રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.57

રતિબુદ્ધો મુહૂર્તેન શોકોપહતચેતનઃ
અથ રાજા દશરથઃ સ ચિન્તામ્ અભ્યપદ્યત ॥

રામલક્ષ્મણયોશ્ ચૈવ વિવાસાદ્ વાસવોપમમ્
આવિવેશોપસર્ગસ્ તં તમઃ સૂર્યમ્ ઇવાસુરમ્ ॥

સ રાજા રજનીં ષષ્ઠીં રામે પ્રવ્રજિતે વનમ્
અર્ધરાત્રે દશરથઃ સંસ્મરન્ દુષ્કૃતં કૃતમ્
કૌસલ્યાં પુત્રશોકાર્તામ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

યદ્ આચરતિ કલ્યાણિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્
તદ્ એવ લભતે ભદ્રે કર્તા કર્મજમ્ આત્મનઃ ॥

ગુરુલાઘવમ્ અર્થાનામ્ આરમ્ભે કર્મણાં ફલમ્
દોષં વા યો ન જાનાતિ સ બાલ ઇતિ હોચ્યતે ॥

કશ્ચિદ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ નિષિઞ્ચતિ
પુષ્પં દૃષ્ટ્વા ફલે ગૃધ્નુઃ સ શોચતિ ફલાગમે ॥

સો ઽહમ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ ન્યષેચયમ્
રામં ફલાગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાચ્ છોચામિ દુર્મતિઃ ॥

લબ્ધશબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા
કુમારઃ શબ્દવેધીતિ મયા પાપમ્ ઇદં કૃતમ્
તદ્ ઇદં મે ઽનુસંપ્રાપ્તં દેવિ દુઃખં સ્વયં કૃતમ્ ॥

સમ્મોહાદ્ ઇહ બાલેન યથા સ્યાદ્ ભક્ષિતં વિષમ્
એવં મમાપ્ય્ અવિજ્ઞાતં શબ્દવેધ્યમયં ફલમ્ ॥

દેવ્ય્ અનૂઢા ત્વમ્ અભવો યુવરાજો ભવામ્ય્ અહમ્
તતઃ પ્રાવૃડ્ અનુપ્રાપ્તા મદકામવિવર્ધિની ॥

ઉપાસ્ય હિ રસાન્ ભૌમાંસ્ તપ્ત્વા ચ જગદ્ અંશુભિઃ
પરેતાચરિતાં ભીમાં રવિર્ આવિશતે દિશમ્ ॥

ઉષ્ણમ્ અન્તર્દધે સદ્યઃ સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ
તતો જહૃષિરે સર્વે ભેકસારઙ્ગબર્હિણઃ ॥

પતિતેનામ્ભસા છન્નઃ પતમાનેન ચાસકૃત્
આબભૌ મત્તસારઙ્ગસ્ તોયરાશિર્ ઇવાચલઃ ॥

તસ્મિન્ન્ અતિસુખે કાલે ધનુષ્માન્ ઇષુમાન્ રથી
વ્યાયામકૃતસંકલ્પઃ સરયૂમ્ અન્વગાં નદીમ્ ॥

નિપાને મહિષં રાત્રૌ ગજં વાભ્યાગતં નદીમ્
અન્યં વા શ્વાપદં કંચિજ્ જિઘાંસુર્ અજિતેન્દ્રિયઃ ॥

અથાન્ધકારે ત્વ્ અશ્રૌષં જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ
અચક્ષુર્ વિષયે ઘોષં વારણસ્યેવ નર્દતઃ ॥

તતો ઽહં શરમ્ ઉદ્ધૃત્ય દીપ્તમ્ આશીવિષોપમમ્
અમુઞ્ચં નિશિતં બાણમ્ અહમ્ આશીવિષોપમમ્ ॥

તત્ર વાગ્ ઉષસિ વ્યક્તા પ્રાદુરાસીદ્ વનૌકસઃ
હા હેતિ પતતસ્ તોયે વાગ્ અભૂત્ તત્ર માનુષી
કથમ્ અસ્મદ્વિધે શસ્ત્રં નિપતેત્ તુ તપસ્વિનિ ॥

પ્રવિવિક્તાં નદીં રાત્રાવ્ ઉદાહારો ઽહમ્ આગતઃ
ઇષુણાભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિં કૃતં મયા ॥

ઋષેર્ હિ ન્યસ્તદણ્ડસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ
કથં નુ શસ્ત્રેણ વધો મદ્વિધસ્ય વિધીયતે ॥

જટાભારધરસ્યૈવ વલ્કલાજિનવાસસઃ
કો વધેન મમાર્થી સ્યાત્ કિં વાસ્યાપકૃતં મયા ॥

એવં નિષ્ફલમ્ આરબ્ધં કેવલાનર્થસંહિતમ્
ન કશ્ચિત્ સાધુ મન્યેત યથૈવ ગુરુતલ્પગમ્ ॥

નેમં તથાનુશોચામિ જીવિતક્ષયમ્ આત્મનઃ
માતરં પિતરં ચોભાવ્ અનુશોચામિ મદ્વિધે ॥

તદ્ એતન્ મિથુનં વૃદ્ધં ચિરકાલભૃતં મયા
મયિ પઞ્ચત્વમ્ આપન્ને કાં વૃત્તિં વર્તયિષ્યતિ ॥

વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરાવ્ અહં ચૈકેષુણા હતઃ
કેન સ્મ નિહતાઃ સર્વે સુબાલેનાકૃતાત્મના ॥

તાં ગિરં કરુણાં શ્રુત્વા મમ ધર્માનુકાઙ્ક્ષિણઃ
કરાભ્યાં સશરં ચાપં વ્યથિતસ્યાપતદ્ ભુવિ ॥

તં દેશમ્ અહમ્ આગમ્ય દીનસત્ત્વઃ સુદુર્મનાઃ
અપશ્યમ્ ઇષુણા તીરે સરય્વાસ્ તાપસં હતમ્ ॥

સ મામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય નેત્રાભ્યાં ત્રસ્તમ્ અસ્વસ્થચેતસમ્
ઇત્ય્ ઉવાચ વચઃ ક્રૂરં દિધક્ષન્ન્ ઇવ તેજસા ॥

કિં તવાપકૃતં રાજન્ વને નિવસતા મયા
જિહીર્ષુર્ અમ્ભો ગુર્વર્થં યદ્ અહં તાડિતસ્ ત્વયા ॥

એકેન ખલુ બાણેન મર્મણ્ય્ અભિહતે મયિ
દ્વાવ્ અન્ધૌ નિહતૌ વૃદ્ધૌ માતા જનયિતા ચ મે ॥

તૌ નૂનં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ મત્પ્રતીક્ષૌ પિપાસિતૌ
ચિરમ્ આશાકૃતાં તૃષ્ણાં કષ્ટાં સંધારયિષ્યતઃ ॥

ન નૂનં તપસો વાસ્તિ ફલયોગઃ શ્રુતસ્ય વા
પિતા યન્ માં ન જાનાતિ શયાનં પતિતં ભુવિ ॥

જાનન્ન્ અપિ ચ કિં કુર્યાદ્ અશક્તિર્ અપરિક્રમઃ
ભિદ્યમાનમ્ ઇવાશક્તસ્ ત્રાતુમ્ અન્યો નગો નગમ્ ॥

પિતુસ્ ત્વમ્ એવ મે ગત્વા શીઘ્રમ્ આચક્ષ્વ રાઘવ
ન ત્વામ્ અનુદહેત્ ક્રુદ્ધો વનં વહ્નિર્ ઇવૈધિતઃ ॥

ઇયમ્ એકપદી રાજન્ યતો મે પિતુર્ આશ્રમઃ
તં પ્રસાદય ગત્વા ત્વં ન ત્વાં સ કુપિતઃ શપેત્ ॥

વિશલ્યં કુરુ માં રાજન્ મર્મ મે નિશિતઃ શરઃ
રુણદ્ધિ મૃદુ સોત્સેધં તીરમ્ અમ્બુરયો યથા ॥

ન દ્વિજાતિર્ અહં રાજન્ મા ભૂત્ તે મનસો વ્યથા
શૂદ્રાયામ્ અસ્મિ વૈશ્યેન જાતો જનપદાધિપ ॥

ઇતીવ વદતઃ કૃચ્છ્રાદ્ બાણાભિહતમર્મણઃ
તસ્ય ત્વ્ આનમ્યમાનસ્ય તં બાણમ્ અહમ્ ઉદ્ધરમ્ ॥

જલાર્દ્રગાત્રં તુ વિલપ્ય કૃચ્છ્રાન્ મર્મવ્રણં સંતતમ્ ઉચ્છ્વસન્તમ્
તતઃ સરય્વાં તમ્ અહં શયાનં સમીક્ષ્ય ભદ્રે સુભૃશં વિષણ્ણઃ ॥