પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

પ્રુપ્ભ્_1.16
યથા ગૃહસ્થાનામેકવિરુદ્ધસંવ્યવહારપ્રયોજનવત્ત્વાજ્જિહ્રં કૌટિલ્યં વક્રભાવો ઽવશ્યંભાવિ તથા ન યેષુ જિહ્રમ્ ।
યથા ચ ગૃહસ્થાનાં ક્રીડાનર્માદિનિમિત્તમનૃતમવર્જનીયં તથા ન યેષુ તત્ ।
તથા માયા ગૃહસ્થાનામિવ ન યેષુ વિદ્યતે ।
માયા નામ બહિરન્યથાત્માનં પ્રકાશ્યન્યથૈવ કાર્યં કરોતિ સા માયા મિથ્યાચારરૂપા ।
માયેત્યેવમાદયો દોષા યેષ્વધિકારિષુ બ્રહ્મચારિવાનપ્રસ્થભિક્ષુષુ નિમિત્તાભાવાન્ન વિદ્યન્તે તત્સાધનાનુરૂપેણૈવ તેષામસૌ વિરજો બ્રહ્મલોક ઇત્યેષા જ્ઞાનયુક્તકર્મવતાં ગતિઃ ।
પૂર્વૌક્તસ્તુ બ્રહ્મલોકઃ કેવલકર્મિણાં ચન્દ્રલક્ષણ ઇતિ ॥16॥
ઇતિ પ્રથમ પ્રશ્નઃ
=============================================================================
દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ
પ્રાણો ઽત્તા પ્રજાપતિરિત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય પ્રજાપતિત્વમત્તૃત્વં ચ અસ્મિઞ્શરીરે ઽવધારયિતવ્યમિતિ અયં પ્રશ્ન આરભ્યતે -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.1
અત હૈનં ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કત્યેવ દેવાઃ પ્રજાં વિધારયન્તે ।
કતર એતત્ પ્રકાશયન્તે ।
કઃ પુનર્ એષાં વરિષ્ઠ ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_2.1
અથાનન્તરં હ કિલૈનં ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ પપ્રચ્છ ।
હે ભગવન્ કત્યેવ દેવાઃ પ્રજાં શરીરલક્ષણાં વિધારયન્તે વિશેષેણ ધારયન્તે ।
કતરે બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયવિભક્તાનામેતત્પ્રકાશનં સ્વમાહાત્મ્યપ્રખ્યાપનં પ્રકાશયન્તે ।
કો ઽસૌ પુનરેષાં વરિષ્ઠઃ પ્રધાનઃ કાર્યકરણલક્ષણાનામિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
આકાશો હ વા એષ દેવો વાયુર્ અગ્નિર્ આપઃ પૃથિવી વાઙ્મનશ્ચક્ષુ શ્રોત્રં ચ ।
તે પ્રકાશ્યાભિવદન્તિ ।
વયમ્ એતદ્ બાણમ્ અવષ્ટભ્ય વિધારયામઃ

પ્રુપ્ભ્_2.2
એવં પૃષ્ટવતે તસ્મૈ સ હોવાચ આકાશો હ વા એષ દેવો વાયુઃ અગ્નિઃ આપઃ પૃથિવીત્યેતાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ શરીરારમ્ભકાણિ વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રમિત્યાદીનિ કર્મેન્દ્રિયબુદ્ધીન્દ્રિયબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
કાર્યલક્ષણાઃ કરણલક્ષણાશ્ચ તે દેવા આત્મનો માહાત્મ્યં પ્રકાશ્યાભિવદન્તિ સ્પર્ધમાના અહં શ્રેષ્ઠતાયૈ ।
કથં વદન્તિ?વયમેતદ્બાણં કાર્યકરણસંઘાતમવષ્ટભ્ય પાસાદમ્ ઇવ સ્તમ્ભાદયો ઽવિશિથિલીકૃત્ય વિધારયામો વિસ્પષ્ટં ધારયામઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.3
તાન્ વરિષ્ટઃ પ્રાણ ઉવાચ ।
મા મોહમાપદ્યથ, અહમ્ એવૈતત્ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્ બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામીતિ ।
તે ઽશ્રદ્દધાના બભૂવુઃ

પ્રુપ્ભ્_2.3
તાનેવમભિમાનવતો વરિષ્ટો મુખ્યઃ પ્રાણ ઉવાચોક્તવાન્ ।
મા મૈવં મોહમાપદ્યથ અવિવેકિતયા અભિમાનં મા કુરુત યસ્માદહમેવ એતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામિ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પ્રાણાદિવૃત્તિભેદં સ્વસ્ય કૃત્વા વિધારયામીત્યુક્તવતિ ચ તસ્મિંસ્તે ઽક્ષદ્દધાના અપ્રત્યયવન્તો બભૂવુઃ કથમેતદેવમિતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.4
સો ઽભિમાનાદૂર્ધ્વમુત્ક્રમત ઇવ ।
તસ્મિન્ન્ ઉત્ક્રામત્ય્ અથેતરે સર્વ એવોત્ક્રામન્તે ।
તસ્મિંશ્ ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વ એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે ।
તદ્ યથા મક્ષિકા મધુકરરાજાનમ્ ઉત્ક્રામન્તં સર્વા એવોત્ક્રામન્તે ।
તસ્મિંશ્ ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વા એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે ।
એવં વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રં ચ ।
તે પ્રીતાઃ પ્રાણં સ્તુન્વન્તિ

પ્રુપ્ભ્_2.4
સ ચ પ્રાણસ્તેષામશ્રદ્ધધાનતામાલક્ષ્યાભિમાનાદૂર્ધ્વમુત્ક્રામત ઇવેદમુત્ક્રાન્તવાનિવ સરોષાન્નિરપેક્ષસ્તસ્મિન્નુત્ક્રામતિ યદ્વૃત્તં તદ્દ્દૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યક્ષીકરોતિ ।
તસ્મિન્નુત્ક્રામતિ સત્યથાનન્તરમ્ એવેતરે સર્વ એવ પ્રાણાશ્ચક્ષુરાદાય ઉત્ક્રામન્ત ઉચ્ચક્રમિરે ।
તસ્મિંશ્ચ પ્રાણે પ્રતિષ્ઠમાને તૂષ્ણીં ભવતિ અનુત્ક્રામતિ સતિ સર્વ એવ પ્રાતિષ્ઠન્તે તૂષ્ણીં વ્યવસ્થિતા અભૂવન્ ।
તત્તત્ર યથા લોકે મક્ષિકા મધુકરાઃ સ્વરાજાનં મધુકરરાજાનમ્ ઉત્ક્રામન્તં પ્રતિ સર્વા એવોત્ક્રામન્તે તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વા એવ પ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાતિતિષ્ઠન્તિ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવં વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રં ચેત્યાદયસ્ત ઉત્સૃજ્યાશ્રદ્દધાનતાં બુદ્ધ્વા પ્રાણમાહાત્મ્યં પ્રીતાઃ પ્રાણં સ્તુવન્તિ ॥4॥
કથમ્ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.5
એષો ઽગ્નિસ્ તપત્ય્ એષ સૂર્ય એષ પર્જન્યો મઘવાન્ એષ વાયુઃ ।
એષ પૃથિવી રયિર્ દેવઃ સદસચ્ ચામૃતં ચ યત્

પ્રુપ્ભ્_2.5
એષ પ્રાણો ઽગ્નિઃ સંસ્તપતિ જ્વલતિ ।
તથૈવ સૂર્યઃ સન્ પ્રકાશતે, તથૈવ પર્જન્યઃ સન્ વર્ષતિ ।
કિં ચ મઘવાનિન્દ્રઃ સના પ્રજાઃ પાલયતિ, જિઘાંસત્યસુરરક્ષાંસિ ।
એષ વાયુઃ આવહપ્રવહાદિભેદઃ ।
કિં ચૈષ પૃથિવી રયિર્દેવઃ સર્વસ્ય જગતઃ સન્મૂર્તમસદમૂર્તં ચામૃતં ચ યદ્દેવાનાં સ્થિતિકારણં કિં બહુના ॥5॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.6
અરા ઇવ રથનાભૌ પ્રાણે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ યજ્ઞઃ ક્ષત્રં બ્રહ્મ ચ

પ્રુપ્ભ્_2.6
અરા ઇવ રથનાભૌ શ્રદ્ધાદિ નામાન્તં સર્વં સ્થિતિકાલે પ્રાણ એવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તથર્ચો યજૂંષિ સામાનીતિ ત્રિવિધા મન્ત્રાઃ તત્સાધ્યશ્ચ યજ્ઞઃ ક્ષત્રં ચ સર્વસ્ય પાલયિતૃ બ્રહ્મ ચ યજ્ઞાદિકર્મકર્તૃત્વે ઽધિકૃતં ચૈવૈષ પ્રાણઃ સર્વમ્ ॥6॥
કિં ચ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.7
પ્રજાપતિશ્ ચરસિ ગર્ભે ત્વમ્ એવ પ્રતિજાયસે ।
તુભ્યં પ્રાણ પ્રજાસ્ ત્વ્ ઇમા બલિં હરન્તિ યઃ પ્રાણૈઃ પ્રતિષ્ઠસિ

પ્રુપ્ભ્_2.7
યઃ પ્રજાપતિરપિ સ ત્વમેવ ગર્ભે ચરસિ, પિતુર્માતુશ્ચ પ્રતિરૂપઃ સન્પ્રતિજાયસે;પ્રજાપતિત્વાદેવ પ્રાગેય સિદ્ધં તવ માતૃપિતૃત્વમ્ ।
સર્વદેહદેહ્યાકૃતિચ્છઙ્મનૈકઃ પ્રાણઃ સર્વાત્માસીત્યર્થઃ ।
તુભ્યં ત્વદર્થં યા ઇસા મનુષ્યાદ્યાઃ પ્રજાસ્તુ હે પ્રાણ ચક્ષુરાદિદ્વારૈર્બલિ હરન્તિ ।
યસ્ત્વં પ્રાણૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ સહ પ્રતિતિષ્ઠસિ સર્વશરીરેષ્વતસ્તુભ્યં બલિં હરન્તીતિ યુક્તમ્;ભોક્તા હિ યતસ્ત્વં તવૈવાન્યત્સર્વં ભોજ્યમ્ ॥7॥
કિં ચ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.8
દેવાનામ્ અસિ વહ્નિતમઃ પિતૄણાં પ્રથમા સ્વધા ।
ઋષીણાં ચરિતં સત્યમ્ અથર્વાઙ્ગિરસામ્ અસિ

પ્રુપ્ભ્_2.8
દેવાનામિન્દ્રાદીનામસિ ભવસિ ત્વં વહ્નિતમો હવિષાં પ્રાપયિતૃતમઃ ।
પિતૃણાં નાન્દીમુખે શ્રાદ્ધે યા પિતૃભ્યો દીયતે સ્વધાન્નં સા દેવપ્રધાનમપેક્ષ્ય પ્રથમા ભવતિ ।
તસ્યા અપિ પિતૃભ્યઃ પ્રાપયિતા ત્વમેવેત્યર્થઃ કિં ચર્ષીણાં ચક્ષુરાદીનાં પ્રાણાનામઙ્ગિરસામઙ્ગિરસભૂતાનામથર્વણાં તેષામેવ"પ્રાણો વાથર્વા"ઇતિ શ્રુતેઃ, ચરિતં ચેષ્ટિતં સત્યમવિતથં દેહધારણાદ્યુપકારલક્ષણં ત્વમેવાસિ ॥8॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.9
ઇન્દ્રસ્ ત્વં પ્રાણ તેજસા રુદ્રો ઽસિ સંહરઞ્ જગત્ ।
સ્થિતૌ ચ પરિ સમન્તાદ્રક્ષિતા પાલયિતા પરિરક્ષિતા ।
ત્વમ્ એવ જગતઃ સૌમ્યેન રૂપેણ ।
ત્વમ્ અન્તરિક્ષે ઽજસ્રં ચરસિ ઉદયાસ્તમયાભ્યાં સૂર્યસ્ ત્વમ્ એવ ચ સર્વેષાં જ્યોતિષાં પતિઃ

પ્રુપ્ભ્_2.9
ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરસ્ત્વં હે પ્રાણ તેજસા વીર્યેણ રુદ્રો ઽસિ સંહરજ્જગત્ ।
સ્થિતૌ ચ પરિ સમન્તાદ્રક્ષિતા પાલયિતા પરિરક્ષિતા ત્વમેવ જગતઃ સૌમ્યેન રૂપેણ ।
ત્વમન્તરિક્ષે ઽજસ્રં ચરસિ ઉદયાસ્તમયાભ્યાં સૂર્યસ્ત્વમેવ ચ સર્વેષાં જ્યોતિષાં પતિઃ ॥9॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.10
યદા ત્વમ્ અભિવર્ષસ્ય્ અથેમાઃ પ્રાણ તે પ્રજાઃ ।
આનન્દરૂપાસ્ તિષ્ઠન્તિ કામાયાન્નં ભવિષ્યતીતિ

પ્રુપ્ભ્_2.10
યદા પર્જન્યો ભૂત્વાભિવર્ષસિ ત્વમથ તદાન્નં પ્રાપ્યેમાઃ પ્રજાઃ પ્રાણતે પ્રાણચેષ્ટાં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ।
અથવા પ્રાણ તે તવેમાઃ પ્રજાઃ સ્વાત્મભૂતાસ્ત્વદન્નસંવર્ધિતાસ્ત્વદભિવર્ષણદર્શનમાત્રેણ ચાનન્દરૂપાઃ સુખં પ્રાપ્તા ઇવ સત્યઃ તિષ્ઠન્તિ કામાયેચ્છાતો ઽન્ન ભવિષ્યતીત્યેવમભિપ્રાયઃ ॥10॥
કિં ચ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.11
વ્રાત્યસ્ ત્વં પ્રાણૈકઋષિરત્તા વિશ્વસ્ય સત્પતિઃ ।
વયમ્ આદ્યસ્ય દાતારઃ પિતા ત્વં માતરિશ્વ નઃ

પ્રુપ્ભ્_2.11
પ્રથમજત્વાદન્યસ્ય સંસ્કર્તુઃ અભાવાદસંસ્કૃતો વ્રાત્યસ્ત્વં સ્વભાવત એવ શુદ્ધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
હે પ્રાણૈકર્ષિસ્ત્વમાથર્વણાનાં પ્રસિદ્ધ એકર્ષિનામાગ્રિઃ સન્નત્તા સર્વહવિષામ્ ।
ત્વમેવ વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય સતો વિદ્યમાનસ્ય પતિઃ સત્પતિઃ ।
સાધુર્વા પતિઃ સત્પતિઃ ।
વયં પુનરાદ્યસ્ય તવાદનીયસ્ય હવિષો દાતારઃ ।
ત્વં પિતા માતરિશ્વ હે માતરિશ્વન્નો ઽસ્માકમ્ ।
અથ વા માતરિશ્વનો વાયોસ્ત્વમ્ ।
અતશ્ચ સર્વસ્યૈવ જગતઃ પિતૃત્વં સિદ્ધમ્ ॥11॥
કિં બહુના -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.12
યા તે તનૂર્વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા યા શ્રોત્રં યા ચ ચક્ષુષિ ।
યા ચ મનસિ સંતતા શિવાં તાં કુરુ મોત્ક્રમીઃ

પ્રુપ્ભ્_2.12
યા તે ત્વદીયા સનૂર્વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા વક્તૃત્વેન વદનચેષ્ટાં કુર્વતી, યા શ્રોત્રે યા ચ ચક્ષુષિ યા ચ મનસિ સઙ્કલ્પાદિવ્યાપારેણ સન્તતા સમનુગતા તનૂસ્તાં શિવાં શાન્તાં કુરુ મોત્ક્રમીરુત્ક્રમણેન અશિવાં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ ॥12॥
કિં બહુના -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 2.13
પ્રાણસ્યેદં વશે સર્વં ત્રિદિવે યત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
માતેવ પુત્રાન્ રક્ષસ્વ શ્રીશ્ ચ પ્રજ્ઞાં ચ વિધેહિ ન ઇતિ