Prasannapada · અધ્યાય 5

તત્ર ચેષ્ટા ચરણોત્ક્ષેપપરિક્ષેપલક્ષણા । યતો વ્રજતો ગન્તુર્યત્ર દેશે ચેષ્ટા ગતિઃ તત્રૈવ દેશે । સા ચ ચેષ્ટા ન ગતે ઽધ્વનિ સંભવતિ નાપ્યગતે, કિં તુ ગમ્યમાન એવ । તતશ્ચ ગમ્યમાને ગતિઃ । યત્ર હિ ગતિરુપલભ્યતે તદ્ગમ્યમાનમ્, તચ્ચ ગમિક્રિયયા આવિશ્યતે । તસ્માદ્ ગમ્યમાનમેવ ગમ્યતે ઇતિ । એકો ઽત્ર ગમિર્જ્ઞાનાર્થઃ, અપરશ્ચ દેશાન્તરસંપ્રાપ્ત્યર્થ ઇતિ

એવમપિ પરિકલ્પ્યમાને ગમ્યમાનં ન ગમ્યત ઇત્યાહ-
ગમ્યમાનસ્ય ગમનં કથં નામોપપત્સ્યતે ।
ગમ્યમાને દ્વિગમનં યદા નૈવોપપદ્યતે

ઇહ હિ ગમિક્રિયાયોગાદેવ ગમ્યમાનવ્યપદેશમિચ્છતિ ભવાન્, તચ્ચ ઇતિ ગમ્યત બ્રવીતિ । એકા ચાત્ર ગમિક્રિયા, તયા ગમ્યમાનવ્યપદેશો ભવતુ કામમધ્વનઃ । ગમ્યત ઇતિ ભૂયઃ ક્રિયાસંબન્ધો ગમ્યમાનસ્ય ન યુજ્યત ઇતિ
ગમ્યમાનસ્ય ગમનં કથં નામોપપત્સ્યતે ।
કારણમાહ-
ગમ્યમાને દ્વિગમનં યદા નૈવોપપદ્યતે ॥ ઇતિ ॥
ગમ્યમાનમિતિ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ । દ્વિગતં ગમનં દ્વિગમનમ્ । એકસ્યા ગમિક્રિયાયા ગમ્યમાનમિત્યત્રોપયુક્તત્વાદ્ દ્વિતીયાયા અભાવાચ્ચ, ગમ્યત ઇત્યયં વ્યપદેશો વિના ગમનેન યદા નૈવોપપદ્યતે, તદા ગમ્યમાનં ગમ્યત ઇતિ પરિપૂર્ણો વાક્યાર્થો નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । ગમ્યમાનમિત્યેતાવન્માત્રમેવ સંભવતિ દ્વિતીયક્રિયાભાવાત્, ન તુ ગમ્યત ઇતિ

અથ ગમ્યતે ઇત્યત્રૈવ ગમિક્રિયાસંબન્ધ ઇષ્યતે, એવં સતિ ગમ્યમાનવ્યપદેશે નાસ્તિ ક્રિયાસંબન્ધ ઇતિ ન પરિપૂર્ણતા વાક્યાર્થસ્યેત્યાહ-
ગમ્યમાનસ્ય ગમનં યસ્ય તસ્ય પ્રસજ્યતે ।
ઋતે ગતેર્ગમ્યમાનં ગમ્યમાનં હિ ગમ્યતે

યસ્ય વાદિનો ગમ્યમાનસ્ય ગમનમિતિ પક્ષઃ, ગમ્યમાને સંજ્ઞાભૂતે ગમિક્રિયાશૂન્યે યો ગમિક્રિયામાધેયભૂતામિચ્છતિ, તસ્ય પક્ષે ઋતે ગતેર્ગમ્યમાનમિતિ પ્રસજ્યતે, ગતિરહિતં ગમનં સ્યાત્, યસ્માદસ્ય ગમ્યમાનં હિ ગમ્યતે । હિ શબ્દો યસ્માદર્થે । યસ્માદ્ ગતિરહિતમેવ ગમ્યમાનં સત્ તસ્ય વાદિનો ગમ્યતે, ગમ્યત ઇત્યત્ર ક્રિયોપયોગાત્, તસ્માદ્ ગતિરહિતં ગમનં પ્રસજ્યતે

અથ ઉભયત્રાપિ ક્રિયાસંબન્ધ ઇષ્યતે ગમ્યમાને ગમ્યતે ઇત્યત્ર ચ, એવમપિ-
ગમ્યમાનસ્ય ગમને પ્રસક્તં ગમનદ્વયમ્ ।
યેન તદ્ગમ્યમાનં ચ યચ્ચાત્ર ગમનં પુનઃ

યેન ગમનેન યોગાદ્ગમ્યમાનવ્યપદેશં પ્રતિલભતે ઽધ્વા, તદેકં ગમનમ્ ॥ તત્ર ગમ્યમાને ઽધિકરણભુતે દ્વિતીયં ગમનં યેન સો ઽધ્વા ગમ્યતે । એતદ્ગમનદ્વયં ગમ્યમાનસ્ય ગમને સતિ પ્રસક્તમ્

ભવતુ ગમનદ્વયમ્, કો દોષ ઇતિ ચેત્, અયં દોષઃ । યસ્માત્-
દ્વૌ ગન્તારૌ પ્રસજ્યેતે પ્રસક્તે ગમનદ્વયે ।
કિં પુનઃ કારણં ગન્તૃદ્વયપ્રસઙ્ગે ઇત્યાહ-
ગન્તારં હિ તિરસ્કૃત્ય ગમનં નોપપદ્યતે

યસ્માદવશ્યં ક્રિયા સ્વસાધનમપેક્ષતે કર્મ કર્તારં વા । ગમિક્રિયા ચૈવં કર્તર્યવસ્થિતા, અતો ગન્તારમપેક્ષતે । નાસ્તિ ચ એકસ્મિન્નેવ ગચ્છતિ દેવદત્તે દ્વિતીયઃ કર્તેતિ । અતઃ કર્તૃદ્વયાભાવાન્નાસ્તિ ગમનદ્વયમ્ । તતશ્ચ ગમ્યમાનં ગમ્યત ઇતિ નોપપદ્યતે ॥
અથ સ્યાત્- યદાયં દેવદત્તઃ સ્થિતઃ, સ ન ભાષતે? પશ્યતિ ન? તદૈકો ઽનેકક્રિયો દૃષ્ટઃ, એવમેકસ્મિન્ ગન્તરિ ક્રિયાદ્વયં ભવિષ્યતિ ઇતિ । નૈવમ્ । શક્તિર્હિ કારકો ન દ્રવ્યમ્ । ક્રિયાભેદાચ્ચ તત્સાધનસ્યાપિ શક્તેઃ સિદ્ધ એવ ભેદઃ । ન હિ સ્થિતિક્રિયયા વક્તા સ્યાત્ । દ્રવ્યમેકમિતિ ચેત્, ભવતુ એવમ્, ન તુ દ્રવ્યં કારકઃ, કિં તર્હિ શક્તિઃ, સા ચ ભિદ્યત એવ । અપિ ચ । સદૃશક્રિયાદ્વય કારકત્વં નૈકદેશિકસ્ય દૃષ્ટમ્, અતો નૈકસ્ય ગન્તુર્ગમનદ્વયમ્

અત્રાહ- યદ્યપ્યેવં તથાપિ ગન્તરિ દેવદત્તે ગમનમુપલભ્યતે દેવદત્તો ગચ્છતીતિ વ્યપદેશાત્ । તતશ્ચ વિદ્યત એવ ગમનં ગમનાશ્રયગન્તૃસદ્ભાવાત્ । ઉચ્યતે । સ્યાદેવં યદિ ગમનાશ્રયો ગન્તા સ્યાત્, ન ત્વસ્તિ । કથમિત્યાહ-
ગન્તારં ચેતિરસ્કૃત્ય ગમનં નોપપદ્યતે ।
ગમને ઽસતિ ગન્તાથ કુત એવ ભવિષ્યતિ

ગન્તારમન્તરેણ નિરાશ્રયં ગમનમસદિત્યુક્તમ્, તતશ્ચ ગન્તારં ચેતિરસ્કૃત્ય પ્રત્યાખ્યાય ગમનં નાસ્તિ, અસતિ ગમને કુતો નિર્હેતુકો ગન્તા? અતો નાસ્તિ ગમનમ્

અત્રાહ- વિદ્યત એવ ગમનમ્, તદ્વતસ્તેન વ્યપદેશાત્ । ઇહ ગન્તા ગમનેન યુક્તઃ, તદ્યોગાચ્ચ ગચ્છતિ । યદિ ગમનં ન સ્યાત્, ગમનવતો દેવદત્તસ્ય ગચ્છતીતિ વ્યપદેશો ન સ્યાત્, દણ્ડાભાવે દણ્ડિવ્યપદેશાભાવવત્ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ગમનમ્, યદિ ગચ્છતીત્યેવં વ્યપદેશઃ સ્યાત્ । યસ્માત્-
ગન્તા ન ગચ્છતિ તાવદગન્તા નૈવ ગચ્છતિ ।
અન્યો ગન્તુરગન્તુશ્ચ કસ્તૃતીયો હિ ગચ્છતિ

ઇહ ગચ્છતીતિ ગન્તા, સ તાવન્ન ગચ્છતિ, યથા ચ ન ગચ્છતિ તથોત્તરેણ શ્લોકત્રયેણ પ્રતિપાદયિષ્યતિ । અગન્તાપિ ન ગચ્છતિ । અગન્તા હિ નામ યો ગમિક્રિયારહિતઃ । ગચ્છતીતિ ચ ગમિક્રિયાયોગપ્રવૃત્તઃ શબ્દઃ । યદ્યસાવગન્તા, કથં ગચ્છતિ? અથ ગચ્છતિ, નાસૌ અગન્તા ઇતિ । તદુભયવ્યતિરિક્તો ગચ્છતીતિ ચેન્નૈવમ્ । કો હિ ગન્તુરગન્તુર્વિનિર્મુક્તસ્તૃતીયો ઽસ્તિ યો ગચ્છતીતિ કલ્પ્યેત? તસ્માન્નાસ્તિ ગમનમ્

અત્રાહ- નાગન્તા ગચ્છતિ નાપ્યુભયરહિતઃ, કિં તર્હિ ગન્તૈવ ગચ્છતીતિ । એતદપ્યસત્ કિં કારણમ્? યસ્માત્-
ગન્તા તાવદ્ગચ્છતીતિ કથમેવોપપત્સ્યતે ।
ગમનેન વિના ગન્તા યદા નૈવોપપદ્યતે

ગન્તા ગચ્છતીત્યત્ર વાક્યે એકૈવ ગમિક્રિયા, તયા ચ ગચ્છતીતિ વ્યપદિશ્યતે । ગન્તેતિ તુ વ્યપદેશે નાસ્તિ દ્વિતીયા ગમિક્રિયા ઇતિ । ગમનેન વિના ગન્તા, અગચ્છન્ ગન્તેતિ યદા ન સંભવતિ, તદા ગન્તા ગચ્છતીતિ ન યુજ્યતે । કામં ગચ્છતીત્યસ્તુ, ગન્તેતિ તુ ન સંભવતીતિ તદયુક્તમ્

અથ ગતિયોગાત્સગતિક એવ ગન્તા, તથાપિ દ્વિતીયગમિક્રિયાભાવદ્ગચ્છતીતિ વ્યપદેશો ન સ્યાદિત્યાહ-
પક્ષો ગન્તા ગચ્છતીતિ યસ્ય તસ્ય પ્રસજ્યતે ।
ગમનેન વિના ગન્તા ગન્તુર્ગમનમિચ્છતઃ

યસ્ય વાદિનો ગમિક્રિયાયોગાદેવ ગન્તેતિ પક્ષઃ, તસ્ય ગન્તુર્ગમનમિચ્છતઃ સગમનગન્તૃવ્યપદેશાદ્ગમનેન વિના ગન્તા ગચ્છતીતિ સ્યાત્, દ્વિતીયગમિક્રિયાભાવાત્ । અતો ગન્તા ગચ્છતીતિ ન યુજ્યતે । ગચ્છતીત્યેતસ્યાર્થે ગન્તેતિ શબ્દો ગમનેન વિના ગન્તેત્યત્ર વાક્યે

અથ ઉભયત્રાપિ ગતિયોગ ઇષ્યતે ગન્તા ગચ્છતીતિ, એવમપિ-
ગમને દ્વે પ્રસજ્યેતે ગન્તા યદ્યુત ગચ્છતિ ।
ગન્તેતિ ચોચ્યતે યેન ગન્તા સન્ યચ્ચ ગચ્છતિ

યેન ગમનેન યોગાદ્ ગન્તેત્યુચ્યતે વ્યપદિશ્યતે તદેકં ગમનમ્ । ગન્તા ભવન્ યચ્ચ ગચ્છતિ, યાં ચ ગતિક્રિયાં કરોતિ, તદેતદ્ગમનદ્વયં પ્રસક્તમ્ । અતો ગન્તૃદ્વયપ્રસઙ્ગ ઇતિ પૂર્વવદ્ દૂષણં વક્તવ્યમ્ । તસ્માન્નાસ્તિ ગચ્છતીતિ વ્યપદેશઃ ॥
અત્રાહ- યદ્યપ્યેવમ્, તથાપિ દેવદત્તો ગચ્છતીતિ વ્યપદેશસદ્ભાવાદ્ગમનસ્તીતિ । નૈવમ્ । યસ્માદ્દેવદત્તાશ્રયૈવૈષા ચિન્તા કિમસૌ ગન્તા સન્ ગચ્છતિ, ઉત અગન્તા ગચ્છતિ, તદ્વયતિરિક્તો વેતિ । સર્વથા ચ નોપપદ્યત ઇતિ યત્કિંચિદેતત્ ॥
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ગમનમ્, તદારમ્ભસદ્ભાવાત્ । ઇહ દેવદત્તઃ સ્થિત્યુપમર્દેન ગમનમારભતે । ન ચ અવિદ્યમાનકૂર્મરોમપ્રાવારાદિકમારભતે । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ગમનં યદિ તદારમ્મે એવ સ્યાત્ । યસ્માત્-
ગતે નારભ્યતે ગન્તું ગતં નારભ્યતે ઽગતે ।
નારભ્યતે ગમ્યમાને ગન્તુમારભ્યતે કુહ

યદિ ગમનારમ્ભો ભવેત્, તદ્ ગતે વાધ્વન્યારમ્યેત, અગતે વા ગમ્યમાને વા । તત્ર ગતે ગમનં નારભ્યતે, તદ્ધિ નામ ઉપરતગમિક્રિયમ્ । યદિ તત્ર ગમનમારભ્યેત, તદ્ ગતમિત્યેવં ન સ્યાદ્ અતીતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । અગતે ઽપિ ગમનં નારભ્યતે, અનાગતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । નાપિ ગમ્યમાને, તદભાવાત્ ક્રિયાદ્વયપ્રસઙ્ગાત્ કર્તૃદ્વયપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તદેવં સર્વત્ર ગમનારમ્ભમપશ્યન્નાહ- ગન્તુમારભ્યતે કુહેતિ

યથા ચ ગમનં ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન પૂર્વં ગમનારમ્ભાદ્ગમ્યમાનં ન વા ગતમ્ ।
યત્રારભ્યેત ગમનમગતે ગમનં કુતઃ

ઇહ દેવદત્તો યદાવસ્થિત આસ્તે, સ તદા ગમનં નારભતે । તસ્ય ગમનારમ્ભાત્પૂર્વં ન ગમ્યમાનમધ્વજાતમસ્તિ, ન ચ ગતં યત્ર ગમનમારભ્યેત । તસ્માદ્ ગતગમ્યમાનાભાવાદેનયોર્ન ગમનારમ્ભઃ ॥
અથ સ્યાત્- યદ્યપિ ગમનારમ્ભાત્પૂર્વં ન ગતં ન ગમ્યમાનં તથાપ્યગતમસ્તિ, તત્ર ગમનારમ્ભઃ સ્યાદિતિ । ઉચ્યતે । અગતે ગમનં કુતઃ । અનુપજાતગમિક્રિયમનારબ્ધગમિક્રિયમગતમ્ । તત્ર ગમનારમ્ભ ઇત્યસંબદ્ધમેતદિત્યાહ- અગતે ગમનં કુતઃ ઇતિ

યદ્યપિ ગતાગતગમ્યમાનેષુ ગમનારમ્ભો નાસ્તિ, ગતાગતગમ્યમાનાનિ તુ સન્તિ । ન ચાસતિ ગમને એતાનિ યુજ્યન્ત ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ ગમનં યદ્યેતાન્યેવ સ્યુઃ । સતિ હિ ગમિક્રિયાપ્રારમ્ભે યત્રોપરતા ગમિક્રિયા તદ્ ગતમિતિ પરિકલ્પ્યેત, યત્ર વર્તમાના તદ્ ગમ્યમાનમ્, યત્રાજાતા તદગતમિતિ । યદા તુ ગમિક્રિયાપ્રારમ્ભ એવ નાસ્તિ, તદા-
ગતં કિં ગમ્યમનં કિમગતં કિં વિકલ્પ્યતે ।
અદૃશ્યમાન આરમ્ભે ગમનસ્યૈવ સર્વથા

પ્રારમ્ભે ઽનુપલભ્યમાને કિં મિથ્યાધ્વત્રયં પરિકલ્પ્યતે, કુતો વા તદ્વયપદેશકારણં ગમનમિત્યયુક્તમેતત્

અત્રાહ- વિદ્યત એવ ગમનં તત્પ્રતિપક્ષસદ્ભાવાત્ । યસ્ય ચ પ્રતિપક્ષો ઽસ્તિ, તદસ્તિ, આલોકાન્ધકારવત્ પારાવારવત્ સંશયનિશ્ચયવચ્ચ । અસ્તિ ચ ગમનસ્ય પ્રતિપક્ષઃ સ્થાનમિતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ ગમનં યદિ તત્પ્રતિપક્ષઃ સ્થાનં સ્યાત્ । કથમિહેદં સ્થાનં ગન્તુરગન્તુસ્તદન્યસ્ય વા પરિકલ્પ્યેત? સર્વથા ચ ન યુજ્યત ઇત્યાહ-
ગન્તા ન તિષ્ઠતિ તાવદગન્તા નૈવ તિષ્ઠતિ ।
અન્યો ગન્તુરગન્તુશ્ચ કસ્તૃતીયો ઽથ તિષ્ઠતિ

યથા ગન્તા ન તિષ્ઠતિ તથોત્તરેણ શ્લોકેનાખ્યાસ્યતિ । અગન્તાપિ ન તિષ્ઠતિ, સ હિ તિષ્ઠત્યેવ, તસ્ય કિમપરયા સ્થિત્યા પ્રયોજનમ્? અગન્તાપિ ન તિષ્ઠતિ? સ હિ તિષ્ઠત્યેવ, તસ્ય ( પ્પ્_38 ) કિમપરયા સ્થિત્યા પ્રયોજનમ્? એકયા સ્થિત્યા અગન્તા અપરયા તિષ્ઠતીતિ સ્થિતિદ્વયપ્રસઙ્ગાત્ સ્થાતૃદ્વયપ્રસઙ્ગ ઇતિ પૂર્વવદ્દોષઃ । ગન્ત્રગન્તૃરહિતશ્ચાન્યો નાસ્તિ

અત્રાહ- નાગન્તા તિષ્ઠતિ, નાપિ ગન્તુરગન્તુશ્ચાન્યઃ, કિં તર્હિ ગન્તૈવ તિષ્ઠતીતિ નૈવમ્ । યસ્માત્-
ગન્તા તાવત્તિષ્ઠતીતિ કથમેવોપપત્સ્યતે ।
ગમનેન વિના ગન્તા યદા નૈવોપપદ્યતે

યદાયં તિષ્ઠતીત્યુચ્યતે, તદા સ્થિતિવિરોધિ ગમનમસ્ય નાસ્તિ, વિના ચ ગમનં ગન્તૃવ્યપદેશો નાસ્તિ । અતો ગન્તા તિષ્ઠતીતિ નોપપદ્યતે

અત્રાહ- વિદ્યત એવ ગમનમ્, તન્નિવૃત્તિસદ્ભાવાત્ । ઇહ ગતેર્નિવર્તમાનઃ સ્થિતિમારભતે ગમનાભાવે તુ ન તતો નિવર્તેત । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ ગમનં યદિ તન્નિવૃત્તિરેવ સ્યાત્ । [ન ત્વસ્તિ] યસ્માત્-
ન તિષ્ઠતિ ગમ્યમાનાન્ન ગતાન્નાગતાદપિ ।
તત્ર ગન્તા ગતાદધ્વનો ન નિવર્તતે ગત્યભાવાત્ । અગતાદપિ, ગત્યભાવાદેવ । ગમ્યમાનાદપિ ન નિવર્તતે તદનુપલબ્ધેઃ ગમિક્રિયાભાવાચ્ચ । તસ્માન્ન ગતિનિવૃત્તિઃ ॥
અત્રાહ- યદિ ગમનપ્રતિદ્વન્દ્વિસ્થિત્યભાવાદ્ગતિરસતી, એવં તર્હિ ગમનપ્રસિદ્ધયે સ્થિતિ સાધયામઃ, તત્સિદ્ધૌ ગમનસિદ્ધિઃ । તસ્માદ્વિદ્યત એવ સ્થાનં પ્રતિદ્વન્દ્વિસદ્ભાવાત્, સ્થિતેર્હિ પ્રતિદ્વન્દ્વિ ગમનમ્, તદસ્તિ, તતશ્ચ સ્થિતિરપિ, પ્રતિદ્વન્દ્વિસદ્ભાવાત્ । એતદપ્યયુક્તમ્ । યસ્માત્-
ગમનં સંપ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ ગતેઃ સમા

અત્ર હિ યદ્ગમનં સ્થિતિસિદ્ધયે વર્ણિતં તદ્ગત્યા સમં ગતિદૂષણેન તુલ્યમિત્યર્થઃ । યથા ગન્તા ન તિષ્ઠતિ તાવદિત્યાદિના ગતિપ્રસિદ્ધયે સ્થિતેર્હેતુત્વેનોપાત્તાયા દૂષણમુક્તમ્, એવમિહાપિ સ્થિતિપ્રસિદ્ધયે ગમનસ્ય હેતુત્વેનોપાત્તસ્ય સ્થાતા ન ગચ્છતિ તાવદિત્યાદિના શ્લોકદ્વયપાઠપરિવર્તેન દૂષણં વક્તવ્યમિતિ નાસ્તિ ગમનમ્, તદભાવાત્પ્રતિદ્વન્દ્વિની સ્થિતિરપીતિ । એવં તાવદ્ ગમનં ગત્યા તુલ્યં પ્રત્યાખ્યેયમ્ ॥
અથ સ્યાત્- વિદ્યત એવ સ્થાનં તદારમ્ભસદ્ભાવાત્ । ઇહ ગત્યુપમર્દેન સ્થાનમારભ્યતે, કથં તન્ન સ્યાત્? ઉચ્યતે । સંપ્રવૃત્તિશ્ચ ગતેઃ સમા વાચ્યા । તત્ર યથા પૂર્વં ગતે નારભ્યતે ગન્તુમિત્યાદિના ગમનારમ્ભો નિષિદ્ધઃ, એવમિહાપિ-
સ્થિતે નારભ્યતે સ્થાતું સ્થાતું નારભ્યતે ઽસ્થિતે ।
નારભ્યતે સ્થીયમાને સ્થાતુમારભ્યતે કુહ ॥
ઇત્યાદિના શ્લોકત્રયપરિવર્તેન સ્થાનસંપ્રવૃત્તિરપિ ગતેઃ સમા । સ્થાનનિવૃત્તિરપિ ગતિનિવૃત્ત્યા સમા પ્રત્યાખ્યેયા । યથા ગતિનિષેધે-
ન તિષ્ઠતિ ગમ્યમાનાન્ન ગતાન્નાગતાદપિ ।
ઇતિ ગતેર્દૂષણમુક્તમ્, એવં સ્થિતિનિષેધે ઽપિ
ન ગચ્છતિ સ્થીયમાનાન્ન સ્થિતાન્નાસ્થિતાદપિ ।
ઇતિ ગત્યા તુલ્યં દૂષણમિતિ નાસ્તિ સ્થિતિઃ । તદભાવાત્કુતો ગતિપ્રતિપક્ષસ્થિતિસદ્ભાવવાદિનાં ગતેઃ સિદ્ધિરિતિ

અપિ ચ । યદિ ગમનં સ્યાત્, ગન્તૃવ્યતિરેકેણ વા સ્યાદવ્યતિરેકેણ વા? સર્વથા ચ વિચાર્યમાણં ન સંભવતીત્યાહ-
યદેવ ગમનં ગન્તા સ એવેતિ ન યુજ્યતે ।
અન્ય એવ પુનર્ગન્તા ગતેરિતિ ન યુજ્યતે

કથં પુનર્ન યુજ્યત ઇત્યાહ-
યદેવ ગમનં ગન્તા સ એવ હિ ભવેદ્યદિ ।
એકીભાવઃ પ્રસજ્યેત કર્તુઃ કર્મણ એવ ચ

યેયં ગમિક્રિયા, સા યદિ ગન્તુરવ્યતિરિક્તા નાન્યા સ્યાત્, તદા કર્તુઃ ક્રિયાયાશ્ચૈકત્વં સ્યાત્ । તતશ્ચ ઇયં ક્રિયા, અયં કર્તા, ઇતિ વિશેષો ન સ્યાત્ । ન ચ છિદિક્રિયાયાઃ છેત્તુશ્ચ એકત્વમ્ । અતો યદેવ ગમનં સ એવ ગન્તેતિ ન યુજ્યતે

અન્યત્રમપિ ગન્તૃગમનયોર્યથા નાસ્તિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્ય એવ પુનર્ગન્તા ગતેર્યદિ વિકલ્પ્યતે ।
ગમનં સ્યાદૃતે ગન્તુર્ગન્તા સ્યાદ્ગમનાદૃતે

યદિ હિ ગન્તૃગમનયોરન્યત્વં સ્યાત્, તદા ગમનનિરપેક્ષો ગન્તા સ્યાત્, ગન્તૃનિરપેક્ષં ચ ગમનં ગૃહ્યેત પૃથક્ સિદ્ધં ઘટાદિવ પટઃ । ન ચ ગન્તુઃ પૃથક્સિદ્ધં ગમનં ગૃહ્યત ઇતિ । અન્ય એવ પુનર્ગન્તા ગતેરિતિ ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રસાધિતમેતત્

તદેવમ્-
એકીભાવેન વા સિદ્ધિર્નાનાભાવેન વા યયોઃ ।
ન વિદ્યતે, તયોઃ સિદ્ધિઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે

યયોર્ગન્તૃગમનયોર્યથોદિતન્યાયેન એકીભાવેન વા નાનાભાવેન વા નાસ્તિ સિદ્ધિઃ, તયોરિદાનીં કેનાન્યેન પ્રકારેણ સિદ્ધિરસ્તુ? અત આહ- તયોઃ સિદ્ધિઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યત ઇતિ । નાસ્તિ ગન્તૃગમનયોઃ સિદ્ધિરિત્યભિપ્રાયઃ

અત્રાહ- ઇહ દેવદત્તો ગન્તા ગચ્છતીતિ લોકપ્રસિદ્ધમ્ । તત્ર યથા વક્તા વાચં ભાષતે, કર્તા ક્રિયાં કરોતિ, ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્, એવં યયા ગત્યા ગન્તેત્યભિવ્યજ્યતે તાં ગચ્છતીતિ ન યથોક્તદોષઃ । તદપ્યસત્ । યસ્માત્-
ગત્યા યયોચ્યતે ગન્તા ગતિં તાં સ ન ગચ્છતિ ।
યયા ગત્યા દેવદત્તો ગન્તેત્યભિવ્યજતે, સ ગન્તા સન્ તાં તાવન્ન ગચ્છતિ, ન પ્રાપ્નોતિ યદિ વા ન કરોતીત્યર્થઃ ।
યસ્માન્ન ગતિપૂર્વો ઽસ્તિ
ગતેઃ પૂર્વો ગતિપૂર્વઃ । યદિ ગન્તા ગતેઃ પૂર્વં સિદ્ધઃ સ્યાત્, સ તાં ગચ્છેત્ । કથમ્ યસ્માત્-
કશ્ચિત્કિંચિદ્ધિ ગચ્છતિ

કશ્ચિદ્દેવદત્તઃ કિંચિદર્થાન્તરભૂતં ગ્રામં નગરં વા ગચ્છતીતિ દૃષ્ટમ્ । ન ચૈવં યયા ગત્યા ગન્તેત્યુચ્યતે, તસ્યાઃ પૂર્વં સિદ્ધરૂપો ગતિનિરપેક્ષો ગન્તા નામ અસ્તિ યસ્તાં ગચ્છેત્

અથ મન્યસે- યયા ગત્યા ગન્તેત્યભિવ્યજ્યતે, તામેવ અસૌ ન ગચ્છતિ, કિં તહિ તતો ઽન્યામિતિ । એતદપ્યસત્ । યસ્માત્-
ગત્યા યયોચ્યતે ગન્તા તતો ઽન્યાં સ ન ગચ્છતિ ।
ગતી દ્વે નોપપદ્યેતે યસ્માદેકે પ્રગચ્છતિ

યયા ગત્યા ગન્તા અભિવ્યજ્યતે, તતો ઽન્યામપિ સ ગન્તા સન્ ન ગચ્છતિ, ગતિદ્વયપ્રસઙ્ગાત્ । યયા ગત્યા ગન્તા અભિવ્યજ્યતે, ગન્તા સન્ યાં ચાપરાં ગચ્છતીત્યેતદ્ ગતિદ્વયં પ્રસક્તમ્ । ન ચ એકસ્મિન્ ગન્તરિ ગતિદ્વયમ્ । ઇત્યુક્તમેતત્ । એતેન વક્તા વાચં ભાષતે કર્તા ક્રિયાં કરોતિ, ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્

તદેવમ્-
સદ્ભૂતો ગમનં ગન્તા ત્રિપ્રકારં ન ગચ્છતિ ।
નાસદ્ભૂતો ઽપિ ગમનં ત્રિપ્રકારં સ ગચ્છતિ

ગમનં સદસદ્ભૂતસ્ત્રિપ્રકારં ન ગચ્છતિ ।
તત્ર ગમ્યત ઇતિ ગમનમિહોચ્યતે । તત્ર સદ્ભૂતો ગન્તા યો ગમિક્રિયાયુક્તઃ । અસદ્ભૂતો ગન્તા યો ગમિક્રિયારહિતઃ । સદસદ્ભૂતો ય ઉભયપક્ષીયરૂપઃ । એવં ગમનમપિ ત્રિપ્રકારં ગમિક્રિયાસંબન્ધેન વેદિતવ્યમ્ । તત્ર સદ્ભૂતો ગન્તા સદ્ભૂતમસદ્ભૂતં સદસદ્ભૂતં ત્રિપ્રકારં ગમનં ન ગચ્છતિ । એતચ્ચ કર્મકારકપરીક્ષાયામાખ્યાસ્યતે । એવમસદ્ભૂતો ઽપિ ગન્તા ત્રિપ્રકારં ગમનં ન ગચ્છતિ । સદસદ્ભૂતો ઽપીતિ તત્રૈવ પ્રતિપાદયિષ્યતિ । યતશ્ચૈવં ગન્તૃગન્તવ્યગમનાનિ વિચાર્યમાણાનિ ન સન્તિ,
તસ્માદ્ગતિશ્ચ ગન્તા ચ ગન્તવ્યં ચ ન વિદ્યતે