રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.46

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુવૃક્ષા મહાયશાઃ
ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્ ॥

ભાસ્કરોદયકાલો ઽયં ગતા ભગવતી નિશા
અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલસ્ તાત કૂજતિ ॥

બર્હિણાનાં ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતાં વને
તરામ જાહ્નવીં સૌમ્ય શીઘ્રગાં સાગરંગમામ્ ॥

વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્ મિત્રનન્દનઃ
ગુહમ્ આમન્ત્ર્ય સૂતં ચ સો ઽતિષ્ઠદ્ ભ્રાતુર્ અગ્રતઃ ॥

તતઃ કલાપાન્ સંનહ્ય ખડ્ગૌ બદ્ધ્વા ચ ધન્વિનૌ
જગ્મતુર્ યેન તૌ ગઙ્ગાં સીતયા સહ રાઘવૌ ॥

રામમ્ એવ તુ ધર્મજ્ઞમ્ ઉપગમ્ય વિનીતવત્
કિમ્ અહં કરવાણીતિ સૂતઃ પ્રાઞ્જલિર્ અબ્રવીત્ ॥

નિવર્તસ્વેત્ય્ ઉવાચૈનમ્ એતાવદ્ધિ કૃતં મમ
યાનં વિહાય પદ્ભ્યાં તુ ગમિષ્યામો મહાવનમ્ ॥

આત્માનં ત્વ્ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ અવેક્ષ્યાર્તઃ સ સારથિઃ
સુમન્ત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઐક્ષ્વાકમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

નાતિક્રાન્તમ્ ઇદં લોકે પુરુષેણેહ કેનચિત્
તવ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્ વને ॥

ન મન્યે બ્રહ્મચર્યે ઽસ્તિ સ્વધીતે વા ફલોદયઃ
માર્દવાર્જવયોર્ વાપિ ત્વાં ચેદ્ વ્યસનમ્ આગતમ્ ॥

સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્
ત્વં ગતિં પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીંલ્ લોકાંસ્ તુ જયન્ન્ ઇવ ॥

વયં ખલુ હતા રામ યે તયાપ્ય્ ઉપવઞ્ચિતાઃ
કૈકેય્યા વશમ્ એષ્યામઃ પાપાયા દુઃખભાગિનઃ ॥

ઇતિ બ્રુવન્ન્ આત્મસમં સુમન્ત્રઃ સારથિસ્ તદા
દૃષ્ટ્વા દૂરગતં રામં દુઃખાર્તો રુરુદે ચિરમ્ ॥

તતસ્ તુ વિગતે બાષ્પે સૂતં સ્પૃષ્ટોદકં શુચિમ્
રામસ્ તુ મધુરં વાક્યં પુનઃ પુનર્ ઉવાચ તમ્ ॥

ઇક્ષ્વાકૂણાં ત્વયા તુલ્યં સુહૃદં નોપલક્ષયે
યથા દશરથો રાજા માં ન શોચેત્ તથા કુરુ ॥

શોકોપહતચેતાશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ જગતીપતિઃ
કામભારાવસન્નશ્ ચ તસ્માદ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે ॥

યદ્ યદ્ આજ્ઞાપયેત્ કિંચિત્ સ મહાત્મા મહીપતિઃ
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં કાર્યં તદ્ અવિકાઙ્ક્ષયા ॥

એતદર્થં હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નરેશ્વરાઃ
યદ્ એષાં સર્વકૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે ॥

તદ્ યથા સ મહારાજો નાલીકમ્ અધિગચ્છતિ
ન ચ તામ્યતિ દુઃખેન સુમન્ત્ર કુરુ તત્ તથા ॥

અદૃષ્ટદુઃખં રાજાનં વૃદ્ધમ્ આર્યં જિતેન્દ્રિયમ્
બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અભિવાદ્યૈવ મમ હેતોર્ ઇદં વચઃ ॥

નૈવાહમ્ અનુશોચામિ લક્ષ્મણો ન ચ મૈથિલી
અયોધ્યાયાશ્ ચ્યુતાશ્ ચેતિ વને વત્સ્યામહેતિ વા ॥

ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ નિવૃત્તેષુ પુનઃ પુનઃ
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ દ્રક્ષ્યસિ ક્ષિપ્રમ્ આગતાન્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ રાજાનં માતરં ચ સુમન્ત્ર મે
અન્યાશ્ ચ દેવીઃ સહિતાઃ કૈકેયીં ચ પુનઃ પુનઃ ॥

આરોગ્યં બ્રૂહિ કૌસલ્યામ્ અથ પાદાભિવન્દનમ્
સીતાયા મમ ચાર્યસ્ય વચનાલ્ લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥

બ્રૂયાશ્ ચ હિ મહારાજં ભરતં ક્ષિપ્રમ્ આનય
આગતશ્ ચાપિ ભરતઃ સ્થાપ્યો નૃપમતે પદે ॥

ભરતં ચ પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ
અસ્મત્સંતાપજં દુઃખં ન ત્વામ્ અભિભવિષ્યતિ ॥

ભરતશ્ ચાપિ વક્તવ્યો યથા રાજનિ વર્તસે
તથા માતૃષુ વર્તેથાઃ સર્વાસ્વ્ એવાવિશેષતઃ ॥

યથા ચ તવ કૈકેયી સુમિત્રા ચાવિશેષતઃ
તથૈવ દેવી કૌસલ્યા મમ માતા વિશેષતઃ ॥

નિવર્ત્યમાનો રામેણ સુમન્ત્રઃ શોકકર્શિતઃ
તત્ સર્વં વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાત્ કાકુત્સ્થમ્ અબ્રવીત્ ॥

યદ્ અહં નોપચારેણ બ્રૂયાં સ્નેહાદ્ અવિક્લવઃ
ભક્તિમાન્ ઇતિ તત્ તાવદ્ વાક્યં ત્વં ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ ॥

કથં હિ ત્વદ્વિહીનો ઽહં પ્રતિયાસ્યામિ તાં પુરીમ્
તવ તાત વિયોગેન પુત્રશોકાકુલામ્ ઇવ ॥

સરામમ્ અપિ તાવન્ મે રથં દૃષ્ટ્વા તદા જનઃ
વિના રામં રથં દૃષ્ટ્વા વિદીર્યેતાપિ સા પુરી ॥

દૈન્યં હિ નગરી ગચ્છેદ્ દૃષ્ટ્વા શૂન્યમ્ ઇમં રથમ્
સૂતાવશેષં સ્વં સૈન્યં હતવીરમ્ ઇવાહવે ॥

દૂરે ઽપિ નિવસન્તં ત્વાં માનસેનાગ્રતઃ સ્થિતમ્
ચિન્તયન્ત્યો ઽદ્ય નૂનં ત્વાં નિરાહારાઃ કૃતાઃ પ્રજાઃ ॥

આર્તનાદો હિ યઃ પૌરૈર્ મુક્તસ્ તદ્વિપ્રવાસને
રથસ્થં માં નિશામ્યૈવ કુર્યુઃ શતગુણં તતઃ ॥

અહં કિં ચાપિ વક્ષ્યામિ દેવીં તવ સુતો મયા
નીતો ઽસૌ માતુલકુલં સંતાપં મા કૃથા ઇતિ ॥

અસત્યમ્ અપિ નૈવાહં બ્રૂયાં વચનમ્ ઈદૃશમ્
કથમ્ અપ્રિયમ્ એવાહં બ્રૂયાં સત્યમ્ ઇદં વચઃ ॥

મમ તાવન્ નિયોગસ્થાસ્ ત્વદ્બન્ધુજનવાહિનઃ
કથં રથં ત્વયા હીનં પ્રવક્ષ્યન્તિ હયોત્તમાઃ ॥

યદિ મે યાચમાનસ્ય ત્યાગમ્ એવ કરિષ્યસિ
સરથો ઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ત્યક્તમાત્ર ઇહ ત્વયા ॥

ભવિષ્યન્તિ વને યાનિ તપોવિઘ્નકરાણિ તે
રથેન પ્રતિબાધિષ્યે તાનિ સત્ત્વાનિ રાઘવ ॥

ત્વત્કૃતે ન મયા પ્રાપ્તં રથચર્યાકૃતં સુખમ્
આશંસે ત્વત્કૃતેનાહં વનવાસકૃતં સુખમ્ ॥

પ્રસીદેચ્છામિ તે ઽરણ્યે ભવિતું પ્રત્યનન્તરઃ
પ્રીત્યાભિહિતમ્ ઇચ્છામિ ભવ મે પત્યનન્તરઃ ॥

તવ શુશ્રૂષણં મૂર્ધ્ના કરિષ્યામિ વને વસન્
અયોધ્યાં દેવલોકં વા સર્વથા પ્રજહામ્ય્ અહમ્ ॥

ન હિ શક્યા પ્રવેષ્ટું સા મયાયોધ્યા ત્વયા વિના
રાજધાની મહેન્દ્રસ્ય યથા દુષ્કૃતકર્મણા ॥

ઇમે ચાપિ હયા વીર યદિ તે વનવાસિનઃ
પરિચર્યાં કરિષ્યન્તિ પ્રાપ્સ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

વનવાસે ક્ષયં પ્રાપ્તે મમૈષ હિ મનોરથઃ
યદ્ અનેન રથેનૈવ ત્વાં વહેયં પુરીં પુનઃ ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સહિતસ્ય ત્વયા વને
ક્ષણભૂતાનિ યાસ્યન્તિ શતશસ્ તુ તતો ઽન્યથા ॥

ભૃત્યવત્સલ તિષ્ઠન્તં ભર્તૃપુત્રગતે પથિ
ભક્તં ભૃત્યં સ્થિતં સ્થિત્યાં ત્વં ન માં હાતુમ્ અર્હસિ ॥

એવં બહુવિધં દીનં યાચમાનં પુનઃ પુનઃ
રામો ભૃત્યાનુકમ્પી તુ સુમન્ત્રમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

જાનામિ પરમાં ભક્તિં મયિ તે ભર્તૃવત્સલ
શૃણુ ચાપિ યદર્થં ત્વાં પ્રેષયામિ પુરીમ્ ઇતઃ ॥

નગરીં ત્વાં ગતં દૃષ્ટ્વા જનની મે યવીયસી
કૈકેયી પ્રત્યયં ગચ્છેદ્ ઇતિ રામો વનં ગતઃ ॥

પરિતુષ્ટા હિ સા દેવી વનવાસં ગતે મયિ
રાજાનં નાતિશઙ્કેત મિથ્યાવાદીતિ ધાર્મિકમ્ ॥

એષ મે પ્રથમઃ કલ્પો યદ્ અમ્બા મે યવીયસી
ભરતારક્ષિતં સ્ફીતં પુત્રરાજ્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

મમ પ્રિયાર્થં રાજ્ઞશ્ ચ સરથસ્ ત્વં પુરીં વ્રજ
સંદિષ્ટશ્ ચાસિ યાનર્થાંસ્ તાંસ્ તાન્ બ્રૂયાસ્ તથાતથા ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વચનં સૂતં સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ
ગુહં વચનમ્ અક્લીબં રામો હેતુમદ્ અબ્રવીત્
જટાઃ કૃત્વા ગમિષ્યામિ ન્યગ્રોધક્ષીરમ્ આનય ॥

તત્ ક્ષીરં રાજપુત્રાય ગુહઃ ક્ષિપ્રમ્ ઉપાહરત્
લક્ષ્મણસ્યાત્મનશ્ ચૈવ રામસ્ તેનાકરોજ્ જટાઃ ॥

તૌ તદા ચીરવસનૌ જટામણ્ડલધારિણૌ
અશોભેતામ્ ઋષિસમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥

તતો વૈખાનસં માર્ગમ્ આસ્થિતઃ સહલક્ષ્મણઃ
વ્રતમ્ આદિષ્ટવાન્ રામઃ સહાયં ગુહમ્ અબ્રવીત્ ॥

અપ્રમત્તો બલે કોશે દુર્ગે જનપદે તથા
ભવેથા ગુહ રાજ્યં હિ દુરારક્ષતમં મતમ્ ॥

તતસ્ તં સમનુજ્ઞાય ગુહમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ
જગામ તૂર્ણમ્ અવ્યગ્રઃ સભાર્યઃ સહલક્ષ્મણઃ ॥

સ તુ દૃષ્ટ્વા નદીતીરે નાવમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ
તિતીર્ષુઃ શીઘ્રગાં ગઙ્ગામ્ ઇદં લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્ ॥

આરોહ ત્વં નરવ્યાઘ્ર સ્થિતાં નાવમ્ ઇમાં શનૈઃ
સીતાં ચારોપયાન્વક્ષં પરિગૃહ્ય મનસ્વિનીમ્ ॥

સ ભ્રાતુઃ શાસનં શ્રુત્વા સર્વમ્ અપ્રતિકૂલયન્
આરોપ્ય મૈથિલીં પૂર્વમ્ આરુરોહાત્મવાંસ્ તતઃ ॥

અથારુરોહ તેજસ્વી સ્વયં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ
તતો નિષાદાધિપતિર્ ગુહો જ્ઞાતીન્ અચોદયત્ ॥

અનુજ્ઞાય સુમન્ત્રં ચ સબલં ચૈવ તં ગુહમ્
આસ્થાય નાવં રામસ્ તુ ચોદયામાસ નાવિકાન્ ॥

તતસ્ તૈશ્ ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણધારસમાહિતા
શુભસ્ફ્યવેગાભિહતા શીઘ્રં સલિલમ્ અત્યગાત્ ॥

મધ્યં તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાસ્ ત્વ્ અનિન્દિતા
વૈદેહી પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તાં નદીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

પુત્રો દશરથસ્યાયં મહારાજસ્ય ધીમતઃ
નિદેશં પાલયત્વ્ એનં ગઙ્ગે ત્વદભિરક્ષિતઃ ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણ્ય્ ઉષ્ય કાનને
ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ ॥

તતસ્ ત્વાં દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનર્ આગતા
યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગઙ્ગે સર્વકામસમૃદ્ધયે ॥

ત્વં હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મલોકં સમીક્ષસે
ભાર્યા ચોદધિરાજસ્ય લોકે ઽસ્મિન્ સમ્પ્રદૃશ્યસે ॥

સા ત્વાં દેવિ નમસ્યામિ પ્રશંસામિ ચ શોભને
પ્રાપ્તરાજ્યે નરવ્યાઘ્રે શિવેન પુનર્ આગતે ॥

ગવાં શતસહસ્રાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ અન્નં ચ પેશલમ્
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

તથા સંભાષમાણા સા સીતા ગઙ્ગામ્ અનિન્દિતા
દક્ષિણા દક્ષિણં તીરં ક્ષિપ્રમ્ એવાભ્યુપાગમત્ ॥

તીરં તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવં હિત્વા નરર્ષભઃ
પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરંતપઃ ॥

અથાબ્રવીન્ મહાબાહુઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્
અગ્રતો ગચ્છ સૌમિત્રે સીતા ત્વામ્ અનુગચ્છતુ ॥

પૃષ્ઠતો ઽહં ગમિષ્યામિ ત્વાં ચ સીતાં ચ પાલયન્
અદ્ય દુઃખં તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥

ગતં તુ ગઙ્ગાપરપારમ્ આશુ રામં સુમન્ત્રઃ પ્રતતં નિરીક્ષ્ય
અધ્વપ્રકર્ષાદ્ વિનિવૃત્તદૃષ્ટિર્ મુમોચ બાષ્પં વ્યથિતસ્ તપસ્વી ॥

તૌ તત્ર હત્વા ચતુરો મહામૃગાન્ વરાહમ્ ઋશ્યં પૃષતં મહારુરુમ્
આદાય મેધ્યં ત્વરિતં બુભુક્ષિતૌ વાસાય કાલે યયતુર્ વનસ્પતિમ્ ॥