રાજતરઙ્ગિની · શ્લોક 947-966

હિમાચલશિખાદર્પચ્છેદપ્રાસાદમેદુરમ્ ।
ક્રમરાજ્યે સ્ફુરદ્રાજ્યસ્ સુરત્રાણપુરં વ્યધાત્

જૈનકોટ્ટં ઘટ્ટિતારિર્ અટ્ટશાલિ સમન્તતઃ ।
નૃત્યત્પટ્ટપતાકાન્તકાન્તં રાજા વિનિર્મમે

જીર્ણોદ્ધારેષુ સર્વેષુ નિર્માણેષુ નવેષુ ચ ।
આજ્ઞા રાજ્ઞો બભૌ હેતૂ રુય્યભાણ્ડપતેશ્ ચ ધીઃ

મહાપદ્મસરસ્તીરે જૈનોપપદશાલિનઃ ।
પુરમણ્ડપિકાઘોષાંસ્ તથા શ્રીજૈનકુણ્ડલમ્ ।
સ જૈનપત્તનં ચાપિ વિદધે ધરણીપતિઃ

[પ્સ્-જ્ર્ત્ 121]
કારુણ્યાત્ કીર્તિલોભાચ્ ચ સ્વયમ્ એવાથ ભૂપતિઃ ।
વામપર્શ્વે ગિરૌ વારિ વિસ્રષ્ટું ચિરમ્ અભ્રમત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1232 ॥
દૃષ્ટ્વા નિસ્સલિલં શૈલં લેદર્યાનયનોત્સુકઃ ।
અશ્રૌષીચ્ છાસ્ત્રવૃદ્ધેભ્યસ્ તન્મૂલમ્ અમરેશ્વરમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1233 ॥
નિર્વિઘ્નં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં પ્રસાદયિતુમ્ ઈશ્વરમ્ ।
આરુરોહામરેશાદ્રિમ્ અભિમાનમ્ ઇવાથ સઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1234 ॥
તે લતાભ્ય ઇવ મ્લેચ્છા નાગેભ્યશ્ શઙ્કયાકુલાઃ ।
નાન્યોઽયમ્ ઇવ સંલાપં તત્ર સ્વક ઇવ વ્યધુઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1235 ॥
ત્વગ્રોગિનામ્ ઇવ સ્વસ્થાસ્ તુરુષ્કાણાં વનસ્થિતાઃ ।
નાગા દર્શનમ્ અપ્ય્ અન્તર્ નાસહન્ત કદાચન ॥ જ્ર્ત્_બ્.1236 ॥
ધૈર્યેણોપદ્રુતો રાજા શુશ્રુવાન્ નાસહિષ્ટ તાન્ ।
બાલો ઽગ્નિકણવિપ્લુષ્ટḫ પદ્મરાગમ્ ઇવામલમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1237 ॥
કપીનામ્ ઇવ બદ્ધાનાં ભીતાનામ્ અપિ ચ ધ્રુવમ્ ।
મ્લેચ્છાનાં ચ દુરાચારચાપલ્યં વિન્યવર્તત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1238 ॥
યદ્ ઉદ્ગર્જદ્ભિર્ ઉદ્યદ્ભિસ્ સવિદ્યુદ્ભિર્ ઘનૈર્ ઘનૈઃ ।
કોપેનેવાભવત્ તેષુ તતẖ કાલમુખં નભઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1239 ॥
કાતરેષ્વ્ ઇવ સઙ્ગ્રામાદ્ ગિરેસ્ તૂર્ણપલાયિષુ ।
મ્લેચ્છેષુ કરકાવર્ષૈર્ નષ્ટધૈર્યેષુ તત્ક્ષણમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1240 ॥
માનાદ્ ઇવ કુલીનો ઽથ ભક્ત્યા ધૈર્યાદ્ અવિચ્યુતઃ ।
અવરૂઢો ન શૈલેન્દ્રાત્ કશ્મીરેન્દ્રẖ કથઞ્ચન ॥ જ્ર્ત્_બ્.1241 ॥
માન્ત્રિકેષ્વ્ ઇવ મેઘેષુ ગર્જત્સુ યવનોરગૈઃ ।
ત્યક્તો નિધિર્ ઇવ ક્ષ્માપો દેવો નાગૈર્ અશંસ્યત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1242 ॥
"નિવૃત્યતામ્ ઇતો દેવ કાર્યસિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ ।
પૂજોપકરણં શમ્ભોḫ પ્રાપ્તમ્ એવ વિસૃજ્યતામ્" ॥ જ્ર્ત્_બ્.1243 ॥
સ્વપ્ને દિવ્યાકૃતેḫ પુંસશ્ શ્રુત્વેતિ ક્ષિતિનાયકઃ ।
સિદ્ધકાર્યસ્ તતḫ પ્રાતẖ કશ્મીરાન્તરમ્ આવિશત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1244 ॥
"લેદરીં ગિરિમાર્ગેણાપય માર્તાણ્ડપત્તનમ્" ।
ઇતિ રાજા સમાદિક્ષદ્ ધાર્મિકં શિર્યભટ્ટકમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1245 ॥
દયાલુત્વાત્ પ્રશસ્તત્વાન્ નિર્લોભત્વાન્ મહીભુજા ।
નિયુક્તસ્ સ નદીકૃષ્ટાવ્ અલગદ્ ભટ્ટશિર્યકઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1246 ॥
સો ઽવ્યાહતાજ્ઞસ્ સર્વત્ર લોકાલીપતિભિસ્ તતઃ ।
લોકમ્ આનાય્ય શૈલેન્દ્રં સરિતḫ પદવીં વ્યધાત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1247 ॥
અવટેષુ શિલાબન્ધં નિમ્નેષુ ગ્રાવપૂરણમ્ ।
ખનીષુ કુટિલં માર્ગં તસ્યાસ્ સ સરિતો વ્યધાત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1248 ॥
તટસ્થાન્ પોષયન્ત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પુરસ્તાચ્છાખિનસ્ સરિત્ ।
સા તુ રાજસભેવાથ રભસાદ્ ઉદપૂરયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1249 ॥
પ્રજ્ઞેવ વિદુષસ્ સ્થિત્વા ચિરં પ્રતિપદં સરિત્ ।
લોલીકૃતતરઙ્ગભ્રૂḫ પ્રાતિષ્ઠત શનૈશ્ શનૈઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1250 ॥
રાજ્ઞસ્ તપḫપ્રભાવેણ ભટ્ટશિર્યનયેન ચ ।
પ્રજાનામ્ અપિ ભાગ્યેન નાસ્યા વિઘ્નો ઽભવત્ ક્વચિત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1251 ॥
સા ભજન્તી ગિરિં ક્વાપિ ત્યજન્તી દૂરતẖ ક્વચિત્ ।
વપ્રાત્ પરરતેવાભૂત્ સશબ્દકલહા સરિત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1252 ॥
નવસ્ય ભૂમિપાલસ્ય ચિત્તવૃત્તિર્ ઇવામ્ભસા ।
અવટો દક્ષિણે નદ્યા વામે ઽદ્રિર્ વિકટોપલઃ ।
પુરસ્ તુઙ્ગા ચ દીર્ઘા ચ શિલેતિ ક્વાપ્ય્ અદૃશ્યત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1253 ॥
સ્થૂલેન ગણ્ડશૈલેન પુરતો રુદ્ધપદ્ધતિઃ ।
ન તસ્થૌ ન યયૌ કુલ્યા કામિનીવ વિમાનિતા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1254 ॥
રાજ્ઞા સ્વયમ્ અથાપ્ય્ અત્ર ગણ્ડશૈલે વિદારિતે ।
સરિત્ તીર્ણપ્રતિજ્ઞેન ગચ્છન્તી ક્રમતે સ્મ સા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1255 ॥
નદ્યા વ્યાક્રષ્ટુમ્ ઇષ્ટાયાશ્ શિલયા માર્ગરોધને ।
મિહિરાખ્યો નૃપẖ ક્રોધાત્ સ્ત્રીલક્ષાણિ જઘાન સઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1256 ॥
શ્રીજૈનોલ્લાભદીનસ્ તુ સરિતો માર્ગરોધિનીમ્ ।
દારયિત્વા શિલાં શસ્ત્રૈર્ જનતાસ્ સમજીવયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1257 ॥
ગિરીશમુકુટભ્રષ્ટાં ગઙ્ગામ્ ઇવ ભગીરથઃ ।
લેદરીમ્ અબ્ધિવિસ્તીર્ણાં માર્તાણ્ડક્ષ્મામ્ અવાપયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1258 ॥
મેખલેવ ગિરેસ્ તસ્ય રાજ્ઞẖ કીર્તિર્ ઇવામલા ।
ભૂમેર્ મુક્તાલતેવાસૌ સરિત્ પરમ્ અશોભત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1259 ॥
"સમીપસ્થો ઽપિ માર્તાણ્ડો ન માં શોષયિતું ક્ષમઃ" ।
ઇતીવ તરલોદ્દામા નિનાદમ્ અકરોત્ સરિત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1260 ॥
એકશ્ શ્રીજયનોલ્લાભદીનો ધર્મપરો નૃપઃ ।
સરિત્પ્રવાહકપટાદ્ ઇતિ રેખાં વિધિર્ વ્યધાત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1261 ॥
બ્રહ્મચર્યોપતપ્તાનાં સ્ત્રીસઙ્ગાદ્ ઇવ ભૂરુહામ્ ।
સેકાત્ સરિત્કૃતાત્ તત્ર કિમ્ અપ્ય્ ઉદભવત્ સુખમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1262 ॥
દર્શિતા વર્તનાભિસ્ સા ગચ્છન્તી સુભગં શનૈઃ ।
સરિત્ સફેનહસિતા માર્તાણ્ડમ્ અહસત્તરામ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1263 ॥
સૂર્યો હારિપ્રવાહાયાં સરિતિ પ્રતિબિમ્બિતઃ ।
મૂર્તસ્ સન્નિહિતો જ્ઞાતẖ કલાવ્ અપિ ચિરં જનૈઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1264 ॥
નનુ દીનાન્ પાલયન્તી નદાન્ અભિમુખી સતી ।
સરિત્ પ્રસિદ્ધિમ્ અગમજ્ જૈનધર્મનદીતિ સા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1265 ॥
સાન્દ્રં પ્રદોષજનિતં તિમિરં નિવાર્ય વિશ્વપ્રકાશનપરસ્ય દિવાકરસ્ય ।
આયાતિ મણ્ડલતલં સ્વયમ્ એવ તેજઃ શ્રેષ્ઠૌષધીશ ઋણમ્ આસ્તતરાં ચિરં યત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1266 ॥
ત્રિપઞ્ચાઙ્ગમિતે વર્ષવૃન્દે યાતે કલેẖ કિલ ।
અથર્વકૌશલાદ્ દ્રોણો રણં કુરુબલૈર્ વ્યધાત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1267 ॥
કુરુભિર્ નિહતે દ્રોણે તદાથર્વા નિરાશ્રયઃ ।
શરણીકૃતવાન્ વેદẖ કર્ણાટાન્ પટુચેતનાન્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1268 ॥
શાસ્ત્રેષ્વ્ અથર્વવેદસ્ય માહાત્મ્યં પરિપશ્યતામ્ ।
કાશ્મીરિકાણાં તત્પ્રાપ્ત્યૈ ચિરમ્ આસીન્ મનોરથઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1269 ॥
કાલે ઽથ વિપુલે યાતે સૂહભટ્ટભયાકુલઃ ।
યુદ્ધભટ્ટાભિધો માની દેશાન્તરમ્ અગાદ્ ગુણી ॥ જ્ર્ત્_બ્.1270 ॥
યજુષḫ પઠનાત્ પ્રીતૈẖ કર્ણાટૈસ્ સો ઽથ પાઠિતઃ ।
સરહસ્યમ્ અથર્વાણં નિજાં પ્રત્યાગતો ભુવમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1271 ॥
શ્રીજૈનોલ્લાભદીનસ્ય ગુણિનો ગુણરાગિણઃ ।
ઉપદીકૃત્ય તં વેદં પરાં તુષ્ટિમ્ અજીજનત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1272 ॥
દત્તસ્વકીયવસ્ત્રાન્નશ્ શિર્યભટ્ટો ઽથ ધર્મવિત્ ।
તેનૈવાથર્વવેદં તં દ્વિજપુત્રાન્ અપાઠયત્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1273 ॥
સા ધર્મિષ્ઠા શાલાસ્ય શિર્યભટ્ટસ્ય ધીમતઃ ।
કર્ણાટાણામ્ અપિ પરમ્ અગમત્ સ્પૃહણીયતામ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1274 ॥
સ્નિગ્ધા વિદ્યુચ્ છ્રવણમધુરં ગર્જિતં વૃષ્ટિર્ ઇષ્ટા છાયા ભાસ્વત્ક્લમભરહરી મારુતો મન્દમન્દઃ ।
વર્ષાકાલં વિધિર્ અનુદિનં વર્ધયન્ સ્વૈર્ ગુણૌઘૈર્ ગ્રીષ્માર્તાસુ પ્રથયતિ દયાદક્ષિણત્વં પ્રજાસુ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1275 ॥
દશાવિધુરભાવેન વિપક્ષસ્ય બલેન વા ।
દાનસંસ્કારમાનાદાવ્ અનુરૂપે પરાઙ્મુખઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1276 ॥
યસ્મિન્ન્ આધમખાનાખ્યે જ્યેષ્ઠે પુત્રે ઽપિ ભૂપતિઃ ।
અપ્રસન્નો વિદગ્ધત્વહીનૈસ્ સમ્ભાવિતશ્ ચિરમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1277 ॥
હાજ્યખાનાદિપુત્રેભ્યો વિશેષાદ્ વિહિતાદરઃ ।
વિભાસિતસ્ સ રાજ્ઞાપિ તિલકો મધુના યથા ॥ જ્ર્ત્_બ્.1278 ॥
આદૌ પાદતલે સન્તં કરાલમ્બં તતẖ કૃતમ્ ।
યં દર્શનાન્તરે ચ દ્રાગ્ ઉત્તમાઙ્ગોપરિ સ્થિતમ્ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1279 ॥
અવર્ધયત્ ક્રમાદ્ એવ કલાનાં નિધિમ્ ઈશ્વરઃ ।
મલ્લાદર્યાવખાનસ્ સ સર્વત્રાધિકૃતẖ કૃતઃ ॥ જ્ર્ત્_બ્.1280 ॥
સમો વૈશ્રવણસ્યાસીદ્ ભટ્ટવૈશ્રવણો ગુણૈઃ ।
ઈશ્વરસ્ય પ્રસાદેન રાજભિર્ યદ્ અવર્ત્સ્યત ॥ જ્ર્ત્_બ્.1281 ॥
ભૂપતેẖ કોમલકરા મનોજ્ઞાચરણાઞ્ચિતા ।
અભિરામમહોદન્તા કરુણા વલ્લભાભવત્

અનિઘ્નન્ કરુણાનિઘ્નો નરેન્દ્રો ડોમ્બતસ્કરાન્ ।
બન્ધયન્ નિગડૈર્ ગાઢં મૃત્કર્માકારયત્ સદા

નિર્દિશન્ યશસા શુભ્રા દિશો નૃપતિર્ આદિશત્ ।
અવધં ખગમત્સ્યાનામ્ અનેકેષુ સરસ્સુ સઃ

અથ જાતુ હૃતાં ચૌરૈર્ ગાં પરિજ્ઞાય કઞ્ચન ।
ક્રન્દન્તં ભૂમિપḫ પૃચ્છંસ્ ચૌરાંશ્ ચાથાપ્ય્ અઢૌકયત્

વયોલક્ષણસંવાદં વિના ગોર્ ભુગ્નશૃઙ્ગતામ્ ।
સભાક્ષોભેણ હેતું સ સત્યવાગ્ બ્રાહ્મણો ઽબ્રવીત્

"તિલકાદિવદ્ એવાસ્યાસ્ સહજા ભુગ્નશૃઙ્ગતા" ।
રાજ્ઞા પૃષ્ટે વદત્ય્ એવં ચૌરે મૂકા સભાભવત્

પરીક્ષાર્થં તિમિસ્વેદે રાજ્ઞા ગોશૃઙ્ગયોẖ કૃતે ।
કુટિલત્વં વ્યપૈતિ સ્મ પ્રાક્ ચૌરસ્યાથ શૃઙ્ગયોઃ

એવં બુદ્ધિપ્રકર્ષેણ વ્યવહારવિમર્શતઃ ।
અમાત્યપર્ષદો હર્ષચિત્તોત્કર્ષમ્ અજીજનત્

પ્રાડ્વિવાકẖ ક્ષમાબુદ્ધિર્ યુક્તદણ્ડત્વરઞ્જકઃ ।
રાજ્ઞો ઽવહત્ પ્રજાભારં ગણનાપતિગૌરકઃ

યૈર્ દત્તમ્ ઉપકારિત્વાદ્ ઉત્કોચદ્રવિણં સ્વયમ્ ।
કાલાન્તરે કૃતઘ્નેષુ તેષ્વ્ એવાસ્થાનમણ્ડપે

પ્રકાશયત્સુ તદ્દાનં કુપિતેન મહીભુજા ।
મૌલાનો મલ્લ એસાકસ્ તેભ્યસ્ તત્ પ્રતિદાપિતઃ

આદૌ પાદતલે તિષ્ઠન્ કરાલમ્બીકૃતસ્ તતઃ ।
અથ ચક્ષુષ્યતાં ગચ્છન્ન્ ઉત્તમાઙ્ગોર્ધ્વવર્તિતામ્

ક્રીતો દર્યાવખાનો ઽથ કૃતજ્ઞેનેશ્વરેણ સઃ ।
કલાનિધિર્ હિમરુચિẖ કૌમુદીં હિ તતો વહન્

દિનપતિર્ ન રસાતલગં તમશ્ શમયિતું યતતે યદ્ અવેક્ષ્ય સઃ ।
અતિવલદ્રુચિ કાલઘનાવૃતેર્ હરતિ તત્પ્રતિબિમ્બમ્ અહો જગત્

રાજા ભૂભારખિન્નો ઽપિ ખડ્ગધારાધ્વગો ઽપિ સન્ ।
સ્વદત્તં વિભવં યસ્ય દૃષ્ટ્વા વિશ્રામમ્ આપ્તવાન્

અસ્તં મહ્મદખાનસ્ સ કલાનિધિર્ અથાગમત્ ।
અત્યન્તરમણીયાનાં સુચિરસ્થાયિતા કુતઃ