Prasannapada · અધ્યાય 74

ઇહાપિ દૃષ્ટિદ્વયોપાદાનમુપલક્ષણાર્થમ્ । ચતસ્ત્રસ્ત્વેતા દૃષ્ટયઃ । તદ્યથા- કિં નુ ભવિષ્યામ્યનાગતમધ્વાનમ્, ન ભવિષ્યામિ, ભવિષ્યામિ ચ ન ભવિષ્યામિ ચ, નૈવ ( પ્પ્_250 ) ભવિષ્યામિ ન ચ ન ભવિષ્યામ્યનાગતમધ્વાનમ્, ઇત્યેતાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ । કિમેતા એવ ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ અપરા અપિ ચતસ્રો વિદ્યન્તે અન્તાદ્યા અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ । તત્ર અન્તાદ્યાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ સામાન્યેન અપરાન્તમાઅશ્રિત્ય પ્રવૃત્તાઃ, કિં તુ ભવિષ્યામ્યનાગતમધ્વાનમિત્યેતાસ્તુ આત્મન એવાપરાન્તમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તાઃ, ઇત્યેવં દૃષ્ટિચતુષ્ટયસ્ય વિશેષ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્

તત્ર આદ્યસ્ય તાવત્ પૂર્વાન્તાલમ્બિકસ્ય દૃષ્ટિચતુષ્ટયસ્ય યથા ન સંભવઃ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ સ એવ ન ભવત્યયમ્

તત્ર ય એવ અતીતેષુ જન્મસુ બભૂવ, યદિ સ એવાયમધુના સ્યાત્, તદા યુક્તમસ્ય ગ્રહીતુમ્- અભૂવમહમતીતમધ્વાનમિતિ । ન ચૈતદેવં સંભવતિ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્, નિત્યસ્ય ચ સંસરણાનુપપત્તેઃ, એકગતિસ્થસ્યાપિ નાનાગતિસંગૃહીતત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ઇહ હિ પૂર્વં યદિ નરકાદિગતિકો ભૂત્વા ઇદાનીં કર્મવૈચિત્ર્યાત્ મનુષ્યેષુ ઉપપન્નઃ એવંકલ્પયેત્- અહમેવાસૌ નારક આસમ્ ઇતિ, તદસ્ય ન યુક્તમ્ । કથં હિ નામ મનુષ્યઃ સન્ નારકાદિકઃ સ્યાત્?
યત્તર્હિ ઇદં પઠયતે સૂત્રે- અહમેવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન માન્ધાતા નામ રાજા ચક્રવર્તી અભૂવમ્ ઇતિ, તત્ કથં વેદિતવ્યમિતિ? અન્યત્વપ્રતિષેધપરં તદ્વચનં નૈકત્વપ્રતિપાદકમિતિ વિજ્ઞેયમ્ । અત એવ હિ નાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેનેતિ પઠયતે । યદિ પુનઃ સ એવાયમિતિ પૂર્વકસ્ય ચાધુનાતનસ્ય ચ એકત્વં સ્યાત્, કો દોષઃ સ્યાત્? ઉક્તસ્તાવદત્ર દોષઃ- નિત્યત્વં સ્યાદિતિ

તથાપિ ભૂય ઉચ્યતે-
સ એવાત્મેતિ તુ ભવેદુપાદાનં વિશિષ્યતે ।
યદિ સ એવ પૂર્વક આત્માયમિદાનીં સ્યાત્, તદા ઉપાદાનસ્ય પઞ્ચસ્કન્ધલક્ષણસ્ય વિશેષો ન સ્યાત્ ઉપાદાતુરવિશેષાત્પૂર્વાવસ્થાયામિવ । ન ચૈવમુપાદાનાવિશેષો ઽસ્યાત્મનઃ, કિં તર્હિ વિશિષ્યત એવ ઉપાદાનમુપાદાતુઃ કર્મભેદાત્ કારકભેદાચ્ચ । તતશ્ચ ઉપાદાનવિશેષાત્ સ એવાયમાત્મેતિ ન યુજ્યતે ॥
અથ મન્યસે- વિશિષ્યતામુપાદાનમ્, આત્મા તુ એક એવેતિ । અતઃ આત્મનો ઽવિશિષ્ટત્વાદભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતદ્ ભવિષ્યત્યેવ । ઉચ્યતે-
ઉપાદાનવિનિર્મુક્ત આત્મા તે કતમઃ પુનઃ

યદિ હિ અન્યદુપાદાનમ્, અન્યશ્ચાત્મા સ્યાત્, તદા ઉપાદાનવિશેષે ઽપિ આત્મનો ઽવિશેષાત્ સ્યાદેતદેવમ્ । ન ચૈતદ્ ભેદેન દર્શયિતું શક્યમ્- અયમસાવાત્મા, ઇદમસ્યોપાદાનમિતિ, ( પ્પ્_251 ) ઉપાદાનવિશિષ્ટસ્વભાવત્વાદાત્મનો ઽહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્, પૃથગ્ગ્રહણપ્રસઙ્ગાચ્ચ । યદા ચૈવમુપાદાનવિનિર્મુક્ત આત્મા દર્શયિતું ન શક્યતે, તદા ઉપાદાનવિશેષે ઽપિ આત્માવિશેષ ઇતિ ન શક્યતે કલ્પયિતુમ્

અથાપિ કશ્ચિત્ પરિકલ્પયેત્- સત્યમ્, ઉપાદાનવિનિર્મુક્ત ઇતિ એવં ન સંભવતિ, કિમુપાદાનમેવ આત્મત્વેન પરિકલ્પ્યતે ઇતિ? એતદપિ ન યુક્તમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ઉપાદાનવિનિર્મુક્તો નાસ્ત્યાત્મેતિ કૃતે સતિ ।
સ્યાદુપાદાનમેવાત્મા નાસ્તિ ચાત્મેતિ વઃ પુનઃ

યથા તાવદુપાદાનમેવાત્મા ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચોપાદાનમેવાત્મા વ્યેતિ તત્સમુદેતિ ચ ।
કથં હિ નામોપાદાનમુપાદાતા ભવિષ્યતિ

તત્ર યદેતત્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાખ્યમુપાદાનમ્, તત્ પ્રતિક્ષણમુત્પદ્યતે ચ વિનશ્યતિ ચ । ન ચૈવમાત્મા પ્રતિક્ષણમુત્પદ્યતે ચ વિનશ્યતિ ચ । આત્મા સ્કન્ધેભ્યસ્તત્ત્વાન્યત્વાદિના ચ નિત્યાનિત્યત્વેનાપ્યશક્ય એવ વક્તુમ્, અનેકદોષપ્રસઙ્ગાત્ । નિત્યત્વે હિ આત્મનઃ શાશ્વતવાદઃ સ્યાત્, અનિત્યત્વે ચ ઉચ્છેદવાદપ્રસઙ્ગઃ । તતશ્ચ તદુભયં શાશ્વતોચ્છેદાખ્યં મહાનર્થકરમિતિ નોપગન્તવ્યમ્ । અતઃ ઉપાદાનમેવાત્મેતિ તાવન્ન યુજ્યતે ॥
અપિ ચ-
કથં હિ નામોપાદાનમુપાદાતા ભવિષ્યતિ ।
ઇહ ઉપાદીયતે ઇત્યુપાદાનં કર્મ । તસ્ય ચ અવશ્યમુપાદાત્રા ઉપાર્જકેન ભવિતવ્યમ્ । તસ્ય ચોપાદાનસ્ય યદિ આત્મત્વમિષ્યતે, તત્ર ઉપાદાનમેવ ઉપાદાતા ઇત્યપિ વિદ્યતે । તતશ્ચ કર્તૃકર્મણોરૈક્યે સતિ છેતૃચ્છેત્તવ્યઘટકુમ્ભકારાગ્નીન્ધનાદીનામપિ ઐક્યં સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ દૃષ્ટં યુક્તં વા ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
કથં હિ નામોપાદાનમુપાદાતા ભવિષ્યતિ । ઇતિ ।
અપિ તુ અત્યન્તાસંભવ એવાસ્ય પક્ષસ્યેત્યભિપ્રાયઃ

અત્રાહ- સત્યમુપાદાનમાત્રમાત્મા ન યુજ્યતે, કિં તર્હિ ઉપાદાનવ્યતિરિક્ત એવ આત્મા ભવિષ્યતિ । એતદપિ ન યુક્તમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માત્-
અન્યઃ પુનરુપાદાનાદાત્મા નૈવોપપદ્યતે ।
ગૃહ્યતે હ્યનુપાદાનો યદ્યન્યો ન ચ ગૃહ્યતે

યદિ ઉપાદાનાદાત્મા વ્યતિરિક્તઃ સ્યાત્, ગૃહ્યેત સ ઉપાદાનવ્યતિરિક્તઃ, ઘટાદિવ પટઃ । ન ચૈવં ગૃહ્યતે । તસ્માદુપાદાનવ્યતિરિક્તો ઽપિ નાસ્તિ । અનુપાદાનઃ ઉપાદાનવ્યતિરેકેણ અગૃહ્યમાણત્વાત્ ખપુષ્પવત્, ઇત્યભિપ્રાયઃ

ઇદાનીં યથોપપાદિતમર્થં નિગમયન્નાહ-
એવં નાન્ય ઉપાદાનાન્ન ચોપાદાનમેવ સઃ ।
આત્મા નાસ્ત્યનુપાદાનઃ
અથ સ્યાત્- યદિ આત્મા ઉપાદાનસ્વરૂપો ન ભવતિ, ઉપાદાનોપાદાત્રોરેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ઉદયવ્યયપ્રસઙ્ગાચ્ચ । સ હિ અન્યો ઽપિ ન ભવતિ ઉપાદાનમનપેક્ષ્ય ભેદેન ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાપ્યનુપાદાનઃ, ઉપાદાનનિરપેક્ષસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ । એવં તર્હિ નાસ્તિ આત્મેત્યસ્તુ । ઉચ્યતે-
નાપિ નાસ્ત્યેષ નિશ્ચયઃ

યો હિ નામ સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે, સ કથં નાસ્તીતિ સ્યાત્? ન હિ અવિદ્યમાનો વન્ધ્યાતનયઃ સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે । કથં સતિ ઉપાદાને ઉપાદાતા નાસ્તીતિ યુજ્યતે । તસ્માન્નાસ્તિત્વમપ્યસ્ય ન યુજ્યતે । તસ્માન્નાસ્તિ આત્મેતિ નિશ્ચયો ઽપ્યેષ નોપપદ્યતે । અસ્ય ત્વાત્મનો વ્યવસ્થાનં વિસ્તરેણ મધ્યમકાવતારાદવસેયમ્ । ઇહાપિ ચ પૂર્વમેવ સ્થાનસ્થાનેષુ કૃતા વ્યવસ્થેતિ ન પુનરિહ તદ્વયવસ્થાને યત્ન આસ્થીયતે

એવં તાવદભૂવમતીતમધ્વાનમિત્યેષા કલ્પના નોપપદ્યતે । ઇદાનીં નાભૂવમતીતમધ્વાનમિત્યેદપિ યથા નોપપદ્યતે તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ તતો ઽન્યો ન ભવત્યયમ્

યદિ પૂર્વકાદાત્મનઃ અસ્ય અધુનાતનસ્ય આત્મનો ઽન્યત્વં સ્યાત્, તદાનીં નાભૂમતીતમધ્વાનમિતિ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવં સંભવતિ । તસ્માન્નાભૂવમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે

યદિ પુનઃ પૂર્વકાદાત્મનઃ અસ્ય અન્યત્વં સ્યાત્, કો દોષ ઇતિ? ઉચ્યતે-
યદિ હ્યયં ભવેદન્યઃ પ્રત્યાખ્યાયાપિ તં ભવેત્ ।
તથૈવ ચ સ સંતિષ્ઠેત્તત્ર જાયેત વામૃતઃ

યદિ હિ અયમધુનાતન આત્મા પૂર્વકાદાત્મનઃ અન્યઃ સ્યાત્, તદા તં પૂર્વકમાત્માનં પ્રત્યાખ્યાય પરિત્યજ્ય તન્નિરપેક્ષઃ અતદ્ધેતુક એવ સ્યાત્ । કિં ચાન્યત્ । તથૈવ ચ સ સંતિષ્ઠેત્તત્ર યદિ પૂર્વકાદાત્મનઃ અસ્ય અન્યત્વં સ્યાત્, તદા અન્યત્વાદ્ ઘટોત્પાદે પટાવિનાશવત્ પૂર્વસ્યાત્મના ઉત્તરસ્મિન્નપિ આત્મનિ સમુત્પદ્યમાને ઽપિ અનિરોધઃ સ્યાત્ । અનિરુદ્ધત્વાચ્ચ યત્ર પૂર્વં દેવમનુષ્યાદિજન્મસુ ઉપપન્નઃ, યેન વર્ણસંસ્થાનાદિના પૂર્વમુપલભ્યમાનઃ, તેનૈવ પ્રકારેણ તથૈવ સ તત્રાવતિષ્ઠેત તથૈવાવતિષ્ઠેતેતિ । તસ્માન્નાભૂવમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ॥
અત્રાહ- તત્ર યદુક્તમ્-
યદિ હ્યયં ભવેદન્યઃ પ્રત્યાખ્યાયાપિ તં ભવેત્ । ઇતિ,
યદિ પુન પૂર્વકમાત્માનં પ્રત્યાખ્યાય [અયમિહ ભવેત્, કો દોષઃ સ્યાત્? તત્ર દોષા બહવઃ સ્યુઃ । કથમિતિ ચેત્, યસ્માદેવં સતિ-
ઉચ્છેદઃ કર્મણાં નાશસ્તથાન્યકૃતકર્મણામ્ ।
અન્યેન પરિભોગઃ સ્યાદેવમાદિ પ્રસજ્યતે

યદિ પૂર્વકમાત્માનં પ્રત્યાખ્યાય અયમાત્મા ભવેત્, તદા] પૂર્વકસ્ય આત્મનઃ તત્ર નષ્ટત્વાદ્, ઇહ ચ અન્યસ્યૈવ ચોત્પાદનાત્પૂર્વકસ્યાત્મન ઉચ્છેદઃ સ્યાત્ । તસ્મિંશ્ચ આત્મનિ ઉચ્છિન્ને કર્મણામદત્તફલાનામેવાશ્રયવિચ્છેદેન વિચ્છેદાત્, ભોક્તશ્ચાભાવાન્નાશ એવ સ્યાત્ । અથ પૂર્વકેનાત્મના કૃતસ્ય કર્મણઃ ઉત્તરેણાત્મના ફલપરિભોગઃ પરિકલ્પ્યતે, તથાપિ અન્યેન કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલસ્ય અન્યેનોપભોગઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ-
અકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્કર્માકૃતકં યદિ ।
ઇત્યેવમાદિ અનિષ્ટમાપદ્યતે

અપિ ચ । યદિ અયમાત્મા પૂર્વકાદાત્મનઃ અન્ય એવ અત્રોપપન્નઃ સ્યાત્, તદા પૂર્વમભૂત્વા પશ્ચાદુત્પન્ન ઇતિ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્યુક્તમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાપ્યભૂત્વા સમુદ્ભૂતો દોષો હ્યત્ર પ્રસજ્યતે ।
કૃતકો વા ભવેદાત્મા સંભૂતો વાપ્યહેતુકઃ

ઇતિ । યદિ હિ આત્મા પૂર્વમભૂત્વા પશ્ચાદુત્પન્નઃ સ્યાત્, તદા કૃતક એવ આત્મા સ્યાત્ । ન ચ કૃતક આત્મેષ્યતે, અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । વ્યતિરિક્તસ્ય ચ તન્નિષ્પાદકસ્ય કર્તુરભાવાત્ કુતઃ કૃતકત્વમાત્મનો યોજ્યેત? કૃતકે ચાત્મનિ પરિકલ્પ્યમાને આદિમાન્ સંસારઃ સ્યાદેવ, અપૂર્વસત્ત્વસ્ય પ્રાદુર્ભાવશ્ચ । ન ચૈતદેવમ્ । તસ્માન્ન કૃતક આત્મા । અપિ ચ । સંભૂતો વાપ્યહેતુકઃ । અભૂત્વા પ્રાગાત્મા સમુત્પદ્યમાનો નિર્હેતુક એવોપપદ્યતે । પૂર્વં હિ આત્મા નાસ્તીતિ અકૃતકો નિર્હેતુકઃ સ્યાત્ । વાશબ્દો વિકલ્પે । કૃતકો વા ભવેદાત્મા યદિ વા નાભૂવમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નાભ્યુપેયમ્ । સંભૂતો વાપ્યહેતુકઃ, યદિ વા-
નાભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ।
ઇત્યભ્યુપગમ્યતામ્

ઇદાનીં યથોપવર્ણિતમેવાર્થં નિગમયન્નાહ-
એવં દૃષ્ટિરતીતે યા નાભૂમહમભૂમહમ્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ નૈષા સમુપપદ્યતે

એવં યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન અભૂમતીતમધ્વાનમિતિ યા દૃષ્ટિઃ, એષાપિ નૈવોપપદ્યતે । એતદ્દ્વયસ્યાભાવાચ્ચ ઉભયમપિ નોપપદ્યતે । કિં કારણમ્? યસ્માદ્ દ્વયં હ્યેતત્સમાહતમુભયમિતિ કલ્પ્યતે । એકૈકસ્ય ચ પૃથક્પૃથગભાવાત્ કુતસ્તત્સમાહાર ઇતિ ઉભયમપિ ન સંભવતિ । ( પ્પ્_254 ) ઉભયસ્યાભાવાત્ કુતસ્તત્પ્રતિષેધેન નોભયં ભવિષ્યતીતિ? તસ્માન્નૈવાભૂવં ન નાભૂવમિત્યેતદપિ નોપપદ્યતે

તદેવં પૂર્વાન્તં સમાશ્રિતસ્ય દૃષ્ટિચતુષ્ટયસ્ય અસંભવમુદ્ભાવ્ય ઇદાનીમપરાન્તસમાશ્રિતસ્ય પ્રતિષેધમાહ-
અધ્વન્યનાગતે કિં નુ ભવિષ્યામીતિ દર્શનમ્ ।
ન ભવિષ્યામિ ચેત્યેતદતીતેનાધ્વના સમમ્

યથૈવ હિ અતીતે ઽધ્વનિ દૃષ્ટિચતુષ્ટયં નિષિદ્ધમ્, એવમનાગતે ઽપ્યધ્વનિ દૃષ્ટિચતુષ્ટયં નિષેધનીયમુક્તપાઠપરિવર્તનેન । તદ્યથા-
અધ્વન્યનાગતે કિં નુ ભવિષ્યામીત્યસંગતમ્ ।
ઐષ્યજન્મનિ યો ભાવો સ એવ ન ભવત્યયમ્ ॥
ઇત્યેવમાદિના સર્વં સમં યોજ્યમેકત્વપ્રતિષેધે । એવમન્યત્વપ્રતિષેધે ઽપિ સમં યોજ્યમ્-
ન સ્યામનાગતે કાલે ઇત્યેતન્નોપપદ્યતે
ઐષ્ય જન્મનિ યો ભાવો તતો ઽન્યો ન ભવત્યયમ્ ॥
ઇત્યેવમાદિના પૂર્વશ્લોકપાઠપરિવર્તનેન

ઇદાનીં પૂર્વાન્તં સમાશ્રિતસ્ય શાશ્વતાદિદૃષ્ટિચતુષ્ટયસ્ય પ્રતિષેધાર્થમાહ-
સ દેવઃ સ મનુષ્યશ્ચેદેવં ભવતિ શાશ્વતમ્ ।
અનુત્પન્નશ્ચ દેવઃ સ્યાજ્જાયતે ન હિ શાશ્વતમ્

ઇહ હિ કશ્ચિન્મનુષ્યગતિસ્થઃ કુશલં કર્મ કૃત્વા દેવગતિં ગચ્છતિ । તત્ર યદિ સ એવ દેવઃ સ એવ મનુષ્ય ઇતિ એવમુભયોરૈક્યં સ્યાત્, તદા શાશ્વતં સ્યાત્ । ન ચૈતદેવં યદેવ એવ મનુષ્યો ભવેદિતિ । અતો નાસ્તિ કિંચિચ્છાશ્વતમ્ । અપિ ચ । શાશ્વતવાદે સતિ અસમુત્પન્નશ્ચ દેવઃ સ્યાત્ । કિં કારણમ્? યસ્માજ્જાયતે ન હિ શાશ્વતમ્ । યદ્ધિ વસ્તુ શાશ્વતમ્, તદ્વિદ્યમાનત્વાન્નૈવ જાયતે । તતશ્ચ અનુત્પન્નો દેવઃ સ્યાત્, અનુત્પન્નો દેવો ન યુજ્યતે ઇતિ ॥ એવં તાવચ્છાશ્વતં ન યુજ્યતે

ઇદાનીમશાશ્વતમપિ યથા ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
દેવાદન્યો મનુષ્યશ્ચેદશાશ્વતમતો ભવેત્ ।
દેવાદન્યો મનુષ્યશ્ચેત્સંતતિર્નોપપદ્યતે

યદિ હિ અન્યો દેવો ઽન્યશ્ચ મનુષ્યઃ સ્યાત્, તદા પૂર્વકસ્ય મનુષ્યાત્મનસ્તત્ર નષ્ટત્વાદિહ ચ અન્યસ્યૈવોત્પાદાત્ સ પૂર્વકો મનુષ્યાત્મા તત્ર વિનષ્ટ ઇત્યશાશ્વતં સ્યાત્ । તત્સંતાનાનુવૃત્ત્યા નાશાશ્વતમિતિ ચેત્, ઉચ્યતે-
દેવાદન્યો મનુષ્યશ્ચેત્સંતતિર્નોપપદ્યતે ।
યદિ દેવાદન્યો મનુષ્યો ભવેત્, તદા યથા નિમ્બસ્ય ન આમ્રતરુસંતાનો ભવતિ, એવં મનુષ્યસ્ય દેવઃ એકસંતાનપતિતો ન સ્યાત્ । તતશ્ચ પૂર્વકસ્ય વિનાશાદશાશ્વતમેવ ભવેત્ । અથવા । ( પ્પ્_255 ) યદિ દેવાદન્યો મનુષ્યો ભવેત્, તદા સંતાનાનુવૃત્તિર્ન સ્યાત્ । અસ્તિ ચેયં સંતાનાનુવૃત્તિઃ દેવસ્ય મનુષ્યઃ એકસંતાનપતિત ઇતિ । તસ્માત્ સંતાનાભાવપ્રસઙ્ગાત્ દેવાદન્યો મનુષ્યો ન ભવતિ । યતશ્ચૈવમ્, અતો ઽશાશ્વતમપિ નાસ્તિ

ઇદાનીં શાશ્વતાશાશ્વતપ્રતિષેધાર્થમાહ-
દિવ્યો યદ્યેકદેશઃ સ્યાદેકદેશશ્ચ માનુષઃ
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ ભવેત્તચ્ચ ન યુજ્યતે

યદિ અયં મનુષ્યઃ અંશેન મનુષ્યતાં વિજહ્યાત્, અંશેન વિહાય મનુષ્યતાં દેવાત્મભાવમુપાદદ્યાત્, તદા એકદેશસ્ય નાશાદશાશ્વતં સ્યાત્, એકદેશસ્ય ચ અવસ્થાનાચ્છાશ્વતં સ્યાત્ । એતચ્ચ અયુક્તં યદેકસ્ય દિવ્યગતિસંગૃહીતઃ એકદેશઃ સ્યાત્, એકદેશશ્ચ મનુષ્યઃ સ્યાત્ । તસ્માચ્છાશ્વતં ચ અશાશ્વતં ચ એતદુભયં નોપપદ્યતે

ઇદાનીં નશાશ્વતનૈવાશાશ્વતદૃષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમાહ-
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ પ્રસિદ્ધમુભયં યદિ ।
સિદ્ધે ન શાશ્વતં કામં નૈવાશાશ્વતમિત્યપિ

યદિ શાશ્વતં કિંચિદ્વસ્તુ સ્યાત્, તદા પશ્ચાદશાશ્વતદર્શનાન્નૈવ શાશ્વતમિતિ સ્યાત્ । એવં યદિ કિંચિદશાશ્વતં સ્યાત્, તદા તસ્ય પશ્ચાચ્છાશ્વતોપપત્તિતો નાશાશ્વતમિતિ સ્યાત્ । યદા તુ શાશ્વતાશાશ્વતમેવાપ્રસિદ્ધમ્, તદા કુતસ્તત્પ્રતિષેધેન નૈવશાશ્વતં નાશાશ્વતમ્ સ્યાદિતિ? તસ્માદેતદપ્યયુક્તમ્

અથ સ્યાત્- અનાદિજન્મમરણપરંપરાપ્રવૃત્તમવિચ્છિન્નકમં સંસારપ્રબન્ધમુપલભ્ય શાશ્વત માત્માનં પરિકલ્પયામઃ । અસ્ત્યસૌ શાશ્વતઃ કશ્ચિત્ પદાર્થઃ, યો હિ નામ એવમનાદિમતિ સંસારે પરિભ્રમન્નદ્યાપ્યુપલભ્યતે ઇતિ । ઉચ્યતે । એતદપિ નોપપદ્યતે । કિં કારણમ્? યો હિ નામ-
કુતશ્ચિદાગતઃ કશ્ચિત્કિંચિદ્ગચ્છેત્પુનઃ ક્વચિત્ ।
યદિ તસ્માદનાદિસ્તુ સંસારઃ સ્યાન્ન ચાસ્તિ સઃ

યદિ હિ સંસ્કારાણામાત્મનો વ કુતશ્ચિદ્ગત્યન્તરાદ્ ગમનં ગત્યન્તરમાગમનં સ્યાત્, તતશ્ચ ગન્ત્યન્તરાત્ પુનઃ ક્વચિદ્ ગમનં સ્યાત્, તદાનીમનાદિઃ સંસારઃ સ્યાત્ । ન ચ કુતશ્ચિત્ કસ્યચિદાગમનં સંભવતિ, નિત્યસ્ય વા અનિત્યસ્ય વા આગમનાનુપપત્તેઃ । ન ચાપિ ઇતઃ પુનઃ કસ્યચિત્ ક્વચિદ્ ગમનં સંભવતિ, નિત્યસ્ય વા અનિત્યસ્ય ગમનાનુપપત્તેઃ । યદા ચૈવં ન સંભવતિ, તદા કુતો જન્મમરણપરંપરાયા અતિદીર્ઘત્વેન આદ્યનુપલમ્ભાદનાદિમાન્ સંસારઃ સ્યાત્? સંસર્તુરભાવાત્ કુતઃ અનાદિમત્ત્વમાદિમત્વં વા સંસારસ્ય સંભવેત્? યદા ચ ન સંભવતિ, તદા યદુક્તમ્- અસ્ત્યસૌ શાશ્વતઃ કશ્ચિત્પદાર્થઃ, યો હિ નામ એવમનાદિમતિ સંસારે પરિભ્રમન્નદ્યાપ્યુપલભ્યતે ઇતિ, તન્ન યુક્તમ્ ॥
અતશ્ચ, એવં યથોદિતન્યાયેન-
નાસ્તિ ચેચ્છાશ્વતઃ કશ્ચિત્ કો ભવિષ્યત્યશાશ્વતઃ ।
શાશ્વતો ઽશાશ્વતશ્ચાપિ દ્વાભ્યામાભ્યાં તિરસ્કૃતઃ

યદા ચૈવં શાશ્વત એવ પદાર્થો ન સંભવતિ, તદા કસ્ય વિગમનાદશાશ્વતઃ સ્યાત્ । શાશ્વતાશાશ્વતાનુપલમ્ભાચ્ચ કુતઃ ઉભયં કુતો નોભયમિતિ? તસ્માદેવં શાશ્વતાદિદૃષ્ટિચતુષ્ટયં પૂર્વાન્તે સંસારસ્ય ન સંભવતિ

ઇદાનીમન્તાનન્તાદિચતુષ્ટયમપરાન્તે યથા ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્તવાન્ યદિ લોકઃ સ્યાત્પરલોકઃ કથં ભવેત્ ।
અથાપ્યનન્તવાંલ્લોકઃ પરલોકઃ કથં ભવેત્

યદિ હિ અન્તવાન્, વિનાશાદૂર્ધ્વં પૂર્વલોકો ન સ્યાત્, તદા પરલોકો ન સ્યાત્ અસ્તિ ચ પરલોક ઇતિ અન્તવાંલ્લોક ઇતિ નોપપદ્યતે । અથાપિ અનન્તવાંલ્લોકઃ સ્યાત્, તદાનીમપિ પરલોકઃ કથં ભવેત્? નૈવ પરલોકઃ સ્યાદિત્યભિપ્રાયઃ । ન ચ પરલોકો નાસ્તિ । અતઃ પરલોકસદ્ભાવાદન્તવાનપિ લોકો ન ભવતિ

ઇદાનીમન્તવત્ત્વમનન્તવત્વં ચ ઉભયમેતલ્લોકસ્ય યથા ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્કન્ધાનામેષ સંતાનો યસ્માદ્દીપાર્ચિષામિવ ।
પ્રવર્તતે તસ્માન્નાન્તાનન્તવત્ત્વં ચ યુજ્યતે

પૂર્વોત્તરહેતુફલભાવસંબન્ધનૈરન્તર્યાવિચ્છિન્નકમવર્તી યસ્માદયં પ્રદીપવત્ પ્રતિક્ષણવિનાશી સ્કન્ધસંતાનઃ પ્રવર્તતે, તસ્માદ્ધેતુફલપ્રવૃત્તિદર્શનાન્નાન્તવત્ત્વં નાનન્તવત્ત્વં ચ યુજ્યતે

કથં કૃત્વા?
પૂર્વે યદિ ચ ભજ્યેરન્નુત્પદ્યેરન્ન ચાપ્યમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાનથ લોકો ઽન્તવાન્ ભવેત્

યદિ પૂર્વે મનુષ્યસ્કન્ધા નશ્યેયુઃ, તાંશ્ચ પ્રતીત્ય ઉત્તરે દેવગત્યુપપત્તિસંગૃહીતા નોપપદ્યેરન્, તદા અન્તવાન્ લોકો ભવેત્ તૈલવર્તિક્ષયનિરુદ્ધપ્રદીપવત્ । ઉત્તરાત્મભાવોત્પાદાન્નાસ્તિ અન્તવત્ત્વમ્

પૂર્વે યદિ ન ભજ્યેરન્નુત્પદ્યેરન્ન ચાપ્યમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાંલ્લોકો ઽનન્તો ભવેદથ

અથ યદિ પૂર્વકાઃ સ્કન્ધા ન નશ્યેષુઃ, તાન્ પ્રતીત્ય ઉત્તરે ફલભૂતાઃ સ્કન્ધા નોત્પદ્યેરન્ તદા અનન્તો ઽવિનાશી લોકઃ સ્યાત્ સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતત્વાત્ । યદા તુ પૂર્વકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે તદ્ધેતુકાશ્ચાપરે સ્કન્ધા ઉત્તરકાલં જાયન્તે, તદા પૂર્વકાનામનવસ્થાનાત્ કુતો ઽનન્તવત્ત્વં સંસારસ્ય સ્યાત્?

ઇદાનીં તૃતીયમુભયપક્ષભાવં પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્તવાનેકદેશશ્ચેદેકદેશસ્ત્વનન્તવાન્ ।
સ્યાદન્તવાનનન્તશ્ચ લોકસ્તચ્ચ ન યુજ્યતે

યદિ હિ કસ્યચિદેકદેશસ્ય વિનાશઃ સ્યાત્, એકદેશસ્ય ચ ગત્યન્તરગમનં સ્યાત્, યાત્તદાનીમન્તવાંશ્ચ લોકો ઽનન્તવાંશ્ચ । ન ચૈતદેવં સંભવતિ યદેકદેશો નશ્યતિ, એકદેશો ન નશ્યતીતિ । અતઃ અન્તવાંશ્ચ અનન્તવાંશ્ચ લોક ઇતિ ન યુજ્યતે

કસ્માત્ પુનરેકદેશસ્ય વિનાશઃ એકદેશસ્ય ચાવસ્થાનં ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
કથં તાવદુપાદાતુરેકદેશો વિનઙ્ક્ષ્યતે।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશ એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે

ઇહ એકદેશસ્ય વિનાશે એકદેશસ્ય ચાવસ્થાને પરિકલ્પ્યમાને યદિ વા ઉપાદાતુરેકદેશસ્ય વિનાશઃ અવસ્થાનં વા પરિકલ્પ્યેત, યદિ વા ઉપાદાનસ્ય? તત્ર યદિ તાવદુપાદાતુરેકદેશસ્ય વિનાશઃ એકદેશસ્ય ચાવસ્થાનં પરિકલ્પ્યતે, તન્ન યુજ્યતે । કિં કારણમ્? યસ્માત્-
કથં તાવદુપાદાતુરેકદેશો વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશઃ
નૈવ હિ અત્ર કાચિદુપપત્તિરસ્તિ યયા એકદેશસ્ય વિનાશમેકદેશસ્ય ચાવિનાશં પરિકલ્પયિષ્યામઃ । અત એવ ઉપપત્તિમપશ્યન્નાચાર્ય આહ-
એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે ॥ ઇતિ ।
અથવા । ઉપાદાતા હિ નામ આત્મા । સ ચ સ્કન્ધેષુ પઞ્ચધા મૃગ્યમાણો ન સંભવતિ । યશ્ચ ન સંભવતિ, તસ્ય કથમેકદેશો વિનઙ્ક્ષ્યતે, એકદેશશ્ચ ન નઙ્ક્ષ્યતે? અત એવાહ- એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે ઇતિ । અથવા યદિ ઉપાદાતુરેકદેશો નશ્યેદેકદેશશ્ચ ન નશ્યેત્, તદા એકસ્યૈવ ઉપાદાતુર્દેવત્વમંશેનાન્યેન મનુષ્યત્વં સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્યતે ઇત્યાહ- એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે ઇતિ । એવં તાવદુપાદાતુરન્તવત્ત્વમનન્તવત્ત્વં ચ ન યુક્તમિતિ

ઇદાનીમુપાદાનસ્યાપિ યથા ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ઉપાદાનૈકદેશશ્ચ કથં નામ વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશો નૈતદપ્યુપપદ્યતે

ઉપાદાતૃવદેતદપિ વ્યાખ્યેયમ્

તદેવમુભયદર્શનાસંભવં પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં યથા નોભયમપિ ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્તવચ્ચાપ્યનન્તં ચ પ્રસિદ્ધમુભયં યદિ ।
સિદ્ધે નૈવાન્તવત્કામં નૈવાનન્તવદિત્યપિ

પ્રતિષેધ્યસ્ય વસ્તુનો ઽસંભવાત્ પ્રતિષેધસ્યાપ્યસંભવ ઇતિ । અતઃ અન્તવત્ત્વે ચ અનન્તવત્ત્વે ચ ઉભયસ્મિન્નપ્રતીતે કસ્ય પ્રતિષેધેન નૈવાન્તવાન્ નાનન્તવાન્ લોકઃ ઇતિ દૃષ્ટિસંભવઃ સ્યાદિતિ

એવં તાવત્ સાંવૃતં પ્રતિબિમ્બાકારમુપાદાતારમુપાદાનં ચાભ્યુપેત્યાપિ શાશ્વતાદિદૃષ્ટયસંભવં પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં સર્વથા ભાવસ્વભાવાનુપલમ્ભેન બન્ધ્યાપુત્રશ્યામગૌરતાદિવત્ શાશ્વતાદિદૃષ્ટીનામસંભવં પ્રતિપિપાદયિષુરાહ-
અથવા સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાચ્છાશ્વતાદયઃ ।
ક્વ કસ્ય કતમાઃ કસ્માત્સંભવિષ્યન્તિ દૃષ્ટયઃ

ઇહ સર્વભાવાનાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ શૂન્યત્વં સકલેન શાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદિતમ્ । તતશ્ચ સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાત્ કતમાસ્તાઃ સર્વભાવબાહ્યાઃ શાશ્વતાદ્યા દૃષ્ટયો ભવિષ્યન્તિ, યાઃ કશ્ચિદ્ ગ્રહીષ્યતિ યતસ્તન્નિરાકરણમારપ્સ્યામહે? તથા કિં વા આલમ્બનં યત્ સર્વભાવાનન્તર્ગતં યત્રૈતા દૃષ્ટય ઉત્પત્સ્યન્તે યત્રૈતા દૃષ્ટીર્નિવારયિષ્યામઃ? કતમશ્ચાસૌ ભાવઃ પુદ્ગલો વા સર્વભાવબાહ્યાઃ યસ્યૈતા દૃષ્ટયઃ ઉત્પત્સ્યન્તે યં દૃષ્ટિભ્યો નિવારયિષ્યામઃ? કિં વા દૃષ્ટીનામુત્પત્તિકારણમાલમ્બનનિમિત્તં સર્વભાવબાહ્યં યસ્માન્નિમિત્તાદુત્પદ્યમાનાઃ શાશ્વતાદિકાઃ દૃષ્ટીઃ વારયિષ્યામઃ? સર્વેષામેવ હિ પદાર્થાનાં સર્વભાવાન્તર્ગતત્વાત્ શૂન્યત્વમ્, શૂન્યત્વાચ્ચ સર્વે એવ હિ તે પદાર્થા નોપલભ્યન્ત ઇતિ,
ક્વ કસ્ય કતમાઃ કસ્માત્સંભવિષ્યન્તિ દૃષ્ટયઃ ।
નૈવ કાશ્ચિત્, નૈવ ક્વચિત્, નૈવ કસ્યચિત્, નાપિ કેનચિદાકારેણ સંભવિષ્યન્તીત્યભિપ્રાયઃ । અસંભવે ચ સતિ આસાં પરિકલ્પનૈવ નોત્પદ્યતે ઇત્યયુક્તા એવૈતા દૃષ્ટયઃ

તદેવમ્-
સર્વદૃષ્ટિપ્રહાણાય યઃ સદ્ધર્મમદેશયત્ ।
અનુકમ્પામુપાદાય તં નમસ્યામિ ગૌતમમ્