રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3.41

સા તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાનિ વિચિન્વતી
હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામ્ ઉપશોભિતમ્ ॥

પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની
ભર્તારમ્ અપિ ચાક્રન્દલ્ લક્ષ્મણં ચૈવ સાયુધમ્ ॥

તયાહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ
વીક્ષમાણૌ તુ તં દેશં તદા દદૃશતુર્ મૃગમ્ ॥

શઙ્કમાનસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો રામમ્ અબ્રવીત્
તમ્ એવૈનમ્ અહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્ ॥

ચરન્તો મૃગયાં હૃષ્ટા પાપેનોપાધિના વને
અનેન નિહતા રામ રાજાનઃ કામરૂપિણા ॥

અસ્ય માયાવિદો માયા મૃગરૂપમ્ ઇદં કૃતમ્
ભાનુમત્પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસંનિભમ્ ॥

મૃગો હ્ય્ એવંવિધો રત્ન વિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ
જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ ॥

એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા
ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા છદ્મના હૃતચેતના ॥

આર્યપુત્રાભિરામો ઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ
આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ ॥

ઇહાશ્રમપદે ઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ
મૃગાશ્ ચરન્તિ સહિતાશ્ ચમરાઃ સૃમરાસ્ તથા ॥

ઋક્ષાઃ પૃષતસંઘાશ્ ચ વાનરાઃ કિંનરાસ્ તથા
વિચરન્તિ મહાબાહો રૂપશ્રેષ્ઠા મહાબલાઃ ॥

ન ચાસ્ય સદૃશો રાજન્ દૃષ્ટપૂર્વો મૃગઃ પુરા
તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાયં મૃગસત્તમઃ ॥

નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નબિન્દુસમાચિતઃ
દ્યોતયન્ વનમ્ અવ્યગ્રં શોભતે શશિસંનિભઃ ॥

અહો રૂપમ્ અહો લક્ષ્મીઃ સ્વરસમ્પચ્ ચ શોભના
મૃગો ઽદ્ભુતો વિચિત્રો ઽસૌ હૃદયં હરતીવ મે ॥

યદિ ગ્રહણમ્ અભ્યેતિ જીવન્ન્ એવ મૃગસ્ તવ
આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥

સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ
અન્તઃપુરવિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ ॥

ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો
મૃગરૂપમ્ ઇદં દિવ્યં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥

જીવન્ ન યદિ તે ઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ
અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં મે ભવિષ્યતિ ॥

નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ
શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામ્ ઇચ્છામ્ય્ અહમ્ ઉપાસિતુમ્ ॥

કામવૃત્તમ્ ઇદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામ્ અસદૃશં મતમ્
વપુષા ત્વ્ અસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ ॥

તેન કાઞ્ચનરોમ્ના તુ મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા
તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમ્ આગતમ્ ॥

એવં સીતાવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ મૃગમ્ અદ્ભુતમ્
ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહાં મૃગગતામ્ ઇમામ્
રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્ય્ એષ મૃગો ઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥

ન વને નન્દનોદ્દેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે
કુતઃ પૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યો ઽસ્ય કશ્ચિત્ સમો મૃગઃ ॥

પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ ચ રુચિરા રોમરાજયઃ
શોભન્તે મૃગમ્ આશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દુભિઃ ॥

પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામ્ અગ્નિશિખોપમામ્
જિહ્વાં મુખાન્ નિઃસરન્તીં મેઘાદ્ ઇવ શતહ્રદામ્ ॥

મસારગલ્વર્કમુખઃ શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ
કસ્ય નામાભિરૂપો ઽસૌ ન મનો લોભયેન્ મૃગઃ ॥

કસ્ય રૂપમ્ ઇદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદમયપ્રભમ્
નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્ ॥

માંસહેતોર્ અપિ મૃગાન્ વિહારાર્થં ચ ધન્વિનઃ
ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને ॥

ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને
ધાતવો વિવિધાશ્ ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ ॥

તત્ સારમ્ અખિલં નૄણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્
મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ ॥

અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્ય્ અવિચારયન્
તમ્ અર્થમ્ અર્થશાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રાહુર્ અર્થ્યાશ્ ચ લક્ષ્મણ ॥

એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ધ્યે કાઞ્ચનત્વચિ
ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા ॥

ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી
ભવેદ્ એતસ્ય સદૃશી સ્પર્શનેનેતિ મે મતિઃ ॥

એષ ચૈવ મૃગઃ શ્રીમાન્ યશ્ ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ
ઉભાવ્ એતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ ॥

યદિ વાયં તથા યન્ માં ભવેદ્ વદસિ લક્ષ્મણ
માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યો ઽસ્ય વધો મયા ॥

એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના
વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ ॥

ઉત્થાય બહવો યેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ
નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્ તસ્માદ્ વધ્યસ્ ત્વ્ અયં મૃગઃ ॥

પુરસ્તાદ્ ઇહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ
ઉદરસ્થો દ્વિજાન્ હન્તિ સ્વગર્ભો ઽશ્વતરીમ્ ઇવ ॥

સ કદાચિચ્ ચિરાલ્ લોકે આસસાદ મહામુનિમ્
અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષ્યસ્ તસ્ય બભૂવ હ ॥

સમુત્થાને ચ તદ્રૂપં કર્તુકામં સમીક્ષ્ય તમ્
ઉત્સ્મયિત્વા તુ ભગવાન્ વાતાપિમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ત્વયાવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાશ્ ચ તેજસા
જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તસ્માદ્ અસિ જરાં ગતઃ ॥

એવં તન્ ન ભવેદ્ રક્ષો વાતાપિર્ ઇવ લક્ષ્મણ
મદ્વિધં યો ઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ॥

ભવેદ્ધતો ઽયં વાતાપિર્ અગસ્ત્યેનેવ માં ગતિઃ
ઇહ ત્વં ભવ સંનદ્ધો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્ ॥

અસ્યામ્ આયત્તમ્ અસ્માકં યત્ કૃત્યં રઘુનન્દન
અહમ્ એનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્ય્ અથવા મૃગમ્ ॥

યાવદ્ ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમ્ આનયિતું દ્રુતમ્
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહીં મૃગત્વચિ ગતસ્પૃહામ્ ॥

ત્વચા પ્રધાનયા હ્ય્ એષ મૃગો ઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ
અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમ્ આશ્રમસ્થેન સીતયા ॥

યાવત્ પૃષતમ્ એકેન સાયકેન નિહન્મ્ય્ અહમ્
હત્વૈતચ્ ચર્મ આદાય શીઘ્રમ્ એષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥

પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ
ભવાપ્રમત્તઃ પ્રતિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ ॥