પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

પ્રશ્નોપનિષદ્
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષિભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાં સસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ઓં શાન્તિઃ! શાન્તિઃ!! શાન્તિઃ!!!
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ઓં શાન્તિઃ!શાન્તિઃ!!શાન્તિઃ!!!
પ્રથમ પ્રશ્નઃ
મન્ત્રોક્તસ્યાર્થસ્ય વિસ્તરાનુવાદીદં બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
ઋષિપ્રશ્નપ્રતિવચનાખ્યાયિકા તુ વિદ્યાસ્તુતયે ।
એવં સંવત્સરબ્રહ્મચર્યસંવાસાદિયુક્તૈર્ગ્રાહ્યા પિપ્પલાદાદિવત્સર્વજ્ઞકલ્પૈરાચાર્યૈર્વક્તવ્યા ચ, ન સા યેન કેનચિદિતિ વિદ્યાં સ્તૌતિ ।
બ્રહ્મચર્યાદિસાધનાસૂચનાચ્ચ તત્કર્તવ્યતા સ્યાત્ ।
ઓં
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.1
સુકેશા ચ ભારદ્વાજઃ શૈબ્યશ્ ચ સત્યકામઃ સૌર્યાયણી ચ ગાર્ગ્યઃ કૌસલ્યશ્ ચાશ્વલાયનો ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ કબન્ધી કાત્યાયનસ્ તે હૈતે બ્રહ્મપરા બ્રહ્મનિષ્ઠા પરં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીતિ તે હ સમિત્પાણયો ભગવન્તં પિપ્પલાદમ્ ઉપસન્નાઃ

પ્રુપ્ભ્_1.1
સુકેશા ચ નામતઃ, ભરદ્વાજસ્યાપત્યં ભારદ્વાજઃ, શૈબ્યશ્ચ શિવેઃ અપત્યં શૈબ્યઃ સત્યકામો નામતઃ;સૌર્યાયણી સૂર્યસ્તસ્યાપત્યં સૌર્યઃ તસ્યાપત્યં સૌર્યાયણિશછાન્દસઃ સૌર્યાયણીતિ, ગાર્ગ્યો ગર્ગગોત્રાપત્યં ભર્ગવો વૈદર્ભિઃ વિદર્ભે ભવઃ;કબન્ધી નામતઃ, કત્યસ્યાપસ્યં કાત્યાયનઃ, વિદ્યમાન પ્રપિતામહો યસ્ય સઃ, યુવપ્રત્યયઃ ।
તે હૈતે બ્રહ્મપરા અપરં બ્રહ્મ પરત્વેન ગતાસ્તદનુષ્ઠાનનિષ્ઠાશ્ચ બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં બ્રહ્માન્વેષમાણાઃ - કિં તત્?યન્નિત્યં વિજ્ઞેયમિતિ તત્પ્રાપ્ત્યર્થં યથાકામં યતિષ્યામ ઇત્યેવં તદન્વેષણં કુર્વન્તસ્તદધિગમાયૈષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીત્યાચાર્યમુપજગ્મુઃ ।
કથમ્ તે હ સમિત્પાણયઃ સમિદ્લારગૃહીતહસ્તાઃ સન્તો ભગવન્તં પિપ્પલાદમાચાર્યમુપાસન્ના ઉપજગ્મુઃ ॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.2
તાન્ હ સ ઋષિર્ ઉવાચ ।
ભૂય એવ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સંવત્સરં સંવત્સ્યથ ।
યથાકામં પ્રશ્નાન્ પૃચ્છત ।
યદિ વિજ્ઞાસ્યામઃ સર્વં હ વો વક્ષ્યામ ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_1.2
તાનેવમુપગતાન્હ સ કિલ ઋષિરુવાચ ભૂયઃ પુનરેવ યદ્યપિ યૂયં પૂર્વં તપસ્મિન એવ તપસેન્દ્રિયસંયમેન તથાપીહ વિશેષતો બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા ચાસ્તિક્યબુદ્ધ્યાદરવન્તઃ સંવત્સરં કાલં સંવત્સ્યથ સમ્યગ્ગુરુશુશ્રૂષાપરાઃ સન્તો વત્સ્યથ ।
તતો યથાકામં યો યસ્ય કામસ્તમનતિક્રમ્ય યથાકામં યદ્વિષયે યસ્ય જિજ્ઞાસા તદ્વિષયાન્પ્રશ્નાન્પૃચ્છત ।
યદિ તદ્યુષ્મત્પૃષ્ટમ વિજ્ઞાસ્યામઃ - અનુદ્ધતત્વપ્રદર્શનાર્થો યદિશબ્દો નાજ્ઞાનસંશયાર્થઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદવસીયતે - સર્વં હ વો વઃ પૃષ્ટં વક્ષ્યામ ઇતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.3
અથ કબન્ધી કાત્યાયન ઉપેત્ય પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કુતો હ વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_1.3
અથ સંવત્સરાદૂધ્વં કબન્ધી કાત્યાયન ઉપેત્યોપગમ્ય પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
હે ભગવન્ કુતઃ કસ્માદ્ધ વા ઇમા બ્રાહ્મણાદ્યાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઉત્પદ્યન્તે ।
અપરવિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચિતયોર્યત્કાર્યં યા ગતિસ્તદ્વક્તવ્યમિતિ તદર્થો ઽયં પ્રશ્નઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.4
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
પ્રજાકામો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
સ તપો ઽતપ્યત ।
સ તપસ્ તપ્ત્વા સ મિથુનમ્ ઉત્પાદયતે રયિં ચ પ્રાણં ચેતિ ।
એતૌ મે બહુધાઃ પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_1.4
તસ્મા એવં પૃષ્ટવતે સ હોવાચ તદપાકરણાયાહ ।
પ્રજાકામઃ પ્રજા આત્મનઃ સિસૃક્ષુર્વૈ પ્રજાપતિઃ સર્વાત્મા સજ્જગત્સ્રક્ષ્યામિ ઇત્યેવં વિજ્ઞાનવાન્યથોક્તકારી તદ્ભાવભાવિતઃ કલ્પાદૌ નિવૃત્તો હિરણ્યગર્ભઃ સૃજ્યમાનાનાં પ્રજાનાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં પતિઃ સજ્જન્માન્તરભાવિતં જ્ઞાનં શ્રુતિપ્રકાશિતાર્થવિષયં તપો ઽન્વાલોચયદતપ્યત ।
અત તુ સ એવં તપસ્તપ્ત્વા શ્રૌતં જ્ઞાનમન્વાલોચ્ય સૃષ્ટિસાધનભૂતં મિથુનમુત્પાદયતે મિથુનં દ્વન્દ્વમુત્પાદિતવાન્ ।
રયિં ચ સોમમન્નં પ્રણં ચાગ્નિમત્તારમ્ એતાવગ્નિષોમાવત્ત્રન્નભૂતૌ મે મમ બહુધાનેકધા પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇત્યેવં સંચિન્ત્યાણ્ડોત્પત્તિક્રમેણ સૂર્યાચન્દ્રમસાવકલ્પયત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.5
આદિત્યો હ વૈ પ્રાણો રયિર્ એવ ચન્દ્રમાઃ ।
રયિર્ વા એતત્ સર્વં યન્મૂર્તં ચામૂર્તં ચ ।
તસ્માન્ મૂર્તિર્ એવ રયિઃ

પ્રુપ્ભ્_1.5
તત્રાદિત્યો હ વૈ પ્રાણો ઽત્તા અગ્નિઃ ।
રયિરેવ ચન્દ્રમાઃ, રયિઃ, એવાન્નં સોમ એવ ।
તદેતદેકમત્તા ચાન્નં ચ, પ્રજાપતિરેકં તુ મિથુનમ્, ગુણપ્રધાનકૃતો ભેદઃ ।
કથમ્?રયિર્વા અન્નં વા એતન્ સર્વમ્;કિં તદ્યન્મૂર્તં ત સ્થૂલં ચામૂર્તં ચ સૂક્ષ્મં ચ મૂર્તામૂર્તે અત્ત્રન્નરૂપે રયિરેવ ।
તસ્માત્પ્રવિભક્તાદ્ અમૂર્તાદ્યદન્યન્મૂર્તારૂપં મૂર્તિઃ સૈવ રયિરમૂર્તેનાદ્યમાનત્વાત્ ॥5॥
તથામૂર્તો ઽપિ પ્રાણોત્તા સર્વમેવ યચ્ચાદ્યમ્ ।
કથમ્ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.6
અથાદિત્ય ઉદયન્ યત્પ્રાચીં દિશં પ્રવિશતિ તેન પ્રાચ્યાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સંનિધત્તે ।
યદ્ દક્ષિણં યત્ પ્રતીચીં યદ્ ઉદીચીં યદ્ અધો યદ્ ઊર્ધ્વં યદ્ અન્તરા દિશો યત્ સર્વં પ્રકાશયતિ તેન સર્વાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સંનિધત્તે

પ્રુપ્ભ્_1.6
અથાદિત્ય ઉદયન્નુદ્ગચ્છન્ પ્રાણિનાં ચક્ષુર્ગોચરમાગચ્છન્ યત્પ્રાચીં દિશં સ્વપ્રકાશેન પ્રવિશતિ વ્યાપ્નોતિ;તેન સ્વાત્માવભાસરૂપેષુ વ્યાપ્તિમત્સુ વ્યાપ્તત્વાત્પ્રાણિનઃ સંનિધત્તે સંનિવેશયતિ;
આત્મભૂતાન્કરોતિ ઇત્યર્થઃ ।
તથૈવ યત્પ્રવિશતિ દક્ષિણાં યત્પ્રતીચીં યદુદીચીમધ ઊર્ધ્વં યત્પ્રવિશતિ યચ્ચાન્તરા દિશઃ કોણદિશો ઽવાન્તરદિશો યચ્ચાન્યત્ સર્વં પ્રકાશયતિ તેન સ્વપ્રકાશવ્યાપ્ત્યા સર્વાન્ સર્વદિક્સ્થાન્ પ્રાણાન્ રશ્મિષુ સન્નિદત્તે ॥6॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.7
સ એષ વૈશ્વાનરો વિશ્વરૂપઃ પ્રાણો ઽગ્નિરુદયતે ।
તદ્ એતદ્ દચાભ્યુક્તમ્

પ્રુપ્ભ્_1.7
સ એષો ઽત્તા પ્રણો વૈશ્વાનરઃ સર્વાત્મા વિશ્વરૂપો વિશ્વાત્મત્વાચ્ચ પ્રાણો ઽગ્નિશ્ચ સ એવાત્તોદયત ઉદ્ગચ્છતિ પ્રત્યહં સર્વા દિશ આત્મસાત્કુર્વન્ ।
તદેતદુક્તં વસ્તુ ઋચા મન્ત્રેણાપ્યભ્યુક્તમ્ ॥7॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.8
વિશ્વરૂપં હરિણં જાતવેદસં પરાયણં જ્યોતિર્ એકં તપન્તમ્ ।
સહસ્રરશ્મિઃ શતધા વર્તમાનઃ પ્રાણઃ પ્રજાનામ્ ઉદયત્ય્ એષ સૂર્યઃ

પ્રુપ્ભ્_1.8
વિશ્વરૂપં સર્વરૂપં હરિણં રશ્મિવન્તં જાતવેદસં જાતપ્રજ્ઞાનં પરાયણં સર્વપ્રાણાશયં જ્યોતિરેકં સર્વપ્રાણિનાં ચક્ષુર્ભૂતમદ્વિતીયં તપન્તં તાપક્રિયાં કુર્વાણં સ્વાત્માનં સૂર્યં સૂરયો વિજ્ઞાતવન્તો બ્રહ્મવિદઃ ।
કો ઽસૌ યં વિજ્ઞાતવન્તઃ?સહસ્રરશ્મિરનેકરશ્મિઃ શતધાનેકધા પ્રાણિભેદેન વર્તમાનઃ પ્રાણઃ પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ ॥8॥
યશ્ચાસૌ ચન્દ્રમા મૂર્તિરન્નમ્ અમૂર્તિશ્ચ પ્રાણો ઽત્તાદિત્યસ્તદેકમ્ એતન્મિથુનં સર્વં કથં પ્રજાઃ કરિષ્યત ઇતિ ઉચ્યતે-
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.9
સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્યાયને દક્ષિણં ચોત્તરં ચ ।
તદ્ યે હ વૈ તદિષ્ટાપૂર્તે કૃતિમ્ ઇત્ય્ ઉપાસતે તે ચાન્દ્રમસમ્ એવ લોકમ્ અભિજયન્તે ।
ત એવ પુનર્ આવર્તન્તે ।
તસ્માદ્ એત ઋષયઃ પ્રજાકામા દક્ષિણં પ્રતિપદ્યન્તે ।
એષ હ વૈ રયિર્ યઃ પિતૃયાણઃ

પ્રુપ્ભ્_1.9
તદેવ કાલઃ સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિસ્તન્નિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
ચન્દ્રાદિત્યનિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
ચન્દ્રાદિત્યનિર્વર્ત્યતિથ્યહોરાત્રસમુદાયો હિ સંવત્સરઃ તદનન્યત્વાદ્રયિપ્રાણમિથુનાત્મક એવેત્યુચ્યતે ।
તત્કથમ્?તસ્ય સંવત્સરસ્ય પ્રજાપતેરયને માર્ગૌ દ્વૌ દક્ષિણં ચોત્તરં ચ દ્વે પ્રસિદ્ધે હ્યયને ષણ્માસલક્ષણે યાભ્યાં દક્ષિણેનોત્તરેણ ચ યાતિ સવિતા કેવલકર્મિણાં જ્ઞાનસંયુક્તકર્મવતાં ચ લોકાન્ વિદધત્ ।
કથમ્?તત્ તત્ર ચ બ્રાહ્મણાદિષુ યે હ વૈ તદુપાસત ઇતિ, ક્રિયાવિશેષણો દ્વિતીયસ્તચ્છબ્દઃ, ઇષ્ટં ચ પૂર્તં ચેષ્ટાપૂર્તે ઇત્યાદિ કૃતમેવોપાસતે નાકૃતં નિત્યં તે ચાન્દ્રમસં ચન્દ્રમસિ ભવં પ્રજાન્દ્રમસ્ય ।
તે તત્રૈવ ચ કૃતક્ષયાત્પુનરાવર્તન્તે"ઇમં લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ"(મુ.ઉ.1 । 2 । 10) ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
યસ્માદેવં પ્રજાપતિમન્નાત્મકં ફલત્વેનાભિનિર્વર્તયન્તિ ચન્દ્રમ્ ઇષ્ટાપૂર્તકર્મણૈવ ઋષયઃ સ્વર્ગદ્રષ્ટારઃ પ્રજાકામાઃ પ્રજાર્થિનો ગૃહસ્થાસ્તસ્માત્સ્વકૃતમેવ દક્ષિણં દક્ષિણાયનોપલક્ષિતં ચન્દ્રં પ્રતિપદ્યન્તે ।
એષ હ વૈ રયિરન્નં યઃ પિતૃયાણઃ પિતૃયાણપલક્ષિતઃ ॥9॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.10
અથોત્તરેણ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા વિદ્યયાત્માનમ્ અન્વિષ્યાદિત્યમ્ અભિજયન્તે ।
એતદ્ વૈ પ્રાણાનામ્ આયતનમ્ એતદ્ અમૃતમ્ અયમ્ એતત્ પરાયણમ્ ।
એતસ્માન્ ન પુનરાવર્તન્ત ઇતિ ।
એષ નિરોધઃ ।
તદ્ એષ શ્લોકઃ

પ્રુપ્ભ્_1.10
અથોત્તરેણાયનેન પ્રજાપતેઃ અંશં પ્રાણમત્તારમાદિત્યમભિજયન્તે;કેન?તપસેન્દ્રિયજયેન વિશેષતો બ્રહ્મચર્યે શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચ પ્રજાપત્યાત્મવિષયા આત્માનં પ્રાણં સૂર્યં જગતસ્તસ્થુષશ્ચાન્વિષ્યાહમસ્મીતિ વિદિત્વાદિત્યમભિજયન્તે ઽભિપ્રાપ્નુવન્તિ ।
એતદ્વા આયતનં સર્વપ્રાણાનાં સામાન્યમાયતનમાશ્રયમેતદમૃતમવિનાશિ ।
અભયમત એવ ભયવજિતં ન ચન્દ્રવત્ક્ષયવૃદ્ધિભયવત્ ।
એતત્પરાયણં પરા ગતિઃ વિદ્યાવતાં કર્મિણાં ચ જ્ઞાનવતામ્ ।
એતસ્માન્ન પુનરાવર્તન્તે યથેતરે કેવલકર્મિણા ઇતિ ।
યસ્માદેષો ઽવિદુષાં નિરોધઃ ।
આદિત્યાદિ નિરુદ્ધા અવિદ્વાંસો નૈતે સંવત્સરમાદિત્યમાત્માનં પ્રાણમભિપ્રાપ્નુવન્તિ ।
સ હિ સંવત્સરઃ કાલાત્માવિદુષાં નિરોધઃ ।
તત્તત્રાસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રઃ ।
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.11
પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ ।
અથેમે અન્ય ઉ પરે વિચક્ષણં સપ્તચક્રે ષડર આહુરર્પિતમિતિ

પ્રુપ્ભ્_1.11
પઞ્ચપાદં પઞ્ચર્તવઃ પાદા ઇવાસ્ય સંવત્સરાત્મન આદિત્યસ્ય તૈરસૌ પાદૈરિવર્તુભિરાવર્તતે ।
હેમન્તશિશિરાવેકીકૃત્યેયં કલ્પના ।
પિતરં સર્વસ્ય જનયિતૃત્વાત્પિતૃત્વં તસ્ય ।
તં દ્વાદશાકૃતિં દ્વાદશમાસા આકૃતયો ઽવયવા આકરણં વાક્યવિકરણમ્ અસ્ય દ્વાદશમાસૈસ્તં દ્વાદશાકૃતિં દિવો દ્યુલોકાત્પર ઊર્ધ્વેર્ઽથે સ્થાને તૃતીયાસ્યાં દિવીત્યર્થઃ પુરીષિણં પુરીષવન્તમુદકવન્તમાહુઃ કાલવિદઃ ।
અથ તમેવાન્ય ઇમ ઉ પરે કાલવિદો તિચક્ષણં નિપુણં સર્વજ્ઞં સપ્તચક્રે સપ્તહયરૂપેણ ચક્રે સતતં ગતિમતિ કાલાત્મનિ ષડરે ષડૃતુમત્યાહુઃ સર્વમિદં જગત્કથયન્તિ અર્પિતમરા ઇવ રથનાભૌ નિવિષ્ટમિતિ ।
યદિ પઞ્ચપાદો દ્વાદશાકૃતિર્યદિવા સપ્તચક્રઃ ષડરઃ સર્વથાપિ સંવત્સરઃ કાલાત્મા પ્રજાપતિઃ ચન્દ્રાદિત્યલક્ષણો ઽપિ જગતઃ કારણમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.12
યસ્મિન્ન્ ઇદં શ્રિતં વિશ્વં સ એવ પ્રજાપતિઃ સંવત્સરાખ્યઃ સ્વાવયવે માસે કૃત્સ્નઃ પરિસમાપ્યતે ।
માસો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્ય કૃષ્ણપક્ષ એવ રયિઃ શુક્લઃ પ્રાણઃ ।
તસ્માદ્ એત ઋષયઃ શુક્લ ઇષ્ટં કુર્વન્તીતર ઇતરસ્મિન્

પ્રુપ્ભ્_1.12
માસો વૈ પ્રજાપતિર્યથોક્તલક્ષણ એવ મિથુનાત્મકઃ ।
તસ્ય માસાત્મનઃ પ્રજાપતેરેકો ભાગઃ કૃષ્ણપક્ષો રયિરન્નં ચન્દ્રમાઃ ।
અપરો ભાગઃ શુક્લપક્ષો રયિરન્નં ચન્દ્રમાઃ ।
અપરો ભાગઃ શુક્લપક્ષઃ પ્રાણ આદિત્યો ઽત્તાગ્નિઃ યસ્માચ્છુક્લપક્ષાત્માનં પ્રાણં સર્વમેવ પશ્યન્તિ તસ્માત્પ્રાણદર્શિન એત ઋષયઃ કૃષ્ણપક્ષસ્તૈર્ન દૃશ્યતે યસ્માત્ ।
ઇતરે તુ પ્રાણં ન પશ્યન્તીત્યદર્શનલક્ષણં કૃષ્ણાત્માનમેવ પશ્યન્તિ ।
ઇતરસ્મિન્ કૃષ્ણપક્ષ એવ કુર્વન્તિ શુક્લે કુર્વન્તો ઽપિ ॥12॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.13
અહોરાત્રો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્યાહરેવ પ્રાણો રાત્રિરેવ રયિઃ ।
પ્રાણં વા એતે પ્રસ્કન્દન્તિ યે દિવા રત્યા સંયુજ્યન્તે ।
બ્રહ્મચર્યમેવ તદ્યદ્રાત્રૌ રત્યા સંયુજ્યન્તે

પ્રુપ્ભ્_1.13
સો ઽપિ માસાત્મા પ્રજાપતિઃ સ્વાવયવે ઽહોરાત્રે પરિસમાપ્યતે ।
અહોરાત્રો વૈ પ્રજાપતિઃ પૂર્વવત્ ।
તસ્યાપ્યહરેવ પ્રાણો ઽત્તાગ્ની રાત્રિરેવ રયિઃ પૂર્વવત્ ।
પ્રાણમહરાત્માનં વા એતે પ્રસ્કન્દન્તિ નિર્ગમયન્તિ શોષયન્તિ વા સ્વાત્મનો વિચ્છિદ્યાપનયન્તિ કે?યે દિવાહનિ રત્યા રતિકારણભૂતયા સહ સ્ત્રિયા સંયુજ્યન્તે મિથુનં મૈથુનમાચરન્તિ મૂઢાઃ ।
યત એવં તસ્માત્તન્ન કર્તવ્યમિતિ પ્રતિષેધઃ પ્રાસંઙ્ગિકઃ ।
યદ્રાત્રૌ સંયુજ્યન્તે રત્યા ઋતૌ બ્રહ્મચર્યમેવ તદિતિ પ્રશસ્તત્વાદૃતૌ ભાર્યાગમનં કર્તવ્યમિત્યયમપિ પ્રાસઙ્ગિકો વિધિઃ ।
પ્રકૃતં તૂચ્યતે - સો ઽહોરાત્રાત્મકઃ પ્રજાપતિર્વીહિયવાદ્યન્નાત્મના વ્યવસ્થિતઃ ॥13॥
એવં ક્રમેણ પરિણમ્ય તત્ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.14
અન્નં વૈ પ્રજાપતિસ્ તતો હ વૈ તદ્રેતઃ ।
તસ્માદ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_1.14
અન્નં વૈ પ્રજાપતિઃ ।
કથમ્?તતસ્તસ્માદ્ધ વૈ રેતો નૃબીજં તત્પ્રજાકરણં તસ્માદ્યોષિતિ સિક્તાદિમા મનુષ્યાદિલક્ષણાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ।
યત્પૃષ્ટં કુતો હ વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ ।
તદેવં ચન્દ્રાદિત્યમિથુનાદિક્રમેણાહોરાત્રાન્તેનાન્નાસૃગ્રેતોદ્ધારેણેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્ત ઇતિ નિર્ણીતમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.15
તદ્ યે હ વૈ તત્પ્રજાપતિવ્રતં ચરન્તિ ।
તે મિથુનમ્ ઉત્પાદયન્તે ।
તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકઃ ।
યેષાં તપો બ્રહ્મચર્યં ।
યેષુ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પ્રુપ્ભ્_1.15
તત્તત્રૈવં સતિ યે ગૃહસ્થાઃ - હ વૈ ઇતિ પ્રસિદ્ધસ્મરણાર્થૌ નિપાતૌ - તત્પ્રજાપતેર્વ્રતં પ્રજાપતિવ્રતમૃતૌ ભાર્યાગમનં ચરન્તિ કુર્વન્તિ તેષાં દૃષ્ટફલમિદમ્ ।
કિમ્?તે મિથુનં પુત્રં દુહિતરં ચોત્પાદયન્તે ।
અદૃષ્ટં ચ ફલમિષ્ટાપૂર્તદત્તકારિણાં તેષામેવ એષ યશ્ચાન્દ્રમસો બ્રહ્મલોકઃ પિતૃયાણલક્ષણો યેષાં તપઃ સ્નાતકવ્રતાદીનિ, બ્રહ્મચર્યમ્, યેષુ ચ સત્યમનૃતવર્જનં પ્રતિષ્ઠિતમવ્યભિચારિતયા વર્તતે નિત્યમેવ ॥15॥
યસ્તુ પુનરાદિત્યોપલક્ષિત ઉત્તરાયણઃ પ્રાણાત્મભાવો વિરજઃ શુદ્ધો ન ચન્દ્રબ્રહ્મલોકવદ્રજસ્વલો વૃદ્ધિક્ષયાદિયુક્તો ઽસૌ તેષાં કેષામિત્યુચ્યતે -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 1.16
તેષામ્ અસૌ વિરજો બ્રહ્મલોકો ન યેષુ જિહ્વમ્ અનૃતં ન માયા ચેતિ