રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.58

તદ્ અજ્ઞાનાન્ મહત્ પાપં કૃત્વા સંકુલિતેન્દ્રિયઃ
એકસ્ ત્વ્ અચિન્તયં બુદ્ધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્ ॥

તતસ્ તં ઘટમ્ આદાય પૂર્ણં પરમવારિણા
આશ્રમં તમ્ અહં પ્રાપ્ય યથાખ્યાતપથં ગતઃ ॥

તત્રાહં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ વૃદ્ધાવ્ અપરિણાયકૌ
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવ્ ઇવ દ્વિજૌ ॥

તન્નિમિત્તાભિર્ આસીનૌ કથાભિર્ અપરિક્રમૌ
તામ્ આશાં મત્કૃતે હીનાવ્ ઉદાસીનાવ્ અનાથવત્ ॥

પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યમ્ અભાષત
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમ્ આનય ॥

યન્નિમિત્તમ્ ઇદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા
ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમ્ આશ્રમમ્ ॥

યદ્ વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા
ન તન્ મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥

ત્વં ગતિસ્ ત્વ્ અગતીનાં ચ ચક્ષુસ્ ત્વં હીનચક્ષુષામ્
સમાસક્તાસ્ ત્વયિ પ્રાણાઃ કિંચિન્ નૌ નાભિભાષસે ॥

મુનિમ્ અવ્યક્તયા વાચા તમ્ અહં સજ્જમાનયા
હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતો ભીત ઇવાબ્રુવમ્ ॥

મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિર્ અભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્
આચચક્ષે ત્વ્ અહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્ ॥

ક્ષત્રિયો ઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ
સજ્જનાવમતં દુઃખમ્ ઇદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્ ॥

ભગવંશ્ ચાપહસ્તો ઽહં સરયૂતીરમ્ આગતઃ
જિઘાંસુઃ શ્વાપદં કિંચિન્ નિપાને વાગતં ગજમ્ ॥

તત્ર શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ
દ્વિપો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા હિ બાણેનાભિહતો મયા ॥

ગત્વા નદ્યાસ્ તતસ્ તીરમ્ અપશ્યમ્ ઇષુણા હૃદિ
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્ ॥

ભગવઞ્ શબ્દમ્ આલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના
વિસૃષ્ટો ઽમ્ભસિ નારાચસ્ તેન તે નિહતઃ સુતઃ ॥

સ ચોદ્ધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમ્ આસ્થિતઃ
ભગવન્તાવ્ ઉભૌ શોચન્ન્ અન્ધાવ્ ઇતિ વિલપ્ય ચ ॥

અજ્ઞાનાદ્ ભવતઃ પુત્રઃ સહસાભિહતો મયા
શેષમ્ એવંગતે યત્ સ્યાત્ તત્ પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥

સ તચ્ છ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં નિઃશ્વસઞ્ શોકકર્શિતઃ
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

યદ્ય્ એતદ્ અશુભં કર્મ ન સ્મ મે કથયેઃ સ્વયમ્
ફલેન્ મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્યઃ શતસહસ્રધા ॥

ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ
જ્ઞાનપૂર્વં કૃતઃ સ્થાનાચ્ ચ્યાવયેદ્ અપિ વજ્રિણમ્ ॥

અજ્ઞાનાદ્ધિ કૃતં યસ્માદ્ ઇદં તેનૈવ જીવસિ
અપિ હ્ય્ અદ્ય કુલં ન સ્યાદ્ રાઘવાણાં કુતો ભવાન્ ॥

નય નૌ નૃપ તં દેશમ્ ઇતિ માં ચાભ્યભાષત
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્ ॥

રુધિરેણાવસિતાઙ્ગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસમ્
શયાનં ભુવિ નિઃસંજ્ઞં ધર્મરાજવશં ગતમ્ ॥

અથાહમ્ એકસ્ તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ
અસ્પર્શયમ્ અહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા ॥

તૌ પુત્રમ્ આત્મનઃ સ્પૃષ્ટ્વા તમ્ આસાદ્ય તપસ્વિનૌ
નિપેતતુઃ શરીરે ઽસ્ય પિતા ચાસ્યેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ન ન્વ્ અહં તે પ્રિયઃ પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક
કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ ॥

કસ્ય વાપરરાત્રે ઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયંગમમ્
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્ વિશેષતઃ ॥

કો માં સંધ્યામ્ ઉપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ
શ્લાઘયિષ્યત્ય્ ઉપાસીનઃ પુત્રશોકભયાર્દિતમ્ ॥

કન્દમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમ્ ઇવાતિથિમ્
ભોજયિષ્યત્ય્ અકર્મણ્યમ્ અપ્રગ્રહમ્ અનાયકમ્ ॥

ઇમામ્ અન્ધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્
કથં પુત્ર ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥

તિષ્ઠ મા મા ગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ
શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ ॥

ઉભાવ્ અપિ ચ શોકાર્તાવ્ અનાથૌ કૃપણૌ વને
ક્ષિપ્રમ્ એવ ગમિષ્યાવસ્ ત્વયા હીનૌ યમક્ષયમ્ ॥

તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્ પિતરાવ્ અયમ્ ॥

અપાપો ઽસિ યથા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા
તેન સત્યેન ગચ્છાશુ યે લોકાઃ શસ્ત્રયોધિનામ્ ॥

યાન્તિ શૂરા ગતિં યાં ચ સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિનઃ
હતાસ્ ત્વ્ અભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ ॥

યાં ગતિં સગરઃ શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ
નહુષો ધુન્ધુમારશ્ ચ પ્રાપ્તાસ્ તાં ગચ્છ પુત્રક ॥

યા ગતિઃ સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્ તપસા ચ યા
ભૂમિદસ્યાહિતાગ્નેશ્ ચ એકપત્નીવ્રતસ્ય ચ ॥

ગોસહસ્રપ્રદાતૄણાં યા યા ગુરુભૃતામ્ અપિ
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક
ન હિ ત્વ્ અસ્મિન્ કુલે જાતો ગચ્છત્ય્ અકુશલાં ગતિમ્ ॥

એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્
તતો ઽસ્મૈ કર્તુમ્ ઉદકં પ્રવૃત્તઃ સહ ભાર્યયા ॥

સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રઃ સ્વકર્મભિઃ
આશ્વાસ્ય ચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

સ્થાનમ્ અસ્મિ મહત્ પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્
ભવન્તાવ્ અપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમ્ ઉપૈષ્યતઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસઃ સહ ભાર્યયા
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

અદ્યૈવ જહિ માં રાજન્ મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા
યચ્ છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમ્ અકાર્ષીર્ અપુત્રકમ્ ॥

ત્વયા તુ યદ્ અવિજ્ઞાનાન્ નિહતો મે સુતઃ શુચિઃ
તેન ત્વામ્ અભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમ્ અતિદારુણમ્ ॥

પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદ્ એતન્ મમ સામ્પ્રતમ્
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્ કાલં કરિષ્યસિ ॥

તસ્માન્ મામ્ આગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્વચઃ
યદ્ અહં પુત્રશોકેન સંત્યક્ષ્યામ્ય્ અદ્ય જીવિતમ્ ॥

યદિ માં સંસ્પૃશેદ્ રામઃ સકૃદ્ અદ્યાલભેત વા
ન તન્ મે સદૃશં દેવિ યન્ મયા રાઘવે કૃતમ્ ॥

ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્ મમ વિલુપ્યતે
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્ ॥

અતસ્ તુ કિં દુઃખતરં યદ્ અહં જીવિતક્ષયે
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥

ન તે મનુષ્યા દેવાસ્ તે યે ચારુશુભકુણ્ડલમ્
મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ ॥

પદ્મપત્ત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્
ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્ ॥

સદૃશં શારદસ્યેન્દોઃ ફુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ
સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્ ॥

નિવૃત્તવનવાસં તમ્ અયોધ્યાં પુનર્ આગતમ્
દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા ॥

અયમ્ આત્મભવઃ શોકો મામ્ અનાથમ્ અચેતનમ્
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ ॥

હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાયાસનાશન
રાજા દશરથઃ શોચઞ્ જીવિતાન્તમ્ ઉપાગમત્ ॥

તથા તુ દીનં કથયન્ નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ
ગતે ઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્ તદા જહૌ પ્રાણમ્ ઉદારદર્શનઃ ॥