રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.18

તથા તુ વિલપન્તીં તાં કૌસલ્યાં રામમાતરમ્
ઉવાચ લક્ષ્મણો દીનસ્ તત્ કાલસદૃશં વચઃ ॥

ન રોચતે મમાપ્ય્ એતદ્ આર્યે યદ્ રાઘવો વનમ્
ત્યક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયા વાક્યવશં ગતઃ ॥

વિપરીતશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ વિષયૈશ્ ચ પ્રધર્ષિતઃ
નૃપઃ કિમ્ ઇવ ન બ્રૂયાચ્ ચોદ્યમાનઃ સમન્મથઃ ॥

નાસ્યાપરાધં પશ્યામિ નાપિ દોષં તથાવિધમ્
યેન નિર્વાસ્યતે રાષ્ટ્રાદ્ વનવાસાય રાઘવઃ ॥

ન તં પશ્યામ્ય્ અહં લોકે પરોક્ષમ્ અપિ યો નરઃ
અમિત્રો ઽપિ નિરસ્તો ઽપિ યો ઽસ્ય દોષમ્ ઉદાહરેત્ ॥

દેવકલ્પમ્ ઋજું દાન્તં રિપૂણામ્ અપિ વત્સલમ્
અવેક્ષમાણઃ કો ધર્મં ત્યજેત્ પુત્રમ્ અકારણાત્ ॥

તદ્ ઇદં વચનં રાજ્ઞઃ પુનર્ બાલ્યમ્ ઉપેયુષઃ
પુત્રઃ કો હૃદયે કુર્યાદ્ રાજવૃત્તમ્ અનુસ્મરન્ ॥

યાવદ્ એવ ન જાનાતિ કશ્ચિદ્ અર્થમ્ ઇમં નરઃ
તાવદ્ એવ મયા સાર્ધમ્ આત્મસ્થં કુરુ શાસનમ્ ॥

મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ
કઃ સમર્થો ઽધિકં કર્તું કૃતાન્તસ્યેવ તિષ્ઠતઃ ॥

નિર્મનુષ્યામ્ ઇમાં સર્વામ્ અયોધ્યાં મનુજર્ષભ
કરિષ્યામિ શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે ॥

ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાસ્ય હિતમ્ ઇચ્છતિ
સર્વાન્ એતાન્ વધિષ્યામિ મૃદુર્ હિ પરિભૂયતે ॥

ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમ્ અનુત્તમમ્
કસ્ય શક્તિઃ શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન ॥

અનુરક્તો ઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ
સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે ॥

દીપ્તમ્ અગ્નિમ્ અરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતે
પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમ્ અવધારય ॥

હરામિ વીર્યાદ્ દુઃખં તે તમઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ
દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ ચૈવ પશ્યતુ ॥

એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ
ઉવાચ રામં કૌસલ્યા રુદન્તી શોકલાલસા ॥

ભ્રાતુસ્ તે વદતઃ પુત્ર લક્ષ્મણસ્ય શ્રુતં ત્વયા
યદ્ અત્રાનન્તરં તત્ ત્વં કુરુષ્વ યદિ રોચતે ॥

ન ચાધર્મ્યં વચઃ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્
વિહાય શોકસંતપ્તાં ગન્તુમ્ અર્હસિ મામ્ ઇતઃ ॥

ધર્મજ્ઞ યદિ ધર્મિષ્ઠો ધર્મં ચરિતુમ્ ઇચ્છસિ
શુશ્રૂષ મામ્ ઇહસ્થસ્ ત્વં ચર ધર્મમ્ અનુત્તમમ્ ॥

શુશ્રૂષુર્ જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્
પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ ત્રિદિવં ગતઃ ॥

યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્ તે ગૌરવેણ તથા હ્ય્ અહમ્
ત્વાં નાહમ્ અનુજાનામિ ન ગન્તવ્યમ્ ઇતો વનમ્ ॥

ત્વદ્વિયોગાન્ ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન વા
ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્ તૃણાનામ્ અપિ ભક્ષણમ્ ॥

યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્
અહં પ્રાયમ્ ઇહાસિષ્યે ન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥

તતસ્ ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્
બ્રહ્મહત્યામ્ ઇવાધર્માત્ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ ॥

વિલપન્તીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્ ॥

નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્ વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ
પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગન્તુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં વનમ્ ॥

ઋષિણા ચ પિતુર્ વાક્યં કુર્વતા વ્રતચારિણા
ગૌર્ હતા જાનતા ધર્મં કણ્ડુનાપિ વિપશ્ચિતા ॥

અસ્માકં ચ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ
ખનદ્ભિઃ સાગરૈર્ ભૂતિમ્ અવાપ્તઃ સુમહાન્ વધઃ ॥

જામદગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્
કૃત્તા પરશુનારણ્યે પિતુર્ વચનકારિણા ॥

ન ખલ્વ્ એતન્ મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્
પૂર્વૈર્ અયમ્ અભિપ્રેતો ગતો માર્ગો ઽનુગમ્યતે ॥

તદ્ એતત્ તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા
પિતુર્ હિ વચનં કુર્વન્ ન કશ્ચિન્ નામ હીયતે ॥

તામ્ એવમ્ ઉક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનર્ અબ્રવીત્
તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમ્ અનુત્તમમ્
અભિપ્રાયમ્ અવિજ્ઞાય સત્યસ્ય ચ શમસ્ય ચ ॥

ધર્મો હિ પરમો લોકે ધર્મે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ધર્મસંશ્રિતમ્ એતચ્ ચ પિતુર્ વચનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

સંશ્રુત્ય ચ પિતુર્ વાક્યં માતુર્ વા બ્રાહ્મણસ્ય વા
ન કર્તવ્યં વૃથા વીર ધર્મમ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતા ॥

સો ઽહં ન શક્ષ્યામિ પિતુર્ નિયોગમ્ અતિવર્તિતુમ્
પિતુર્ હિ વચનાદ્ વીર કૈકેય્યાહં પ્રચોદિતઃ ॥

તદ્ એનાં વિસૃજાનાર્યાં ક્ષત્રધર્માશ્રિતાં મતિમ્
ધર્મમ્ આશ્રય મા તૈક્ષ્ણ્યં મદ્બુદ્ધિર્ અનુગમ્યતામ્ ॥

તમ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સૌહાર્દાદ્ ભ્રાતરં લક્ષ્મણાગ્રજઃ
ઉવાચ ભૂયઃ કૌસલ્યાં પ્રાઞ્જલિઃ શિરસાનતઃ ॥

અનુમન્યસ્વ માં દેવિ ગમિષ્યન્તમ્ ઇતો વનમ્
શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈઃ કુરુ સ્વસ્ત્યયનાનિ મે
તીર્ણપ્રતિજ્ઞશ્ ચ વનાત્ પુનર્ એષ્યામ્ય્ અહં પુરીમ્ ॥

યશો હ્ય્ અહં કેવલરાજ્યકારણાન્ ન પૃષ્ઠતઃ કર્તુમ્ અલં મહોદયમ્
અદીર્ઘકાલે ન તુ દેવિ જીવિતે વૃણે ઽવરામ્ અદ્ય મહીમ્ અધર્મતઃ ॥

પ્રસાદયન્ નરવૃષભઃ સ માતરં પરાક્રમાજ્ જિગમિષુર્ એવ દણ્ડકાન્
અથાનુજં ભૃશમ્ અનુશાસ્ય દર્શનં ચકાર તાં હૃદિ જનનીં પ્રદક્ષિણમ્ ॥