રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3.10

અગ્રતઃ પ્રયયૌ રામઃ સીતા મધ્યે સુમધ્યમા
પૃષ્ઠતસ્ તુ ધનુષ્પાણિર્ લક્ષ્મણો ઽનુજગામ હ ॥

તૌ પશ્યમાનૌ વિવિધાઞ્ શૈલપ્રસ્થાન્ વનાનિ ચ
નદીશ્ ચ વિવિધા રમ્યા જગ્મતુઃ સહ સીતયા ॥

સારસાંશ્ ચક્રવાકાંશ્ ચ નદીપુલિનચારિણઃ
સરાંસિ ચ સપદ્માનિ યુતાનિ જલજૈઃ ખગૈઃ ॥

યૂથબદ્ધાંશ્ ચ પૃષતાન્ મદોન્મત્તાન્ વિષાણિનઃ
મહિષાંશ્ ચ વરાહાંશ્ ચ ગજાંશ્ ચ દ્રુમવૈરિણઃ ॥

તે ગત્વા દૂરમ્ અધ્વાનં લમ્બમાને દિવાકરે
દદૃશુઃ સહિતા રમ્યં તટાકં યોજનાયતમ્ ॥

પદ્મપુષ્કરસમ્બાધં ગજયૂથૈર્ અલંકૃતમ્
સારસૈર્ હંસકાદમ્બૈઃ સંકુલં જલચારિભિઃ ॥

પ્રસન્નસલિલે રમ્યે તસ્મિન્ સરસિ શુશ્રુવે
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો ન તુ કશ્ચન દૃશ્યતે ॥

તતઃ કૌતૂહલાદ્ રામો લક્ષ્મણશ્ ચ મહારથઃ
મુનિં ધર્મભૃતં નામ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥

ઇદમ્ અત્યદ્ભુતં શ્રુત્વા સર્વેષાં નો મહામુને
કૌતૂહલં મહજ્ જાતં કિમ્ ઇદં સાધુ કથ્યતામ્ ॥

તેનૈવમ્ ઉક્તો ધર્માત્મા રાઘવેણ મુનિસ્ તદા
પ્રભાવં સરસઃ કૃત્સ્નમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે ॥

ઇદં પઞ્ચાપ્સરો નામ તટાકં સાર્વકાલિકમ્
નિર્મિતં તપસા રામ મુનિના માણ્ડકર્ણિના ॥

સ હિ તેપે તપસ્ તીવ્રં માણ્ડકર્ણિર્ મહામુનિઃ
દશવર્ષસહસ્રાણિ વાયુભક્ષો જલાશ્રયઃ ॥

તતઃ પ્રવ્યથિતાઃ સર્વે દેવાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ
અબ્રુવન્ વચનં સર્વે પરસ્પરસમાગતાઃ
અસ્માકં કસ્યચિત્ સ્થાનમ્ એષ પ્રાર્થયતે મુનિઃ ॥

તતઃ કર્તું તપોવિઘ્નં સર્વૈર્ દેવૈર્ નિયોજિતાઃ
પ્રધાનાપ્સરસઃ પઞ્ચ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસઃ ॥

અપ્સરોભિસ્ તતસ્ તાભિર્ મુનિર્ દૃષ્ટપરાવરઃ
નીતો મદનવશ્યત્વં સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે ॥

તાશ્ ચૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચ મુનેઃ પત્નીત્વમ્ આગતાઃ
તટાકે નિર્મિતં તાસામ્ અસ્મિન્ન્ અન્તર્હિતં ગૃહમ્ ॥

તત્રૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચ નિવસન્ત્યો યથાસુખમ્
રમયન્તિ તપોયોગાન્ મુનિં યૌવનમ્ આસ્થિતમ્ ॥

તાસાં સંક્રીડમાનાનામ્ એષ વાદિત્રનિઃસ્વનઃ
શ્રૂયતે ભૂષણોન્મિશ્રો ગીતશબ્દો મનોહરઃ ॥

આશ્ચર્યમ્ ઇતિ તસ્યૈતદ્ વચનં ભાવિતાત્મનઃ
રાઘવઃ પ્રતિજગ્રાહ સહ ભ્રાત્રા મહાયશાઃ ॥

એવં કથયમાનસ્ય દદર્શાશ્રમમણ્ડલમ્
કુશચીરપરિક્ષિપ્તં નાનાવૃક્ષસમાવૃતમ્ ॥

પ્રવિશ્ય સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ રાઘવઃ
તદા તસ્મિન્ સ કાકુત્સ્થઃ શ્રીમત્ય્ આશ્રમમણ્ડલે ॥

ઉષિત્વા સુસુખં તત્ર પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ
જગામ ચાશ્રમાંસ્ તેષાં પર્યાયેણ તપસ્વિનામ્ ॥

યેષામ્ ઉષિતવાન્ પૂર્વં સકાશે સ મહાસ્ત્રવિત્
ક્વચિત્ પરિદશાન્ માસાન્ એકં સંવત્સરં ક્વચિત્ ॥

ક્વચિચ્ ચ ચતુરો માસાન્ પઞ્ચષટ્ ચાપરાન્ ક્વચિત્
અપરત્રાધિકાન્ માસાન્ અધ્યર્ધમ્ અધિકં ક્વચિત્ ॥

ત્રીન્ માસાન્ અષ્ટમાસાંશ્ ચ રાઘવો ન્યવસત્ સુખમ્
તથા સંવસતસ્ તસ્ય મુનીનામ્ આશ્રમેષુ વૈ
રમતશ્ ચાનુકૂલ્યેન યયુઃ સંવત્સરા દશ ॥

પરિસૃત્ય ચ ધર્મજ્ઞો રાઘવઃ સહ સીતયા
સુતીક્ષ્ણસ્યાશ્રમં શ્રીમાન્ પુનર્ એવાજગામ હ ॥

સ તમ્ આશ્રમમ્ આગમ્ય મુનિભિઃ પ્રતિપૂજિતઃ
તત્રાપિ ન્યવસદ્ રામઃ કંચિત્ કાલમ્ અરિંદમઃ ॥

અથાશ્રમસ્થો વિનયાત્ કદાચિત્ તં મહામુનિમ્
ઉપાસીનઃ સ કાકુત્સ્થઃ સુતીક્ષ્ણમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

અસ્મિન્ન્ અરણ્યે ભગવન્ન્ અગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ
વસતીતિ મયા નિત્યં કથાઃ કથયતાં શ્રુતમ્ ॥

ન તુ જાનામિ તં દેશં વનસ્યાસ્ય મહત્તયા
કુત્રાશ્રમપદં પુણ્યં મહર્ષેસ્ તસ્ય ધીમતઃ ॥

પ્રસાદાત્ તત્ર ભવતઃ સાનુજઃ સહ સીતયા
અગસ્ત્યમ્ અભિગચ્છેયમ્ અભિવાદયિતું મુનિમ્ ॥

મનોરથો મહાન્ એષ હૃદિ સમ્પરિવર્તતે
યદ્ અહં તં મુનિવરં શુશ્રૂષેયમ્ અપિ સ્વયમ્ ॥

ઇતિ રામસ્ય સ મુનિઃ શ્રુત્વા ધર્માત્મનો વચઃ
સુતીક્ષ્ણઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રીતો દશરથાત્મજમ્ ॥

અહમ્ અપ્ય્ એતદ્ એવ ત્વાં વક્તુકામઃ સલક્ષ્મણમ્
અગસ્ત્યમ્ અભિગચ્છેતિ સીતયા સહ રાઘવ ॥

દિષ્ટ્યા ત્વ્ ઇદાનીમ્ અર્થે ઽસ્મિન્ સ્વયમ્ એવ બ્રવીષિ મામ્
અહમ્ આખ્યાસિ તે વત્સ યત્રાગસ્ત્યો મહામુનિઃ ॥

યોજનાન્ય્ આશ્રમાત્ તાત યાહિ ચત્વારિ વૈ તતઃ
દક્ષિણેન મહાઞ્ શ્રીમાન્ અગસ્ત્યભ્રાતુર્ આશ્રમઃ ॥

સ્થલપ્રાયે વનોદ્દેશે પિપ્પલીવનશોભિતે
બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાશકુનિનાદિતે ॥

પદ્મિન્યો વિવિધાસ્ તત્ર પ્રસન્નસલિલાઃ શિવાઃ
હંસકારણ્ડવાકીર્ણાશ્ ચક્રવાકોપશોભિતાઃ ॥

તત્રૈકાં રજનીમ્ ઉષ્ય પ્રભાતે રામ ગમ્યતામ્
દક્ષિણાં દિશમ્ આસ્થાય વનખણ્ડસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥

તત્રાગસ્ત્યાશ્રમપદં ગત્વા યોજનમ્ અન્તરમ્
રમણીયે વનોદ્દેશે બહુપાદપસંવૃતે
રંસ્યતે તત્ર વૈદેહી લક્ષ્મણશ્ ચ ત્વયા સહ ॥

સ હિ રમ્યો વનોદ્દેશો બહુપાદપસંકુલઃ
યદિ બુદ્ધિઃ કૃતા દ્રષ્ટુમ્ અગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્
અદ્યૈવ ગમને બુદ્ધિં રોચયસ્વ મહાયશઃ ॥

ઇતિ રામો મુનેઃ શ્રુત્વા સહ ભ્રાત્રાભિવાદ્ય ચ
પ્રતસ્થે ઽગસ્ત્યમ્ ઉદ્દિશ્ય સાનુજઃ સહ સીતયા ॥

પશ્યન્ વનાનિ ચિત્રાણિ પર્વતાંશ્ ચાભ્રસંનિભાન્
સરાંસિ સરિતશ્ ચૈવ પથિ માર્ગવશાનુગાઃ ॥

સુતીક્ષ્ણેનોપદિષ્ટેન ગત્વા તેન પથા સુખમ્
ઇદં પરમસંહૃષ્ટો વાક્યં લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્ ॥

એતદ્ એવાશ્રમપદં નૂનં તસ્ય મહાત્મનઃ
અગસ્ત્યસ્ય મુનેર્ ભ્રાતુર્ દૃશ્યતે પુણ્યકર્મણઃ ॥

યથા હીમે વનસ્યાસ્ય જ્ઞાતાઃ પથિ સહસ્રશઃ
સંનતાઃ ફલભારેણ પુષ્પભારેણ ચ દ્રુમાઃ ॥

પિપ્પલીનાં ચ પક્વાનાં વનાદ્ અસ્માદ્ ઉપાગતઃ
ગન્ધો ઽયં પવનોત્ક્ષિપ્તઃ સહસા કટુકોદયઃ ॥

તત્ર તત્ર ચ દૃશ્યન્તે સંક્ષિપ્તાઃ કાષ્ઠસંચયાઃ
લૂનાશ્ ચ પથિ દૃશ્યન્તે દર્ભા વૈડૂર્યવર્ચસઃ ॥

એતચ્ ચ વનમધ્યસ્થં કૃષ્ણાભ્રશિખરોપમમ્
પાવકસ્યાશ્રમસ્થસ્ય ધૂમાગ્રં સમ્પ્રદૃશ્યતે ॥

વિવિક્તેષુ ચ તીર્થેષુ કૃતસ્નાના દ્વિજાતયઃ
પુષ્પોપહારં કુર્વન્તિ કુસુમૈઃ સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ ॥

તત્ સુતીક્ષ્ણસ્ય વચનં યથા સૌમ્ય મયા શ્રુતમ્
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમો ભ્રાતુર્ નૂનમ્ એષ ભવિષ્યતિ ॥

નિગૃહ્ય તરસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા
યસ્ય ભ્રાત્રા કૃતેયં દિક્ શરણ્યા પુણ્યકર્મણા ॥

ઇહૈકદા કિલ ક્રૂરો વાતાપિર્ અપિ ચેલ્વલઃ
ભ્રાતરૌ સહિતાવ્ આસ્તાં બ્રાહ્મણઘ્નૌ મહાસુરૌ ॥

ધારયન્ બ્રાહ્મણં રૂપમ્ ઇલ્વલઃ સંસ્કૃતં વદન્
આમન્ત્રયતિ વિપ્રાન્ સ શ્રાદ્ધમ્ ઉદ્દિશ્ય નિર્ઘૃણઃ ॥

ભ્રાતરં સંસ્કૃતં ભ્રાતા તતસ્ તં મેષરૂપિણમ્
તાન્ દ્વિજાન્ ભોજયામાસ શ્રાદ્ધદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

તતો ભુક્તવતાં તેષાં વિપ્રાણામ્ ઇલ્વલો ઽબ્રવીત્
વાતાપે નિષ્ક્રમસ્વેતિ સ્વરેણ મહતા વદન્ ॥

તતો ભ્રાતુર્ વચઃ શ્રુત્વા વાતાપિર્ મેષવન્ નદન્
ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ બ્રાહ્મણાનાં વિનિષ્પતત્ ॥

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રાણિ તૈર્ એવં કામરૂપિભિઃ
વિનાશિતાનિ સંહત્ય નિત્યશઃ પિશિતાશનૈઃ ॥

અગસ્ત્યેન તદા દેવૈઃ પ્રાર્થિતેન મહર્ષિણા
અનુભૂય કિલ શ્રાદ્ધે ભક્ષિતઃ સ મહાસુરઃ ॥

તતઃ સમ્પન્નમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દત્ત્વા હસ્તાવસેચનમ્
ભ્રાતરં નિષ્ક્રમસ્વેતિ ઇલ્વલઃ સો ઽભ્યભાષત ॥

તં તથા ભાષમાણં તુ ભ્રાતરં વિપ્રઘાતિનમ્
અબ્રવીત્ પ્રહસન્ ધીમાન્ અગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ॥

કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તિર્ મયા જીર્ણસ્ય રક્ષસઃ
ભ્રાતુસ્ તે મેષરૂપસ્ય ગતસ્ય યમસાદનમ્ ॥

અથ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુર્ નિધનસંશ્રિતમ્
પ્રધર્ષયિતુમ્ આરેભે મુનિં ક્રોધાન્ નિશાચરઃ ॥

સો ઽભ્યદ્રવદ્ દ્વિજેન્દ્રં તં મુનિના દીપ્તતેજસા
ચક્ષુષાનલકલ્પેન નિર્દગ્ધો નિધનં ગતઃ ॥

તસ્યાયમ્ આશ્રમો ભ્રાતુસ્ તટાકવનશોભિતઃ
વિપ્રાનુકમ્પયા યેન કર્મેદં દુષ્કરં કૃતમ્ ॥

એવં કથયમાનસ્ય તસ્ય સૌમિત્રિણા સહ
રામસ્યાસ્તં ગતઃ સૂર્યઃ સંધ્યાકાલો ઽભ્યવર્તત ॥

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં સહ ભ્રાત્રા યથાવિધિ
પ્રવિવેશાશ્રમપદં તમ્ ઋષિં ચાભ્યવાદયન્ ॥

સમ્યક્ પ્રતિગૃહીતસ્ તુ મુનિના તેન રાઘવઃ
ન્યવસત્ તાં નિશામ્ એકાં પ્રાશ્ય મૂલફલાનિ ચ ॥

તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં વિમલે સૂર્યમણ્ડલે
ભ્રાતરં તમ્ અગસ્ત્યસ્ય આમન્ત્રયત રાઘવઃ ॥

અભિવાદયે ત્વા ભગવન્ સુખમ્ અધ્યુષિતો નિશામ્
આમન્ત્રયે ત્વાં ગચ્છામિ ગુરું તે દ્રષ્ટુમ્ અગ્રજમ્ ॥

ગમ્યતામ્ ઇતિ તેનોક્તો જગામ રઘુનન્દનઃ
યથોદ્દિષ્ટેન માર્ગેણ વનં તચ્ ચાવલોકયન્ ॥

નીવારાન્ પનસાંસ્ તાલાંસ્ તિમિશાન્ વઞ્જુલાન્ ધવાન્
ચિરિબિલ્વાન્ મધૂકાંશ્ ચ બિલ્વાન્ અપિ ચ તિન્દુકાન્ ॥

પુષ્પિતાન્ પુષ્પિતાગ્રાભિર્ લતાભિર્ અનુવેષ્ટિતાન્
દદર્શ રામઃ શતશસ્ તત્ર કાન્તારપાદપાન્ ॥

હસ્તિહસ્તૈર્ વિમૃદિતાન્ વાનરૈર્ ઉપશોભિતાન્
મત્તૈઃ શકુનિસંઘૈશ્ ચ શતશઃ પ્રતિનાદિતાન્ ॥

તતો ઽબ્રવીત્ સમીપસ્થં રામો રાજીવલોચનઃ
પૃષ્ઠતો ઽનુગતં વીરં લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ ॥

સ્નિગ્ધપત્ત્રા યથા વૃક્ષા યથા ક્ષાન્તા મૃગદ્વિજાઃ
આશ્રમો નાતિદૂરસ્થો મહર્ષેર્ ભાવિતાત્મનઃ ॥

અગસ્ત્ય ઇતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા
આશ્રમો દૃશ્યતે તસ્ય પરિશ્રાન્તશ્રમાપહઃ ॥

પ્રાજ્યધૂમાકુલવનશ્ ચીરમાલાપરિષ્કૃતઃ
પ્રશાન્તમૃગયૂથશ્ ચ નાનાશકુનિનાદિતઃ ॥

નિગૃહ્ય તરસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા
દક્ષિણા દિક્ કૃતા યેન શરણ્યા પુણ્યકર્મણા ॥

તસ્યેદમ્ આશ્રમપદં પ્રભાવાદ્ યસ્ય રાક્ષસૈઃ
દિગ્ ઇયં દક્ષિણા ત્રાસાદ્ દૃશ્યતે નોપભુજ્યતે ॥

યદાપ્રભૃતિ ચાક્રાન્તા દિગ્ ઇયં પુણ્યકર્મણા
તદા પ્રભૃતિ નિર્વૈરાઃ પ્રશાન્તા રજનીચરાઃ ॥

નામ્ના ચેયં ભગવતો દક્ષિણા દિક્ પ્રદક્ષિણા
પ્રથિતા ત્રિષુ લોકેષુ દુર્ધર્ષા ક્રૂરકર્મભિઃ ॥

માર્ગં નિરોદ્ધું સતતં ભાસ્કરસ્યાચલોત્તમઃ
સંદેશં પાલયંસ્ તસ્ય વિન્ધ્યઃ શૈલો ન વર્ધતે ॥

અયં દીર્ઘાયુષસ્ તસ્ય લોકે વિશ્રુતકર્મણઃ
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમઃ શ્રીમાન્ વિનીતમૃગસેવિતઃ ॥

એષ લોકાર્ચિતઃ સાધુર્ હિતે નિત્યં રતઃ સતામ્
અસ્માન્ અધિગતાન્ એષ શ્રેયસા યોજયિષ્યતિ ॥

આરાધયિષ્યામ્ય્ અત્રાહમ્ અગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્
શેષં ચ વનવાસસ્ય સૌમ્ય વત્સ્યામ્ય્ અહં પ્રભો ॥

અત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ ચ પરમર્ષયઃ
અગસ્ત્યં નિયતાહારં સતતં પર્યુપાસતે ॥

નાત્ર જીવેન્ મૃષાવાદી ક્રૂરો વા યદિ વા શઠઃ
નૃશંસઃ કામવૃત્તો વા મુનિર્ એષ તથાવિધઃ ॥

અત્ર દેવાશ્ ચ યક્ષાશ્ ચ નાગાશ્ ચ પતગૈઃ સહ
વસન્તિ નિયતાહારા ધર્મમ્ આરાધયિષ્ણવઃ ॥

અત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો વિમાનૈઃ સૂર્યસંનિભૈઃ
ત્યક્ત્વા દેહાન્ નવૈર્ દેહૈઃ સ્વર્યાતાઃ પરમર્ષયઃ ॥

યક્ષત્વમ્ અમરત્વં ચ રાજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
અત્ર દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભૂતૈર્ આરાધિતાઃ શુભૈઃ ॥

આગતાઃ સ્માશ્રમપદં સૌમિત્રે પ્રવિશાગ્રતઃ
નિવેદયેહ માં પ્રાપ્તમ્ ઋષયે સહ સીતયા ॥