રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.37

યાવત્ તુ નિર્યતસ્ તસ્ય રજોરૂપમ્ અદૃશ્યત
નૈવેક્ષ્વાકુવરસ્ તાવત્ સંજહારાત્મચક્ષુષી ॥

યાવદ્ રાજા પ્રિયં પુત્રં પશ્યત્ય્ અત્યન્તધાર્મિકમ્
તાવદ્ વ્યવર્ધતેવાસ્ય ધરણ્યાં પુત્રદર્શને ॥

ન પશ્યતિ રજો ઽપ્ય્ અસ્ય યદા રામસ્ય ભૂમિપઃ
તદાર્તશ્ ચ વિષણ્ણશ્ ચ પપાત ધરણીતલે ॥

તસ્ય દક્ષિણમ્ અન્વગાત્ કૌસલ્યા બાહુમ્ અઙ્ગના
વામં ચાસ્યાન્વગાત્ પાર્શ્વં કૈકેયી ભરતપ્રિયા ॥

તાં નયેન ચ સમ્પન્નો ધર્મેણ વિનયેન ચ
ઉવાચ રાજા કૈકેયીં સમીક્ષ્ય વ્યથિતેન્દ્રિયઃ ॥

કૈકેયિ મા મમાઙ્ગાનિ સ્પ્રાક્ષીસ્ ત્વં દુષ્ટચારિણી
ન હિ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ન ભાર્યા ન ચ બાન્ધવી ॥

યે ચ ત્વામ્ ઉપજીવન્તિ નાહં તેષાં ન તે મમ
કેવલાર્થપરાં હિ ત્વાં ત્યક્તધર્માં ત્યજામ્ય્ અહમ્ ॥

અગૃહ્ણાં યચ્ ચ તે પાણિમ્ અગ્નિં પર્યણયં ચ યત્
અનુજાનામિ તત્ સર્વમ્ અસ્મિંલ્ લોકે પરત્ર ચ ॥

ભરતશ્ ચેત્ પ્રતીતઃ સ્યાદ્ રાજ્યં પ્રાપ્યેદમ્ અવ્યયમ્
યન્ મે સ દદ્યાત્ પિત્રર્થં મા મા તદ્ દત્તમ્ આગમત્ ॥

અથ રેણુસમુદ્ધ્વસ્તં તમ્ ઉત્થાપ્ય નરાધિપમ્
ન્યવર્તત તદા દેવી કૌસલ્યા શોકકર્શિતા ॥

હત્વેવ બ્રાહ્મણં કામાત્ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિમ્ ઇવ પાણિના
અન્વતપ્યત ધર્માત્મા પુત્રં સંચિન્ત્ય તાપસમ્ ॥

નિવૃત્યૈવ નિવૃત્યૈવ સીદતો રથવર્ત્મસુ
રાજ્ઞો નાતિબભૌ રૂપં ગ્રસ્તસ્યાંશુમતો યથા ॥

વિલલાપ ચ દુઃખાર્તઃ પ્રિયં પુત્રમ્ અનુસ્મરન્
નગરાન્તમ્ અનુપ્રાપ્તં બુદ્ધ્વા પુત્રમ્ અથાબ્રવીત્ ॥

વાહનાનાં ચ મુખ્યાનાં વહતાં તં મમાત્મજમ્
પદાનિ પથિ દૃશ્યન્તે સ મહાત્મા ન દૃશ્યતે ॥

સ નૂનં ક્વચિદ્ એવાદ્ય વૃક્ષમૂલમ્ ઉપાશ્રિતઃ
કાષ્ઠં વા યદિ વાશ્માનમ્ ઉપધાય શયિષ્યતે ॥

ઉત્થાસ્યતિ ચ મેદિન્યાઃ કૃપણઃ પાંશુગુણ્ઠિતઃ
વિનિઃશ્વસન્ પ્રસ્રવણાત્ કરેણૂનામ્ ઇવર્ષભઃ ॥

દ્રક્ષ્યન્તિ નૂનં પુરુષા દીર્ઘબાહું વનેચરાઃ
રામમ્ ઉત્થાય ગચ્છન્તં લોકનાથમ્ અનાથવત્ ॥

સકામા ભવ કૈકેયિ વિધવા રાજ્યમ્ આવસ
ન હિ તં પુરુષવ્યાઘ્રં વિના જીવિતુમ્ ઉત્સહે ॥

ઇત્ય્ એવં વિલપન્ રાજા જનૌઘેનાભિસંવૃતઃ
અપસ્નાત ઇવારિષ્ટં પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્ ॥

શૂન્યચત્વરવેશ્માન્તાં સંવૃતાપણદેવતામ્
ક્લાન્તદુર્બલદુઃખાર્તાં નાત્યાકીર્ણમહાપથામ્ ॥

તામ્ અવેક્ષ્ય પુરીં સર્વાં રામમ્ એવાનુચિન્તયન્
વિલપન્ પ્રાવિશદ્ રાજા ગૃહં સૂર્ય ઇવામ્બુદમ્ ॥

મહાહ્રદમ્ ઇવાક્ષોભ્યં સુપર્ણેન હૃતોરગમ્
રામેણ રહિતં વેશ્મ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ ॥

કૌસલ્યાયા ગૃહં શીઘ્રં રામમાતુર્ નયન્તુ મામ્
ઇતિ બ્રુવન્તં રાજાનમ્ અનયન્ દ્વારદર્શિનઃ ॥

તતસ્ તત્ર પ્રવિષ્ટસ્ય કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્
અધિરુહ્યાપિ શયનં બભૂવ લુલિતં મનઃ ॥

તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા મહારાજો ભુજમ્ ઉદ્યમ્ય વીર્યવાન્
ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ચુક્રોશ હા રાઘવ જહાસિ મામ્ ॥

સુખિતા બત તં કાલં જીવિષ્યન્તિ નરોત્તમાઃ
પરિષ્વજન્તો યે રામં દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્ ॥

ન ત્વાં પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં પાણિના સ્પૃશ
રામં મે ઽનુગતા દૃષ્ટિર્ અદ્યાપિ ન નિવર્તતે ॥

તં રામમ્ એવાનુવિચિન્તયન્તં સમીક્ષ્ય દેવી શયને નરેન્દ્રમ્
ઉપોપવિશ્યાધિકમ્ આર્તરૂપા વિનિઃશ્વસન્તી વિલલાપ કૃચ્છ્રમ્ ॥