રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3.64

રામઃ પ્રેક્ષ્ય તુ તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્
સૌમિત્રિં મિત્રસમ્પન્નમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

મમાયં નૂનમ્ અર્થેષુ યતમાનો વિહંગમઃ
રાક્ષસેન હતઃ સંખ્યે પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ દુસ્ત્યજાન્ ॥

અયમ્ અસ્ય શરીરે ઽસ્મિન્ પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે
તથા સ્વરવિહીનો ઽયં વિક્લવં સમુદીક્ષતે ॥

જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ
સીતામ્ આખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમ્ આખ્યાહિ ચાત્મનઃ ॥

કિંનિમિત્તો ઽહરત્ સીતાં રાવણસ્ તસ્ય કિં મયા
અપરાદ્ધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા ॥

કથં તચ્ ચન્દ્રસંકાશં મુખમ્ આસીન્ મનોહરમ્
સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ ॥

કથંવીર્યઃ કથંરૂપઃ કિંકર્મા સ ચ રાક્ષસઃ
ક્વ ચાસ્ય ભવનં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ ॥

તમ્ ઉદ્વીક્ષ્યાથ દીનાત્મા વિલપન્તમ્ અનન્તરમ્
વાચાતિસન્નયા રામં જટાયુર્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

સા હૃતા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન વિહાયસા
માયામ્ આસ્થાય વિપુલાં વાતદુર્દિનસંકુલામ્ ॥

પરિશ્રાન્તસ્ય મે તાત પક્ષૌ છિત્ત્વા નિશાચરઃ
સીતામ્ આદાય વૈદેહીં પ્રયાતો દક્ષિણામુખઃ ॥

ઉપરુધ્યન્તિ મે પ્રાણા દૃષ્ટિર્ ભ્રમતિ રાઘવ
પશ્યામિ વૃક્ષાન્ સૌવર્ણાન્ ઉશીરકૃતમૂર્ધજાન્ ॥

યેન યાતિ મુહૂર્તેન સીતામ્ આદાય રાવણઃ
વિપ્રણષ્ટં ધનં ક્ષિપ્રં તત્સ્વામી પ્રતિપદ્યતે ॥

વિન્દો નામ મુહૂર્તો ઽસૌ સ ચ કાકુત્સ્થ નાબુધત્
ઝષવદ્ બડિશં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ વિનશ્યતિ ॥

ન ચ ત્વયા વ્યથા કાર્યા જનકસ્ય સુતાં પ્રતિ
વૈદેહ્યા રંસ્યસે ક્ષિપ્રં હત્વા તં રાક્ષસં રણે ॥

અસંમૂઢસ્ય ગૃધ્રસ્ય રામં પ્રત્યનુભાષતઃ
આસ્યાત્ સુસ્રાવ રુધિરં મ્રિયમાણસ્ય સામિષમ્ ॥

પુત્રો વિશ્રવસઃ સાક્ષાદ્ ભ્રાતા વૈશ્રવણસ્ય ચ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દુર્લભાન્ પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ ॥

બ્રૂહિ બ્રૂહીતિ રામસ્ય બ્રુવાણસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ
ત્યક્ત્વા શરીરં ગૃધ્રસ્ય જગ્મુઃ પ્રાણા વિહાયસમ્ ॥

સ નિક્ષિપ્ય શિરો ભૂમૌ પ્રસાર્ય ચરણૌ તદા
વિક્ષિપ્ય ચ શરીરં સ્વં પપાત ધરણીતલે ॥

તં ગૃધ્રં પ્રેક્ષ્ય તામ્રાક્ષં ગતાસુમ્ અચલોપમમ્
રામઃ સુબહુભિર્ દુઃખૈર્ દીનઃ સૌમિત્રિમ્ અબ્રવીત્ ॥

બહૂનિ રક્ષસાં વાસે વર્ષાણિ વસતા સુખમ્
અનેન દણ્ડકારણ્યે વિચીર્ણમ્ ઇહ પક્ષિણા ॥

અનેકવાર્ષિકો યસ્ તુ ચિરકાલં સમુત્થિતઃ
સો ઽયમ્ અદ્ય હતઃ શેતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ ગૃધ્રો ઽયમ્ ઉપકારી હતશ્ ચ મે
સીતામ્ અભ્યવપન્ નો વૈ રાવણેન બલીયસા ॥

ગૃધ્રરાજ્યં પરિત્યજ્ય પિતૃપૈતામહં મહત્
મમ હેતોર્ અયં પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ ॥

સર્વત્ર ખલુ દૃશ્યન્તે સાધવો ધર્મચારિણઃ
શૂરાઃ શરણ્યાઃ સૌમિત્રે તિર્યગ્યોનિગતેષ્વ્ અપિ ॥

સીતાહરણજં દુઃખં ન મે સૌમ્ય તથાગતમ્
યથા વિનાશો ગૃધ્રસ્ય મત્કૃતે ચ પરંતપ ॥

રાજા દશરથઃ શ્રીમાન્ યથા મમ મહાયશાઃ
પૂજનીયશ્ ચ માન્યશ્ ચ તથાયં પતગેશ્વરઃ ॥

સૌમિત્રે હર કાષ્ઠાનિ નિર્મથિષ્યામિ પાવકમ્
ગૃધ્રરાજં દિધક્ષામિ મત્કૃતે નિધનં ગતમ્ ॥

નાથં પતગલોકસ્ય ચિતામ્ આરોપયામ્ય્ અહમ્
ઇમં ધક્ષ્યામિ સૌમિત્રે હતં રૌદ્રેણ રક્ષસા ॥

યા ગતિર્ યજ્ઞશીલાનામ્ આહિતાગ્નેશ્ ચ યા ગતિઃ
અપરાવર્તિનાં યા ચ યા ચ ભૂમિપ્રદાયિનામ્ ॥

મયા ત્વં સમનુજ્ઞાતો ગચ્છ લોકાન્ અનુત્તમાન્
ગૃધ્રરાજ મહાસત્ત્વ સંસ્કૃતશ્ ચ મયા વ્રજ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા ચિતાં દીપ્તામ્ આરોપ્ય પતગેશ્વરમ્
દદાહ રામો ધર્માત્મા સ્વબન્ધુમ્ ઇવ દુઃખિતઃ ॥

રામો ઽથ સહસૌમિત્રિર્ વનં યાત્વા સ વીર્યવાન્
સ્થૂલાન્ હત્વા મહારોહીન્ અનુ તસ્તાર તં દ્વિજમ્ ॥

રોહિમાંસાનિ ચોદ્ધૃત્ય પેશીકૃત્વા મહાયશાઃ
શકુનાય દદૌ રામો રમ્યે હરિતશાદ્વલે ॥

યત્ તત્ પ્રેતસ્ય મર્ત્યસ્ય કથયન્તિ દ્વિજાતયઃ
તત્ સ્વર્ગગમનં તસ્ય ક્ષિપ્રં રામો જજાપ હ ॥

તતો ગોદાવરીં ગત્વા નદીં નરવરાત્મજૌ
ઉદકં ચક્રતુસ્ તસ્મૈ ગૃધ્રરાજાય તાવ્ ઉભૌ ॥

સ ગૃધ્રરાજઃ કૃતવાન્ યશસ્કરં સુદુષ્કરં કર્મ રણે નિપાતિતઃ
મહર્ષિકલ્પેન ચ સંસ્કૃતસ્ તદા જગામ પુણ્યાં ગતિમ્ આત્મનઃ શુભામ્ ॥