રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.40

અનુરક્તા મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્
અનુજગ્મુઃ પ્રયાન્તં તં વનવાસાય માનવાઃ ॥

નિવર્તિતે ઽપિ ચ બલાત્ સુહૃદ્વર્ગે ચ રાજનિ
નૈવ તે સંન્યવર્તન્ત રામસ્યાનુગતા રથમ્ ॥

અયોધ્યાનિલયાનાં હિ પુરુષાણાં મહાયશાઃ
બભૂવ ગુણસમ્પન્નઃ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવ પ્રિયઃ ॥

સ યાચ્યમાનઃ કાકુત્સ્થઃ સ્વાભિઃ પ્રકૃતિભિસ્ તદા
કુર્વાણઃ પિતરં સત્યં વનમ્ એવાન્વપદ્યત ॥

અવેક્ષમાણઃ સસ્નેહં ચક્ષુષા પ્રપિબન્ન્ ઇવ
ઉવાચ રામઃ સ્નેહેન તાઃ પ્રજાઃ સ્વાઃ પ્રજા ઇવ ॥

યા પ્રીતિર્ બહુમાનશ્ ચ મય્ય્ અયોધ્યાનિવાસિનામ્
મત્પ્રિયાર્થં વિશેષેણ ભરતે સા નિવેશ્યતામ્ ॥

સ હિ કલ્યાણચારિત્રઃ કૈકેય્યાનન્દવર્ધનઃ
કરિષ્યતિ યથાવદ્ વઃ પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ ॥

જ્ઞાનવૃદ્ધો વયોબાલો મૃદુર્ વીર્યગુણાન્વિતઃ
અનુરૂપઃ સ વો ભર્તા ભવિષ્યતિ ભયાપહઃ ॥

સ હિ રાજગુણૈર્ યુક્તો યુવરાજઃ સમીક્ષિતઃ
અપિ ચાપિ મયા શિષ્ટૈઃ કાર્યં વો ભર્તૃશાસનમ્ ॥

ન ચ તપ્યેદ્ યથા ચાસૌ વનવાસં ગતે મયિ
મહારાજસ્ તથા કાર્યો મમ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

યથા યથા દાશરથિર્ ધર્મમ્ એવાસ્થિતો ઽભવત્
તથા તથા પ્રકૃતયો રામં પતિમ્ અકામયન્ ॥

બાષ્પેણ પિહિતં દીનં રામઃ સૌમિત્રિણા સહ
ચકર્ષેવ ગુણૈર્ બદ્ધ્વા જનં પુનર્ ઇવાસનમ્ ॥

તે દ્વિજાસ્ ત્રિવિધં વૃદ્ધા જ્ઞાનેન વયસૌજસા
વયઃપ્રકમ્પશિરસો દૂરાદ્ ઊચુર્ ઇદં વચઃ ॥

વહન્તો જવના રામં ભો ભો જાત્યાસ્ તુરંગમાઃ
નિવર્તધ્વં ન ગન્તવ્યં હિતા ભવત ભર્તરિ
ઉપવાહ્યસ્ તુ વો ભર્તા નાપવાહ્યઃ પુરાદ્ વનમ્ ॥

એવમ્ આર્તપ્રલાપાંસ્ તાન્ વૃદ્ધાન્ પ્રલપતો દ્વિજાન્
અવેક્ષ્ય સહસા રામો રથાદ્ અવતતાર હ ॥

પદ્ભ્યામ્ એવ જગામાથ સસીતઃ સહલક્ષ્મણઃ
સંનિકૃષ્ટપદન્યાસો રામો વનપરાયણઃ ॥

દ્વિજાતીંસ્ તુ પદાતીંસ્ તાન્ રામશ્ ચારિત્રવત્સલઃ
ન શશાક ઘૃણાચક્ષુઃ પરિમોક્તું રથેન સઃ ॥

ગચ્છન્તમ્ એવ તં દૃષ્ટ્વા રામં સંભ્રાન્તમાનસાઃ
ઊચુઃ પરમસંતપ્તા રામં વાક્યમ્ ઇદં દ્વિજાઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યં કૃત્સ્નમ્ એતત્ ત્વાં બ્રહ્મણ્યમ્ અનુગચ્છતિ
દ્વિજસ્કન્ધાધિરૂઢાસ્ ત્વામ્ અગ્નયો ઽપ્ય્ અનુયાન્ત્ય્ અમી ॥

વાજપેયસમુત્થાનિ છત્ત્રાણ્ય્ એતાનિ પશ્ય નઃ
પૃષ્ઠતો ઽનુપ્રયાતાનિ હંસાન્ ઇવ જલાત્યયે ॥

અનવાપ્તાતપત્રસ્ય રશ્મિસંતાપિતસ્ય તે
એભિશ્ છાયાં કરિષ્યામઃ સ્વૈશ્ છત્ત્રૈર્ વાજપેયિકૈઃ ॥

યા હિ નઃ સતતં બુદ્ધિર્ વેદમન્ત્રાનુસારિણી
ત્વત્કૃતે સા કૃતા વત્સ વનવાસાનુસારિણી ॥

હૃદયેષ્વ્ અવતિષ્ઠન્તે વેદા યે નઃ પરં ધનમ્
વત્સ્યન્ત્ય્ અપિ ગૃહેષ્વ્ એવ દારાશ્ ચારિત્રરક્ષિતાઃ ॥

ન પુનર્ નિશ્ચયઃ કાર્યસ્ ત્વદ્ગતૌ સુકૃતા મતિઃ
ત્વયિ ધર્મવ્યપેક્ષે તુ કિં સ્યાદ્ ધર્મમ્ અવેક્ષિતુમ્ ॥

યાચિતો નો નિવર્તસ્વ હંસશુક્લશિરોરુહૈઃ
શિરોભિર્ નિભૃતાચાર મહીપતનપાંસુલૈઃ ॥

બહૂનાં વિતતા યજ્ઞા દ્વિજાનાં ય ઇહાગતાઃ
તેષાં સમાપ્તિર્ આયત્તા તવ વત્સ નિવર્તને ॥

ભક્તિમન્તિ હિ ભૂતાનિ જઙ્ગમાજઙ્ગમાનિ ચ
યાચમાનેષુ તેષુ ત્વં ભક્તિં ભક્તેષુ દર્શય ॥

અનુગન્તુમ્ અશક્તાસ્ ત્વાં મૂલૈર્ ઉદ્ધૃતવેગિનઃ
ઉન્નતા વાયુવેગેન વિક્રોશન્તીવ પાદપાઃ ॥

નિશ્ચેષ્ટાહારસંચારા વૃક્ષૈકસ્થાનવિષ્ઠિતાઃ
પક્ષિણો ઽપિ પ્રયાચન્તે સર્વભૂતાનુકમ્પિનમ્ ॥

એવં વિક્રોશતાં તેષાં દ્વિજાતીનાં નિવર્તને
દદૃશે તમસા તત્ર વારયન્તીવ રાઘવમ્ ॥