞે ધર્મચારિણિ ।
શૃણુ જાનકિ યેનેદં ક્રમેણાભ્યાગતં મમ

રાજ્ઞા સત્યપ્રતિજ્ઞેન પિત્રા દશરથેન મે ।
કૈકેય્યૈ પ્રીતમનસા પુરા દત્તૌ મહાવરૌ

તયાદ્ય મમ સજ્જે ઽસ્મિન્ન્ અભિષેકે નૃપોદ્યતે ।
પ્રચોદિતઃ સ સમયો ધર્મેણ પ્રતિનિર્જિતઃ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વસ્તવ્યં દણ્ડકે મયા ।
પિત્રા મે ભરતશ્ ચાપિ યૌવરાજ્યે નિયોજિતઃ ।
સો ઽહં ત્વામ્ આગતો દ્રષ્ટું પ્રસ્થિતો વિજનં વનમ્ ॥ રમ્સ્_2,23.22* ॥
ભરતસ્ય સમીપે તે નાહં કથ્યઃ કદાચન ।
ઋદ્ધિયુક્તા હિ પુરુષા ન સહન્તે પરસ્તવમ્ ।
તસ્માન્ ન તે ગુણાઃ કથ્યા ભરતસ્યાગ્રતો મમ ॥ રમ્સ્_2,23.23* ॥
નાપિ ત્વં તેન ભર્તવ્યા વિશેષેણ કદાચન ।
અનુકૂલતયા શક્યં સમીપે તસ્ય વર્તિતુમ્

અહં ચાપિ પ્રતિજ્ઞાં તાં ગુરોઃ સમનુપાલયન્ ।
વનમ્ અદ્યૈવ યાસ્યામિ સ્થિરા ભવ મનસ્વિનિ

યાતે ચ મયિ કલ્યાણિ વનં મુનિનિષેવિતમ્ ।
વ્રતોપવાસરતયા ભવિતવ્યં ત્વયાનઘે

કાલ્યમ્ ઉત્થાય દેવાનાં કૃત્વા પૂજાં યથાવિધિ ।
વન્દિતવ્યો દશરથઃ પિતા મમ નરેશ્વરઃ

માતા ચ મમ કૌસલ્યા વૃદ્ધા સંતાપકર્શિતા ।
ધર્મમ્ એવાગ્રતઃ કૃત્વા ત્વત્તઃ સમ્માનમ્ અર્હતિ

વન્દિતવ્યાશ્ ચ તે નિત્યં યાઃ શેષા મમ માતરઃ ।
સ્નેહપ્રણયસમ્ભોગૈઃ સમા હિ મમ માતરઃ

ભ્રાતૃપુત્રસમૌ ચાપિ દ્રષ્ટવ્યૌ ચ વિશેષતઃ ।
ત્વયા લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ પ્રાણૈઃ પ્રિયતરૌ મમ

વિપ્રિયં ન ચ કર્તવ્યં ભરતસ્ય કદાચન ।
સ હિ રાજા પ્રભુશ્ ચૈવ દેશસ્ય ચ કુલસ્ય ચ

આરાધિતા હિ શીલેન પ્રયત્નૈશ્ ચોપસેવિતાઃ ।
રાજાનઃ સમ્પ્રસીદન્તિ પ્રકુપ્યન્તિ વિપર્યયે

ઔરસાન્ અપિ પુત્રાન્ હિ ત્યજન્ત્ય્ અહિતકારિણઃ ।
સમર્થાન્ સમ્પ્રગૃહ્ણન્તિ જનાન્ અપિ નરાધિપાઃ

અહં ગમિષ્યામિ મહાવનં પ્રિયે ત્વયા હિ વસ્તવ્યમ્ ઇહૈવ ભામિનિ ।
યથા વ્યલીકં કુરુષે ન કસ્યચિત્ તથા ત્વયા કાર્યમ્ ઇદં વચો મમ