રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3.31

તતઃ શૂર્પણખા દીના રાવણં લોકરાવણમ્
અમાત્યમધ્યે સંક્રુદ્ધા પરુષં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

પ્રમત્તઃ કામભોગેષુ સ્વૈરવૃત્તો નિરઙ્કુશઃ
સમુત્પન્નં ભયં ઘોરં બોદ્ધવ્યં નાવબુધ્યસે ॥

સક્તં ગ્રામ્યેષુ ભોગેષુ કામવૃત્તં મહીપતિમ્
લુબ્ધં ન બહુ મન્યન્તે શ્મશાનાગ્નિમ્ ઇવ પ્રજાઃ ॥

સ્વયં કાર્યાણિ યઃ કાલે નાનુતિષ્ઠતિ પાર્થિવઃ
સ તુ વૈ સહ રાજ્યેન તૈશ્ ચ કાર્યૈર્ વિનશ્યતિ ॥

અયુક્તચારં દુર્દર્શમ્ અસ્વાધીનં નરાધિપમ્
વર્જયન્તિ નરા દૂરાન્ નદીપઙ્કમ્ ઇવ દ્વિપાઃ ॥

યે ન રક્ષન્તિ વિષયમ્ અસ્વાધીના નરાધિપાઃ
તે ન વૃદ્ધ્યા પ્રકાશન્તે ગિરયઃ સાગરે યથા ॥

આત્મવદ્ભિર્ વિગૃહ્ય ત્વં દેવગન્ધર્વદાનવૈઃ
અયુક્તચારશ્ ચપલઃ કથં રાજા ભવિષ્યસિ ॥

યેષાં ચારશ્ ચ કોશશ્ ચ નયશ્ ચ જયતાં વર
અસ્વાધીના નરેન્દ્રાણાં પ્રાકૃતૈસ્ તે જનૈઃ સમાઃ ॥

યસ્માત્ પશ્યન્તિ દૂરસ્થાન્ સર્વાન્ અર્થાન્ નરાધિપાઃ
ચારેણ તસ્માદ્ ઉચ્યન્તે રાજાનો દીર્ઘચક્ષુષઃ ॥

અયુક્તચારં મન્યે ત્વાં પ્રાકૃતૈઃ સચિવૈર્ વૃતમ્
સ્વજનં ચ જનસ્થાનં હતં યો નાવબુધ્યસે ॥

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્
હતાન્ય્ એકેન રામેણ ખરશ્ ચ સહદૂષણઃ ॥

ઋષીણામ્ અભયં દત્તં કૃતક્ષેમાશ્ ચ દણ્ડકાઃ
ધર્ષિતં ચ જનસ્થાનં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ॥

ત્વં તુ લુબ્ધઃ પ્રમત્તશ્ ચ પરાધીનશ્ ચ રાવણ
વિષયે સ્વે સમુત્પન્નં ભયં યો નાવબુધ્યસે ॥

તીક્ષ્ણમ્ અલ્પપ્રદાતારં પ્રમત્તં ગર્વિતં શઠમ્
વ્યસને સર્વભૂતાનિ નાભિધાવન્તિ પાર્થિવમ્ ॥

અતિમાનિનમ્ અગ્રાહ્યમ્ આત્મસંભાવિતં નરમ્
ક્રોધનં વ્યસને હન્તિ સ્વજનો ઽપિ નરાધિપમ્ ॥

નાનુતિષ્ઠતિ કાર્યાણિ ભયેષુ ન બિભેતિ ચ
ક્ષિપ્રં રાજ્યાચ્ ચ્યુતો દીનસ્ તૃણૈસ્ તુલ્યો ભવિષ્યતિ ॥

શુષ્કકાષ્ઠૈર્ ભવેત્ કાર્યં લોષ્ટૈર્ અપિ ચ પાંસુભિઃ
ન તુ સ્થાનાત્ પરિભ્રષ્ટૈઃ કાર્યં સ્યાદ્ વસુધાધિપૈઃ ॥

ઉપભુક્તં યથા વાસઃ સ્રજો વા મૃદિતા યથા
એવં રાજ્યાત્ પરિભ્રષ્ટઃ સમર્થો ઽપિ નિરર્થકઃ ॥

અપ્રમત્તશ્ ચ યો રાજા સર્વજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ
કૃતજ્ઞો ધર્મશીલશ્ ચ સ રાજા તિષ્ઠતે ચિરમ્ ॥

નયનાભ્યાં પ્રસુપ્તો ઽપિ જાગર્તિ નયચક્ષુષા
વ્યક્તક્રોધપ્રસાદશ્ ચ સ રાજા પૂજ્યતે જનૈઃ ॥

ત્વં તુ રાવણ દુર્બુદ્ધિર્ ગુણૈર્ એતૈર્ વિવર્જિતઃ
યસ્ય તે ઽવિદિતશ્ ચારૈ રક્ષસાં સુમહાન્ વધઃ ॥

પરાવમન્તા વિષયેષુ સંગતો ન દેશકાલપ્રવિભાગતત્ત્વવિત્
અયુક્તબુદ્ધિર્ ગુણદોષનિશ્ચયે વિપન્નરાજ્યો ન ચિરાદ્ વિપત્સ્યતે ॥

ઇતિ સ્વદોષાન્ પરિકીર્તિતાંસ્ તયા સમીક્ષ્ય બુદ્ધ્યા ક્ષણદાચરેશ્વરઃ
ધનેન દર્પેણ બલેન ચાન્વિતો વિચિન્તયામાસ ચિરં સ રાવણઃ ॥