રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.47

સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સંધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥

અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જનપદાદ્ બહિઃ
યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ ॥

જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ
યોગક્ષેમો હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણાવયોઃ ॥

રાત્રિં કથંચિદ્ એવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે
ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ ॥

સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥

ધ્રુવમ્ અદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥

સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્
અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્ ॥

અનાથશ્ ચૈવ વૃદ્ધશ્ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ ॥

ઇદં વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞશ્ ચ મતિવિભ્રમમ્
કામ એવાર્ધધર્માભ્યાં ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ ॥

કો હ્ય્ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્
છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ ॥

સુખી બત સભાર્યશ્ ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ
મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યત્ય્ અધિરાજવત્ ॥

સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકં ભવિષ્યતિ
તાતે ચ વયસાતીતે મયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે ॥

અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે
એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા ॥

મન્યે દશરથાન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ
કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥

અપીદાનીં ન કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સમ્પ્રબાધેત મત્કૃતે ॥

મા સ્મ મત્કારણાદ્ દેવી સુમિત્રા દુઃખમ્ આવસેત્
અયોધ્યામ્ ઇત એવ ત્વં કાલે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥

અહમ્ એકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્
અનાથાયા હિ નાથસ્ ત્વં કૌસલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥

ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષાદ્ અન્યાય્યમ્ આચરેત્
પરિદદ્યા હિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥

નૂનં જાત્યન્તરે કસ્મિન્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્ વિયોજિતાઃ
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તદ્ અપ્ય્ એતદ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુઃખસંવર્ધિતેન ચ
વિપ્રાયુજ્યત કૌસલ્યા ફલકાલે ધિગ્ અસ્તુ મામ્ ॥

મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્
સૌમિત્રે યો ઽહમ્ અમ્બાયા દદ્મિ શોકમ્ અનન્તકમ્ ॥

મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણ શારિકા
યસ્યાસ્ તચ્ છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમ્ અરેર્ દશ ॥

શોચન્ત્યાશ્ ચાલ્પભાગ્યાયા ન કિંચિદ્ ઉપકુર્વતા
પુત્રેણ કિમ્ અપુત્રાયા મયા કાર્યમ્ અરિંદમ ॥

અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌસલ્યા રહિતા મયા
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે ॥

એકો હ્ય્ અહમ્ અયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ
તરેયમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમ્ અકારણમ્ ॥

અધર્મભયભીતશ્ ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહમ્ આત્માનમ્ અભિષેચયે ॥

એતદ્ અન્યચ્ ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને બહુ
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમ્ ઉપાવિશત્ ॥

વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમ્ ઇવાનલમ્
સમુદ્રમ્ ઇવ નિર્વેગમ્ આશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥

ધ્રુવમ્ અદ્ય પુરી રામ અયોધ્યાયુધિનાં વર
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી ॥

નૈતદ્ ઔપયિકં રામ યદ્ ઇદં પરિતપ્યસે
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ ॥

ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમ્ અપિ રાઘવ
મુહૂર્તમ્ અપિ જીવાવો જલાન્ મત્સ્યાવ્ ઇવોદ્ધૃતૌ ॥

ન હિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરંતપ
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છેયમ્ અદ્યાહં સ્વર્ગં વાપિ ત્વયા વિના ॥

સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમપુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમ્ આદરાત્
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરંતપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ ॥