રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.72

અત્ર યાત્રાં સમીહન્તં શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ
ભરતં શોકસંતપ્તમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

ગતિર્ યઃ સર્વભૂતાનાં દુઃખે કિં પુનર્ આત્મનઃ
સ રામઃ સત્ત્વસમ્પન્નઃ સ્ત્રિયા પ્રવ્રાજિતો વનમ્ ॥

બલવાન્ વીર્યસમ્પન્નો લક્ષ્મણો નામ યો ઽપ્ય્ અસૌ
કિં ન મોચયતે રામં કૃત્વાપિ પિતૃનિગ્રહમ્ ॥

પૂર્વમ્ એવ તુ નિગ્રાહ્યઃ સમવેક્ષ્ય નયાનયૌ
ઉત્પથં યઃ સમારૂઢો નાર્યા રાજા વશં ગતઃ ॥

ઇતિ સમ્ભાષમાણે તુ શત્રુઘ્ને લક્ષ્મણાનુજે
પ્રાગ્દ્વારે ઽભૂત્ તદા કુબ્જા સર્વાભરણભૂષિતા ॥

લિપ્તા ચન્દનસારેણ રાજવસ્ત્રાણિ બિભ્રતી
મેખલાદામભિશ્ ચિત્રૈ રજ્જુબદ્ધેવ વાનરી ॥

તાં સમીક્ષ્ય તદા દ્વાઃસ્થો ભૃશં પાપસ્ય કારિણીમ્
ગૃહીત્વાકરુણાં કુબ્જાં શત્રુઘ્નાય ન્યવેદયત્ ॥

યસ્યાઃ કૃતે વને રામો ન્યસ્તદેહશ્ ચ વઃ પિતા
સેયં પાપા નૃશંસા ચ તસ્યાઃ કુરુ યથામતિ ॥

શત્રુઘ્નશ્ ચ તદ્ આજ્ઞાય વચનં ભૃશદુઃખિતઃ
અન્તઃપુરચરાન્ સર્વાન્ ઇત્ય્ ઉવાચ ધૃતવ્રતઃ ॥

તીવ્રમ્ ઉત્પાદિતં દુઃખં ભ્રાતૄણાં મે તથા પિતુઃ
યયા સેયં નૃશંસસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ અશ્નુતામ્ ॥

એવમ્ ઉક્તા ચ તેનાશુ સખીજનસમાવૃતા
ગૃહીતા બલવત્ કુબ્જા સા તદ્ગૃહમ્ અનાદયત્ ॥

તતઃ સુભૃશસંતપ્તસ્ તસ્યાઃ સર્વઃ સખીજનઃ
ક્રુદ્ધમ્ આજ્ઞાય શત્રુઘ્નં વ્યપલાયત સર્વશઃ ॥

અમન્ત્રયત કૃત્સ્નશ્ ચ તસ્યાઃ સર્વસખીજનઃ
યથાયં સમુપક્રાન્તો નિઃશેષં નઃ કરિષ્યતિ ॥

સાનુક્રોશાં વદાન્યાં ચ ધર્મજ્ઞાં ચ યશસ્વિનીમ્
કૌસલ્યાં શરણં યામઃ સા હિ નો ઽસ્તુ ધ્રુવા ગતિઃ ॥

સ ચ રોષેણ તામ્રાક્ષઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ
વિચકર્ષ તદા કુબ્જાં ક્રોશન્તીં પૃથિવીતલે ॥

તસ્યા હ્ય્ આકૃષ્યમાણાયા મન્થરાયાસ્ તતસ્ તતઃ
ચિત્રં બહુવિધં ભાણ્ડં પૃથિવ્યાં તદ્ વ્યશીર્યત ॥

તેન ભાણ્ડેન સંકીર્ણં શ્રીમદ્રાજનિવેશનમ્
અશોભત તદા ભૂયઃ શારદં ગગનં યથા ॥

સ બલી બલવત્ ક્રોધાદ્ ગૃહીત્વા પુરુષર્ષભઃ
કૈકેયીમ્ અભિનિર્ભર્ત્સ્ય બભાષે પરુષં વચઃ ॥

તૈર્ વાક્યૈઃ પરુષૈર્ દુઃખૈઃ કૈકેયી ભૃશદુઃખિતા
શત્રુઘ્નભયસંત્રસ્તા પુત્રં શરણમ્ આગતા ॥

તાં પ્રેક્ષ્ય ભરતઃ ક્રુદ્ધં શત્રુઘ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
અવધ્યાઃ સર્વભૂતાનાં પ્રમદાઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ ॥

હન્યામ્ અહમ્ ઇમાં પાપાં કૈકેયીં દુષ્ટચારિણીમ્
યદિ માં ધાર્મિકો રામો નાસૂયેન્ માતૃઘાતકમ્ ॥

ઇમામ્ અપિ હતાં કુબ્જાં યદિ જાનાતિ રાઘવઃ
ત્વાં ચ માં ચૈવ ધર્માત્મા નાભિભાષિષ્યતે ધ્રુવમ્ ॥

ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ
ન્યવર્તત તતો રોષાત્ તાં મુમોચ ચ મન્થરામ્ ॥

સા પાદમૂલે કૈકેય્યા મન્થરા નિપપાત હ
નિઃશ્વસન્તી સુદુઃખાર્તા કૃપણં વિલલાપ ચ ॥

શત્રુઘ્નવિક્ષેપવિમૂઢસંજ્ઞાં સમીક્ષ્ય કુબ્જાં ભરતસ્ય માતા
શનૈઃ સમાશ્વાસયદ્ આર્તરૂપાં ક્રૌઞ્ચીં વિલગ્નામ્ ઇવ વીક્ષમાણામ્ ॥