Prasannapada · અધ્યાય 67

ઇહ હિ ભગવતા ઉષિતબ્રહ્મચર્યાણાં તથાગતશાસનપ્રતિપન્નાન્નાં ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિયુક્તાનાં પુદ્ગલાનાં દ્વિવિધં નિર્વાણમુપવર્ણિતં સોપધિશેષં નિરુપધિશેષં ચ । તત્ર નિરવશેષસ્ય અવિદ્યારાગાદિકસ્ય ક્લેશગણસ્ય પ્રહાણાત્ સોપધિશેષં નિર્વાણમિષ્યતે । તત્ર ઉપધીયતે ઽસ્મિન્નાત્મસ્નેહઃ ઇતિ ઉપધિઃ । ઉપધિશબ્દેન આત્મપ્રજ્ઞપ્તિનિમિત્તાઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા ઉચ્યન્તે । શિષ્યત ઇતિ શેષઃ, ઉપધિરેવ શેષઃ ઉપધિશેષઃ, સહ ઉપધિશેષેણ વર્તતે ઇતિ સોપધિશેષમ્ । કિં તત્? નિર્વાણમ્ । તચ્ચ સ્કન્ધમાત્રકમેવ કેવલં સત્કાયદૃષ્ટયાદિક્લેશતસ્કરરહિતમવશિષ્યતે નિહતાશેષચૌરગણગ્રામમાત્રાવસ્થાનસાધર્મ્યેણ । તત્ સોપધિશેષં નિર્વાણમ્ । યત્ર તુ નિર્વાણે સ્કન્ધપઞ્ચકમપિ નાસ્તિ, તન્નિરુપધિશેષં નિર્વાણમ્ । નિર્ગતઃ ઉપધિશેષો ઽસ્મિન્નિતિ કૃત્વા । નિહતાશેષચૌરગણસ્ય ગ્રામમાત્રસ્યાપિ વિનાશસાધર્મ્યેણ । તદેવ ચ અધિકૃત્ય ઉચ્યતે-
અભેદિ કાયો નિરોધિ સઞ્ઞા વેદના પિ તિ દહંસુ સબ્બા ।
વૂપસમિંસુ સંખારા વિઞ્ઞાણમત્થમગમા તિ ॥
તથા-
અસંલીનેન કાયેન વેદનામધ્યવાસયત્ ।
પ્રદ્યોતસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્તસ્ય ચેતસઃ ॥ ઇતિ ।
તદેવં નિરુપધિશેષં નિર્વાણં સ્કન્ધાનાં નિરોધાલ્લભ્યતે । એતચ્ચ દ્વિવિધં નિર્વાણં કથં યુજ્યતે યદિ ક્લેશાનાં સ્કન્ધાનાં ચ નિરોધો ભવતિ? યદા તુ સર્વમિદં શૂન્યમ્, નૈવ કિંચિદુત્પદ્યતે નાપિ કિંચિન્નિરુધ્યતે, તદા કુતઃ ક્લેશાઃ, કુતો વા સ્કન્ધાઃ, યેષાં નિરોધે નિર્વાણં સ્યાદિતિ? તસ્માદ્વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવ ઇતિ

અત્રોચ્યતે । નનુ એવમપિ સસ્વભાવાભ્યુપગમે-
યદ્યશૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
પ્રહાણાદ્વા નિરોધાદ્વા કસ્ય નિર્વાણમિષ્યતે