રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.17

રામસ્ તુ ભૃશમ્ આયસ્તો નિઃશ્વસન્ન્ ઇવ કુઞ્જરઃ
જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુર્ અન્તઃપુરં વશી ॥

સો ઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્
ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ ચાપરાન્ બહૂન્ ॥

પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ
બ્રાહ્મણાન્ વેદસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્ ॥

પ્રણમ્ય રામસ્ તાન્ વૃદ્ધાંસ્ તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ ચ બાલાશ્ ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ ॥

વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્ તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ
ન્યવેદયન્ત ત્વરિતા રામમાતુઃ પ્રિયં તદા ॥

કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા
પ્રભાતે ત્વ્ અકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી ॥

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા
અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા ॥

પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુર્ અન્તઃપુરં શુભમ્
દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્ ॥

સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનન્દનમ્ આગતમ્
અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં વડબા યથા ॥

તમ્ ઉવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમ્ આત્મનઃ
કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદ્ ઇદં પ્રિયહિતં વચઃ ॥

વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્
પ્રાપ્નુહ્ય્ આયુશ્ ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે ॥

સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ
અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યે ઽભિષેક્ષ્યતિ ॥

માતરં રાઘવઃ કિંચિત્ પ્રસાર્યાઞ્જલિમ્ અબ્રવીત્
સ સ્વભાવવિનીતશ્ ચ ગૌરવાચ્ ચ તદાનતઃ ॥

દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ ભયમ્ ઉપસ્થિતમ્
ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને
મધુમૂલફલૈર્ જીવન્ હિત્વા મુનિવદ્ આમિષમ્ ॥

ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ
માં પુનર્ દણ્ડકારણ્યં વિવાસયતિ તાપસમ્ ॥

તામ્ અદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમ્ ઇવ
રામસ્ તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્ ॥

ઉપાવૃત્યોત્થિતાં દીનાં વડબામ્ ઇવ વાહિતામ્
પાંશુગુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના ॥

સા રાઘવમ્ ઉપાસીનમ્ અસુખાર્તા સુખોચિતા
ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઉપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે ॥

યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ
ન સ્મ દુઃખમ્ અતો ભૂયઃ પશ્યેયમ્ અહમ્ અપ્રજા ॥

એક એવ હિ વન્ધ્યાયાઃ શોકો ભવતિ માનવઃ
અપ્રજાસ્મીતિ સંતાપો ન હ્ય્ અન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે ॥

ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે
અપિ પુત્રે વિપશ્યેયમ્ ઇતિ રામાસ્થિતં મયા ॥

સા બહૂન્ય્ અમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્
અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામ્ અવરાણાં વરા સતી
અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ ॥

ત્વયિ સંનિહિતે ઽપ્ય્ એવમ્ અહમ્ આસં નિરાકૃતા
કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમ્ એવ મે ॥

યો હિ માં સેવતે કશ્ચિદ્ અથ વાપ્ય્ અનુવર્તતે
કૈકેય્યાઃ પુત્રમ્ અન્વીક્ષ્ય સ જનો નાભિભાષતે ॥

દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ તવ જાતસ્ય રાઘવ
અતીતાનિ પ્રકાઙ્ક્ષન્ત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્ ॥

ઉપવાસૈશ્ ચ યોગૈશ્ ચ બહુભિશ્ ચ પરિશ્રમૈઃ
દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા ॥

સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ ન દીર્યતે
પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યાઃ સ્પૃષ્ટં કૂલં નવામ્ભસા ॥

મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાશો ઽસ્તિ યમક્ષયે મમ
યદ્ અન્તકો ઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમ્ ઇવ ॥

સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ ભુવિ નાવદીર્યતે
અનેન દુઃખેન ચ દેહમ્ અર્પિતં ધ્રુવં હ્ય્ અકાલે મરણં ન વિદ્યતે ॥

ઇદં તુ દુઃખં યદ્ અનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ ચ હિ
તપશ્ ચ તપ્તં યદ્ અપત્યકારણાત્ સુનિષ્ફલં બીજમ્ ઇવોપ્તમ્ ઊષરે ॥

યદિ હ્ય્ અકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ચિદ્ ગુરુદુઃખકર્શિતઃ
ગતાહમ્ અદ્યૈવ પરેતસંસદં વિના ત્વયા ધેનુર્ ઇવાત્મજેન વૈ ॥

ભૃશમ્ અસુખમ્ અમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્
વ્યસનમ્ ઉપનિશામ્ય સા મહત્ સુતમ્ ઇવ બદ્ધમ્ અવેક્ષ્ય કિંનરી ॥