રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.51

કથયિત્વા સુદુઃખાર્તઃ સુમન્ત્રેણ ચિરં સહ
રામે દક્ષિણકૂલસ્થે જગામ સ્વગૃહં ગુહઃ ॥

અનુજ્ઞાતઃ સુમન્ત્રો ઽથ યોજયિત્વા હયોત્તમાન્
અયોધ્યામ્ એવ નગરીં પ્રયયૌ ગાઢદુર્મનાઃ ॥

સ વનાનિ સુગન્ધીનિ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ
પશ્યન્ન્ અતિયયૌ શીઘ્રં ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ ॥

તતઃ સાયાહ્નસમયે તૃતીયે ઽહનિ સારથિઃ
અયોધ્યાં સમનુપ્રાપ્ય નિરાનન્દાં દદર્શ હ ॥

સ શૂન્યામ્ ઇવ નિઃશબ્દાં દૃષ્ટ્વા પરમદુર્મનાઃ
સુમન્ત્રશ્ ચિન્તયામાસ શોકવેગસમાહતઃ ॥

કચ્ચિન્ ન સગજા સાશ્વા સજના સજનાધિપા
રામસંતાપદુઃખેન દગ્ધા શોકાગ્નિના પુરી
ઇતિ ચિન્તાપરઃ સૂતસ્ ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥

સુમન્ત્રમ્ અભિયાન્તં તં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
ક્વ રામ ઇતિ પૃચ્છન્તઃ સૂતમ્ અભ્યદ્રવન્ નરાઃ ॥

તેષાં શશંસ ગઙ્ગાયામ્ અહમ્ આપૃચ્છ્ય રાઘવમ્
અનુજ્ઞાતો નિવૃત્તો ઽસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્મના ॥

તે તીર્ણા ઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પપૂર્ણમુખા જનાઃ
અહો ધિગ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય હા રામેતિ ચ ચુક્રુશુઃ ॥

શુશ્રાવ ચ વચસ્ તેષાં વૃન્દં વૃન્દં ચ તિષ્ઠતામ્
હતાઃ સ્મ ખલુ યે નેહ પશ્યામ ઇતિ રાઘવમ્ ॥

દાનયજ્ઞવિવાહેષુ સમાજેષુ મહત્સુ ચ
ન દ્રક્ષ્યામઃ પુનર્ જાતુ ધાર્મિકં રામમ્ અન્તરા ॥

કિં સમર્થં જનસ્યાસ્ય કિં પ્રિયં કિં સુખાવહમ્
ઇતિ રામેણ નગરં પિતૃવત્ પરિપાલિતમ્ ॥

વાતાયનગતાનાં ચ સ્ત્રીણામ્ અન્વન્તરાપણમ્
રામશોકાભિતપ્તાનાં શુશ્રાવ પરિદેવનમ્ ॥

સ રાજમાર્ગમધ્યેન સુમન્ત્રઃ પિહિતાનનઃ
યત્ર રાજા દશરથસ્ તદ્ એવોપયયૌ ગૃહમ્ ॥

સો ઽવતીર્ય રથાચ્ છીઘ્રં રાજવેશ્મ પ્રવિશ્ય ચ
કક્ષ્યાઃ સપ્તાભિચક્રામ મહાજનસમાકુલાઃ ॥

તતો દશરથસ્ત્રીણાં પ્રાસાદેભ્યસ્ તતસ્ તતઃ
રામશોકાભિતપ્તાનાં મન્દં શુશ્રાવ જલ્પિતમ્ ॥

સહ રામેણ નિર્યાતો વિના રામમ્ ઇહાગતઃ
સૂતઃ કિં નામ કૌસલ્યાં શોચન્તીં પ્રતિવક્ષ્યતિ ॥

યથા ચ મન્યે દુર્જીવમ્ એવં ન સુકરં ધ્રુવમ્
આચ્છિદ્ય પુત્રે નિર્યાતે કૌસલ્યા યત્ર જીવતિ ॥

સત્યરૂપં તુ તદ્વાક્યં રાજ્ઞઃ સ્ત્રીણાં નિશામયન્
પ્રદીપ્તમ્ ઇવ શોકેન વિવેશ સહસા ગૃહમ્ ॥

સ પ્રવિશ્યાષ્ટમીં કક્ષ્યાં રાજાનં દીનમ્ આતુરમ્
પુત્રશોકપરિદ્યૂનમ્ અપશ્યત્ પાણ્ડુરે ગૃહે ॥

અભિગમ્ય તમ્ આસીનં નરેન્દ્રમ્ અભિવાદ્ય ચ
સુમન્ત્રો રામવચનં યથોક્તં પ્રત્યવેદયત્ ॥

સ તૂષ્ણીમ્ એવ તચ્ છ્રુત્વા રાજા વિભ્રાન્તચેતનઃ
મૂર્છિતો ન્યપતદ્ ભૂમૌ રામશોકાભિપીડિતઃ ॥

તતો ઽન્તઃપુરમ્ આવિદ્ધં મૂર્છિતે પૃથિવીપતૌ
ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ ચુક્રોશ નૃપતૌ પતિતે ક્ષિતૌ ॥

સુમિત્રયા તુ સહિતા કૌસલ્યા પતિતં પતિમ્
ઉત્થાપયામાસ તદા વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ઇમં તસ્ય મહાભાગ દૂતં દુષ્કરકારિણઃ
વનવાસાદ્ અનુપ્રાપ્તં કસ્માન્ ન પ્રતિભાષસે ॥

અદ્યેમમ્ અનયં કૃત્વા વ્યપત્રપસિ રાઘવ
ઉત્તિષ્ઠ સુકૃતં તે ઽસ્તુ શોકે ન સ્યાત્ સહાયતા ॥

દેવ યસ્યા ભયાદ્ રામં નાનુપૃચ્છસિ સારથિમ્
નેહ તિષ્ઠતિ કૈકેયી વિશ્રબ્ધં પ્રતિભાષ્યતામ્ ॥

સા તથોક્ત્વા મહારાજં કૌસલ્યા શોકલાલસા
ધરણ્યાં નિપપાતાશુ બાષ્પવિપ્લુતભાષિણી ॥

એવં વિલપતીં દૃષ્ટ્વા કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ
પતિં ચાવેક્ષ્ય તાઃ સર્વાઃ સસ્વરં રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ ॥

તતસ્ તમ્ અન્તઃપુરનાદમ્ ઉત્થિતં સમીક્ષ્ય વૃદ્ધાસ્ તરુણાશ્ ચ માનવાઃ
સ્ત્રિયશ્ ચ સર્વા રુરુદુઃ સમન્તતઃ પુરં તદાસીત્ પુનર્ એવ સંકુલમ્ ॥