રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.16

સ દદર્શાસને રામો નિષણ્ણં પિતરં શુભે
કૈકેયીસહિતં દીનં મુખેન પરિશુષ્યતા ॥

સ પિતુશ્ ચરણૌ પૂર્વમ્ અભિવાદ્ય વિનીતવત્
તતો વવન્દે ચરણૌ કૈકેય્યાઃ સુસમાહિતઃ ॥

રામેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ વચનં બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ
શશાક નૃપતિર્ દીનો નેક્ષિતું નાભિભાષિતુમ્ ॥

તદ્ અપૂર્વં નરપતેર્ દૃષ્ટ્વા રૂપં ભયાવહમ્
રામો ઽપિ ભયમ્ આપન્નઃ પદા સ્પૃષ્ટ્વેવ પન્નગમ્ ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ અપ્રહૃષ્ટૈસ્ તં શોકસંતાપકર્શિતમ્
નિઃશ્વસન્તં મહારાજં વ્યથિતાકુલચેતસમ્ ॥

ઊર્મિમાલિનમ્ અક્ષોભ્યં ક્ષુભ્યન્તમ્ ઇવ સાગરમ્
ઉપપ્લુતમ્ ઇવાદિત્યમ્ ઉક્તાનૃતમ્ ઋષિં યથા ॥

અચિન્ત્યકલ્પં હિ પિતુસ્ તં શોકમ્ ઉપધારયન્
બભૂવ સંરબ્ધતરઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ ॥

ચિન્તયામાસ ચ તદા રામઃ પિતૃહિતે રતઃ
કિંસ્વિદ્ અદ્યૈવ નૃપતિર્ ન માં પ્રત્યભિનન્દતિ ॥

અન્યદા માં પિતા દૃષ્ટ્વા કુપિતો ઽપિ પ્રસીદતિ
તસ્ય મામ્ અદ્ય સમ્પ્રેક્ષ્ય કિમાયાસઃ પ્રવર્તતે ॥

સ દીન ઇવ શોકાર્તો વિષણ્ણવદનદ્યુતિઃ
કૈકેયીમ્ અભિવાદ્યૈવ રામો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

કચ્ચિન્ મયા નાપરાધમ્ અજ્ઞાનાદ્ યેન મે પિતા
કુપિતસ્ તન્ મમાચક્ષ્વ ત્વં ચૈવૈનં પ્રસાદય ॥

વિવર્ણવદનો દીનો ન હિ મામ્ અભિભાષતે
શારીરો માનસો વાપિ કચ્ચિદ્ એનં ન બાધતે
સંતાપો વાભિતાપો વા દુર્લભં હિ સદા સુખમ્ ॥

કચ્ચિન્ ન કિંચિદ્ ભરતે કુમારે પ્રિયદર્શને
શત્રુઘ્ને વા મહાસત્ત્વે માતૄણાં વા મમાશુભમ્ ॥

અતોષયન્ મહારાજમ્ અકુર્વન્ વા પિતુર્ વચઃ
મુહૂર્તમ્ અપિ નેચ્છેયં જીવિતું કુપિતે નૃપે ॥

યતોમૂલં નરઃ પશ્યેત્ પ્રાદુર્ભાવમ્ ઇહાત્મનઃ
કથં તસ્મિન્ ન વર્તેત પ્રત્યક્ષે સતિ દૈવતે ॥

કચ્ચિત્ તે પરુષં કિંચિદ્ અભિમાનાત્ પિતા મમ
ઉક્તો ભવત્યા કોપેન યત્રાસ્ય લુલિતં મનઃ ॥

એતદ્ આચક્ષ્વ મે દેવિ તત્ત્વેન પરિપૃચ્છતઃ
કિંનિમિત્તમ્ અપૂર્વો ઽયં વિકારો મનુજાધિપે ॥

અહં હિ વચનાદ્ રાજ્ઞઃ પતેયમ્ અપિ પાવકે
ભક્ષયેયં વિષં તીક્ષ્ણં મજ્જેયમ્ અપિ ચાર્ણવે
નિયુક્તો ગુરુણા પિત્રા નૃપેણ ચ હિતેન ચ ॥

તદ્ બ્રૂહિ વચનં દેવિ રાજ્ઞો યદ્ અભિકાઙ્ક્ષિતમ્
કરિષ્યે પ્રતિજાને ચ રામો દ્વિર્ નાભિભાષતે ॥

તમ્ આર્જવસમાયુક્તમ્ અનાર્યા સત્યવાદિનમ્
ઉવાચ રામં કૈકેયી વચનં ભૃશદારુણમ્ ॥

પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે પિત્રા તે મમ રાઘવ
રક્ષિતેન વરૌ દત્તૌ સશલ્યેન મહારણે ॥

તત્ર મે યાચિતો રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્
ગમનં દણ્ડકારણ્યે તવ ચાદ્યૈવ રાઘવ ॥

યદિ સત્યપ્રતિજ્ઞં ત્વં પિતરં કર્તુમ્ ઇચ્છસિ
આત્માનં ચ નરશ્રેષ્ઠ મમ વાક્યમ્ ઇદં શૃણુ ॥

સ નિદેશે પિતુસ્ તિષ્ઠ યથા તેન પ્રતિશ્રુતમ્
ત્વયારણ્યં પ્રવેષ્ટવ્યં નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ॥

સપ્ત સપ્ત ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમ્ આશ્રિતઃ
અભિષેકમ્ ઇમં ત્યક્ત્વા જટાચીરધરો વસ ॥

ભરતઃ કોસલપુરે પ્રશાસ્તુ વસુધામ્ ઇમામ્
નાનારત્નસમાકીર્ણાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્ ॥

તદ્ અપ્રિયમ્ અમિત્રઘ્નો વચનં મરણોપમમ્
શ્રુત્વા ન વિવ્યથે રામઃ કૈકેયીં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

એવમ્ અસ્તુ ગમિષ્યામિ વનં વસ્તુમ્ અહં ત્વ્ અતઃ
જટાચીરધરો રાજ્ઞઃ પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્ ॥

ઇદં તુ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ કિમર્થં માં મહીપતિઃ
નાભિનન્દતિ દુર્ધર્ષો યથાપુરમ્ અરિંદમઃ ॥

મન્યુર્ ન ચ ત્વયા કાર્યો દેવિ બ્રૂહિ તવાગ્રતઃ
યાસ્યામિ ભવ સુપ્રીતા વનં ચીરજટાધરઃ ॥

હિતેન ગુરુણા પિત્રા કૃતજ્ઞેન નૃપેણ ચ
નિયુજ્યમાનો વિશ્રબ્ધં કિં ન કુર્યાદ્ અહં પ્રિયમ્ ॥

અલીકં માનસં ત્વ્ એકં હૃદયં દહતીવ મે
સ્વયં યન્ નાહ માં રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥

અહં હિ સીતાં રાજ્યં ચ પ્રાણાન્ ઇષ્ટાન્ ધનાનિ ચ
હૃષ્ટો ભ્રાત્રે સ્વયં દદ્યાં ભરતાયાપ્રચોદિતઃ ॥

કિં પુનર્ મનુજેન્દ્રેણ સ્વયં પિત્રા પ્રચોદિતઃ
તવ ચ પ્રિયકામાર્થં પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્ ॥

તદ્ આશ્વાસય હીમં ત્વં કિં ન્વ્ ઇદં યન્ મહીપતિઃ
વસુધાસક્તનયનો મન્દમ્ અશ્રૂણિ મુઞ્ચતિ ॥

ગચ્છન્તુ ચૈવાનયિતું દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ
ભરતં માતુલકુલાદ્ અદ્યૈવ નૃપશાસનાત્ ॥

દણ્ડકારણ્યમ્ એષો ઽહમ્ ઇતો ગચ્છામિ સત્વરઃ
અવિચાર્ય પિતુર્ વાક્યં સમાવસ્તું ચતુર્દશ ॥

સા હૃષ્ટા તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રામસ્ય કૈકેયી
પ્રસ્થાનં શ્રદ્દધાના હિ ત્વરયામાસ રાઘવમ્ ॥

એવં ભવતુ યાસ્યન્તિ દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ
ભરતં માતુલકુલાદ્ ઉપાવર્તયિતું નરાઃ ॥

તવ ત્વ્ અહં ક્ષમં મન્યે નોત્સુકસ્ય વિલમ્બનમ્
રામ તસ્માદ્ ઇતઃ શીઘ્રં વનં ત્વં ગન્તુમ્ અર્હસિ ॥

વ્રીડાન્વિતઃ સ્વયં યચ્ ચ નૃપસ્ ત્વાં નાભિભાષતે
નૈતત્ કિંચિન્ નરશ્રેષ્ઠ મન્યુર્ એષો ઽપનીયતામ્ ॥

યાવત્ ત્વં ન વનં યાતઃ પુરાદ્ અસ્માદ્ અભિત્વરન્
પિતા તાવન્ ન તે રામ સ્નાસ્યતે ભોક્ષ્યતે ઽપિ વા ॥

ધિક્ કષ્ટમ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય રાજા શોકપરિપ્લુતઃ
મૂર્છિતો ન્યપતત્ તસ્મિન્ પર્યઙ્કે હેમભૂષિતે ॥

રામો ઽપ્ય્ ઉત્થાપ્ય રાજાનં કૈકેય્યાભિપ્રચોદિતઃ
કશયેવાહતો વાજી વનં ગન્તું કૃતત્વરઃ ॥

તદ્ અપ્રિયમ્ અનાર્યાયા વચનં દારુણોદરમ્
શ્રુત્વા ગતવ્યથો રામઃ કૈકેયીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

નાહમ્ અર્થપરો દેવિ લોકમ્ આવસ્તુમ્ ઉત્સહે
વિદ્ધિ મામ્ ઋષિભિસ્ તુલ્યં કેવલં ધર્મમ્ આસ્થિતમ્ ॥

યદ્ અત્રભવતઃ કિંચિચ્ છક્યં કર્તું પ્રિયં મયા
પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજ્ય સર્વથા કૃતમ્ એવ તત્ ॥

ન હ્ય્ અતો ધર્મચરણં કિંચિદ્ અસ્તિ મહત્તરમ્
યથા પિતરિ શુશ્રૂષા તસ્ય વા વચનક્રિયા ॥

અનુક્તો ઽપ્ય્ અત્રભવતા ભવત્યા વચનાદ્ અહમ્
વને વત્સ્યામિ વિજને વર્ષાણીહ ચતુર્દશ ॥

ન નૂનં મયિ કૈકેયિ કિંચિદ્ આશંસસે ગુણમ્
યદ્ રાજાનમ્ અવોચસ્ ત્વં મમેશ્વરતરા સતી ॥

યાવન્ માતરમ્ આપૃચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્ય્ અહમ્
તતો ઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દણ્ડકાનાં મહદ્ વનમ્ ॥

ભરતઃ પાલયેદ્ રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ ચ પિતુર્ યથા
તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

સ રામસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૃશં દુઃખહતઃ પિતા
શોકાદ્ અશક્નુવન્ બાષ્પં પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્ ॥

વન્દિત્વા ચરણૌ રામો વિસંજ્ઞસ્ય પિતુસ્ તદા
કૈકેય્યાશ્ ચાપ્ય્ અનાર્યાયા નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ ॥

સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્
નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાત્ તસ્માત્ સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્ ॥

તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતો ઽનુજગામ હ
લક્ષ્મણઃ પરમક્રુદ્ધઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥

આભિષેચનિકં ભાણ્ડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્
શનૈર્ જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્ ॥

ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશો ઽપકર્ષતિ
લોકકાન્તસ્ય કાન્તત્વં શીતરશ્મેર્ ઇવ ક્ષપા ॥

ન વનં ગન્તુકામસ્ય ત્યજતશ્ ચ વસુંધરામ્
સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા ॥

ધારયન્ મનસા દુઃખમ્ ઇન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ
પ્રવિવેશાત્મવાન્ વેશ્મ માતુર્ અપ્રિયશંસિવાન્ ॥

પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદાન્વિતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમ્ આગતામ્
ન ચૈવ રામો ઽત્ર જગામ વિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા ॥