રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.41

તતસ્ તુ તમસા તીરં રમ્યમ્ આશ્રિત્ય રાઘવઃ
સીતામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સૌમિત્રિમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

ઇયમ્ અદ્ય નિશા પૂર્વા સૌમિત્રે પ્રસ્થિતા વનમ્
વનવાસસ્ય ભદ્રં તે સ નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ ॥

પશ્ય શૂન્યાન્ય્ અરણ્યાનિ રુદન્તીવ સમન્તતઃ
યથાનિલયમ્ આયદ્ભિર્ નિલીનાનિ મૃગદ્વિજૈઃ ॥

અદ્યાયોધ્યા તુ નગરી રાજધાની પિતુર્ મમ
સસ્ત્રીપુંસા ગતાન્ અસ્માઞ્ શોચિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥

ભરતઃ ખલુ ધર્માત્મા પિતરં માતરં ચ મે
ધર્માર્થકામસહિતૈર્ વાક્યૈર્ આશ્વાસયિષ્યતિ ॥

ભરતસ્યાનૃશંસત્વં સંચિન્ત્યાહં પુનઃ પુનઃ
નાનુશોચામિ પિતરં માતરં ચાપિ લક્ષ્મણ ॥

ત્વયા કાર્યં નરવ્યાઘ્ર મામ્ અનુવ્રજતા કૃતમ્
અન્વેષ્ટવ્યા હિ વૈદેહ્યા રક્ષણાર્થે સહાયતા ॥

અદ્ભિર્ એવ તુ સૌમિત્રે વત્સ્યામ્ય્ અદ્ય નિશામ્ ઇમામ્
એતદ્ધિ રોચતે મહ્યં વન્યે ઽપિ વિવિધે સતિ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ સૌમિત્રં સુમન્ત્રમ્ અપિ રાઘવઃ
અપ્રમત્તસ્ ત્વમ્ અશ્વેષુ ભવ સૌમ્યેત્ય્ ઉવાચ હ ॥

સો ઽશ્વાન્ સુમન્ત્રઃ સંયમ્ય સૂર્યે ઽસ્તં સમુપાગતે
પ્રભૂતયવસાન્ કૃત્વા બભૂવ પ્રત્યનન્તરઃ ॥

ઉપાસ્યતુ શિવાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા રાત્રિમ્ ઉપસ્થિતામ્
રામસ્ય શયનં ચક્રે સૂતઃ સૌમિત્રિણા સહ ॥

તાં શય્યાં તમસાતીરે વીક્ષ્ય વૃક્ષદલૈઃ કૃતામ્
રામઃ સૌમિત્રિણા સાર્ધં સભાર્યઃ સંવિવેશ હ ॥

સભાર્યં સંપ્રસુપ્તં તં ભ્રાતરં વીક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ
કથયામાસ સૂતાય રામસ્ય વિવિધાન્ ગુણાન્ ॥

જાગ્રતો હ્ય્ એવ તાં રાત્રિં સૌમિત્રેર્ ઉદિતો રવિઃ
સૂતસ્ય તમસાતીરે રામસ્ય બ્રુવતો ગુણાન્ ॥

ગોકુલાકુલતીરાયાસ્ તમસાયા વિદૂરતઃ
અવસત્ તત્ર તાં રાત્રિં રામઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ ॥

ઉત્થાય તુ મહાતેજાઃ પ્રકૃતીસ્ તા નિશામ્ય ચ
અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં પુણ્યલક્ષણમ્ ॥

અસ્મદ્વ્યપેક્ષાન્ સૌમિત્રે નિરપેક્ષાન્ ગૃહેષ્વ્ અપિ
વૃક્ષમૂલેષુ સંસુપ્તાન્ પશ્ય લક્ષ્મણ સામ્પ્રતમ્ ॥

યથૈતે નિયમં પૌરાઃ કુર્વન્ત્ય્ અસ્મન્નિવર્તને
અપિ પ્રાણાન્ અસિષ્યન્તિ ન તુ ત્યક્ષ્યન્તિ નિશ્ચયમ્ ॥

યાવદ્ એવ તુ સંસુપ્તાસ્ તાવદ્ એવ વયં લઘુ
રથમ્ આરુહ્ય ગચ્છામઃ પન્થાનમ્ અકુતોભયમ્ ॥

અતો ભૂયો ઽપિ નેદાનીમ્ ઇક્ષ્વાકુપુરવાસિનઃ
સ્વપેયુર્ અનુરક્તા માં વૃક્ષમૂલાનિ સંશ્રિતાઃ ॥

પૌરા હ્ય્ આત્મકૃતાદ્ દુઃખાદ્ વિપ્રમોચ્યા નૃપાત્મજૈઃ
ન તુ ખલ્વ્ આત્મના યોજ્યા દુઃખેન પુરવાસિનઃ ॥

અબ્રવીલ્ લક્ષ્મણો રામં સાક્ષાદ્ ધર્મમ્ ઇવ સ્થિતમ્
રોચતે મે મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષિપ્રમ્ આરુહ્યતામ્ ઇતિ ॥

સૂતસ્ તતઃ સંત્વરિતઃ સ્યન્દનં તૈર્ હયોત્તમૈઃ
યોજયિત્વાથ રામાય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્ ॥

મોહનાર્થં તુ પૌરાણાં સૂતં રામો ઽબ્રવીદ્ વચઃ
ઉદઙ્મુખઃ પ્રયાહિ ત્વં રથમ્ આસ્થાય સારથે ॥

મુહૂર્તં ત્વરિતં ગત્વા નિર્વર્તય રથં પુનઃ
યથા ન વિદ્યુઃ પૌરા માં તથા કુરુ સમાહિતઃ ॥

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા તથા ચક્રે સ સારથિઃ
પ્રત્યાગમ્ય ચ રામસ્ય સ્યન્દનં પ્રત્યવેદયત્ ॥

તં સ્યન્દનમ્ અધિષ્ઠાય રાઘવઃ સપરિચ્છદઃ
શીઘ્રગામ્ આકુલાવર્તાં તમસામ્ અતરન્ નદીમ્ ॥

સ સંતીર્ય મહાબાહુઃ શ્રીમાઞ્ શિવમ્ અકણ્ટકમ્
પ્રાપદ્યત મહામાર્ગમ્ અભયં ભયદર્શિનામ્ ॥

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૌરાસ્ તે રાઘવં વિના
શોકોપહતનિશ્ચેષ્ટા બભૂવુર્ હતચેતસઃ ॥

શોકજાશ્રુપરિદ્યૂના વીક્ષમાણાસ્ તતસ્ તતઃ
આલોકમ્ અપિ રામસ્ય ન પશ્યન્તિ સ્મ દુઃખિતાઃ ॥

તતો માર્ગાનુસારેણ ગત્વા કિંચિત્ ક્ષણં પુનઃ
માર્ગનાશાદ્ વિષાદેન મહતા સમભિપ્લુતઃ ॥

રથસ્ય માર્ગનાશેન ન્યવર્તન્ત મનસ્વિનઃ
કિમ્ ઇદં કિં કરિષ્યામો દૈવેનોપહતા ઇતિ ॥

તતો યથાગતેનૈવ માર્ગેણ ક્લાન્તચેતસઃ
અયોધ્યામ્ અગમન્ સર્વે પુરીં વ્યથિતસજ્જનામ્ ॥