રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.20

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 20
ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણો ઽધઃશિરા મુહુઃ ।
શ્રુત્વા મધ્યં જગામેવ મનસા દુઃખહર્ષયોઃ

તદા તુ બદ્ધ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્ મધ્યે નરર્ષભઃ ।
નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ

તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષ્યં તદ્ ભ્રુકુટીસહિતં તદા ।
બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્

અગ્રહસ્ તં વિધુન્વંસ્ તુ હસ્તી હસ્તમ્ ઇવાત્મનઃ ।
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્

અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્ તુ તિર્યગ્ ભ્રાતરમ્ અબ્રવીત્ ।
અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાન્ અયમ્

ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા ।
કથં હ્ય્ એતદ્ અસમ્ભ્રાન્તસ્ ત્વદ્વિધો વક્તુમ્ અર્હતિ

યથા દૈવમ્ અશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।
કિં નામ કૃપણં દૈવમ્ અશક્તમ્ અભિશંસસિ

પાપયોસ્ તુ કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે ।
સન્તિ ધર્મોપધાઃ શ્લક્ષ્ણા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે

લોકવિદ્વિષ્ટમ્ આરબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્ ।
યેનેયમ્ આગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્ મહીપતે ।
સ હિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યઃ પ્રસઙ્ગાદ્ યસ્ય મુહ્યસિ ॥ રમ્સ્_2,20.9* ॥
યદ્ય્ અપિ પ્રતિપત્તિસ્ તે દૈવી ચાપિ તયોર્ મતમ્ ।
તથાપ્ય્ ઉપેક્ષણીયં તે ન મે તદ્ અપિ રોચતે

વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમ્ અનુવર્તતે ।
વીરાઃ સંભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે

દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્ ।
ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સો ઽવસીદતિ

દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વ્ અદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ ।
દૈવમાનુષયોર્ અદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ ભવિષ્યતિ

અદ્ય મત્પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ ।
યદ્ દૈવાદ્ આહતં તે ઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્

અત્યઙ્કુશમ્ ઇવોદ્દામં ગજં મદબલોદ્ધતમ્ ।
પ્રધાવિતમ્ અહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે

લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્ તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્ ।
ન ચ કૃત્સ્નાસ્ ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા

યૈર્ વિવાસસ્ તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ ।
અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્ તથા

અહં તદાશાં છેત્સ્યામિ પિતુસ્ તસ્યાશ્ ચ યા તવ ।
અભિષેકવિઘાતેન પુત્રરાજ્યાય વર્તતે

મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા ।
પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ

ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમ્ અનન્તરમ્ ।
આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ

પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસો વિધીયતે ।
પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને

સ ચેદ્ રાજન્ય્ અનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા ।
નૈવમ્ ઇચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમ્ આત્મનિ

પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્ ।
રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમ્ અહં વેલેવ સાગરમ્

મઙ્ગલૈર્ અભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ ।
અહમ્ એકો મહીપાલાન્ અલં વારયિતું બલાત્

ન શોભાર્થાવ્ ઇમૌ બાહૂ ન ધનુર્ ભૂષણાય મે ।
નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ

અમિત્રદમનાર્થં મે સર્વમ્ એતચ્ ચતુષ્ટયમ્ ।
ન ચાહં કામયે ઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્ છત્રુર્ મતો મમ

અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા ।
પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે

ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ ગહના દુશ્ચરા ચ મે ।
હસ્ત્યશ્વનરહસ્તોરુશિરોભિર્ ભવિતા મહી

ખડ્ગધારા હતા મે ઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાદ્રયઃ ।
પતિષ્યન્તિ દ્વિપા ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને ।
કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે

બહુભિશ્ ચૈકમ્ અત્યસ્યન્ન્ એકેન ચ બહૂઞ્ જનાન્ ।
વિનિયોક્ષ્યામ્ય્ અહં બાણાન્ નૃવાજિગજમર્મસુ

અદ્ય મે ઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ ।
રાજ્ઞશ્ ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં ચ તવ પ્રભો

અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ ।
વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ

અનુરૂપાવ્ ઇમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ ।
અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્ત્ઃણાં તે નિવારણે

બ્રવીહિ કો ઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવાસુહૃત્ પ્રાણયશઃ સુહૃજ્જનૈઃ ।
યથા તવેયં વસુધા વશે ભવેત્ તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિંકરઃ

વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્ય ચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ ।
ઉવાચ પિત્ર્યે વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામ્ એષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ