Prasannapada · અધ્યાય 4

તત્ર ઉપરતગમિક્રિયમધ્વજાતં ગતમિત્યુચ્યતે । આવિશ્યમાનં ગમિક્રિયયા વર્તમાનં ગમ્યત ઇત્યુચ્યતે । યદ્ગતમુપરતગમિક્રિયં તદ્વર્તમાનગમિક્રિયાયોગવાચિના ગમ્યતે ઇત્યનેન શબ્દેનોચ્યમાનમસંબદ્ધમિતિ કૃત્વા ગતં તાવદ્ ગમ્યત ઇતિ ન યુજ્યતે । તાવચ્છબ્દેન ચ પ્રતિષેધક્રમં દર્શયતિ ॥
અગતમપિ ન ગમ્યતે । અગતં હિ અનુપજાતગમિક્રિયમનાગતમુચ્યતે, ગમ્યત ઇતિ ચ વર્તમાનમ્ । અતો ઽનાગતવર્તમાનયોરત્યન્તભેદાદગતમપિ ગમ્યત ઇતિ ન યુજ્યતે । યદિ અગતં કથં ગમ્યતે, અથ ગમ્યતે ન તદગતમિતિ ॥
ગમ્યમાને ઽપિ નાસ્તિ ગમનમ્, યસ્માત્-
ગતાગતવિનિર્મુક્તં ગમ્યમાનં ન ગમ્યતે ।
ઇહ હિ ગન્તા યં દેશમતિક્રાન્તઃ સ તસ્ય દેશો ગતઃ, યં ચ નાતિક્રાન્તઃ સો ઽસ્યાનાગતઃ । ન ચ ગતાગતવ્યતિરેકેણ તૃતીયમપરમધ્વજાતં પશ્યામો ગમ્યમાનં નામ । યતશ્ચૈવં ગમ્યમાનં ન ગમ્યતે, ગમ્યત ઇતિ ન પ્રજ્ઞાયતે, તસ્માન્નાસ્તિ ગમ્યમાનમ્ । અતો ન તદ્ ગમિક્રિયયા આવિશ્યતે ન ગમ્યત ઇતિ નાસ્તિ ગમ્યમાને ઽપિ ગમનમ્ ॥
અથ સ્યાત્- ગન્તુર્ગચ્છતો યશ્ચરણાક્રાન્તો દેશઃ, સ ગમ્યમાનઃ સ્યાદિતિ । નૈવમ્, ચરણયોરપિ પરમાણુસાંઘાતત્વાત્ । અઙ્ગુલ્યગ્રાવસ્થિતસ્ય પરમાણોર્યઃ પૂર્વો દેશઃ, સ તસ્ય ગતે ઽન્તર્ગતઃ । પાર્ષ્ણ્યવસ્થિતસ્ય ચરમપરમાણોર્ય ઉત્તરો દેશઃ, સ તસ્ય અગતે ઽન્તર્ગતઃ । ન ચ પરમાણુવ્યતિરેકેણ ચરણમસ્તિ । તસ્માન્નાસ્તિ ગતાગતવ્યતિરેકેણ ગમ્યમાનમ્ । યથા ચૈવં ચરણે વિચારઃ, એવં પરમાણૂનામપિ પૂર્વાપરદિગ્ભાગસંબન્ધેન વિચારઃ કાર્ય ઇતિ । અથાર્ધગતં ગમ્યમાનમ્, ઉક્તમુત્તરં જાયમાનવિચારેણ । તસ્માદ્ગમ્યમાનં ન ગમ્યતે ઇતિ સિદ્ધમ્

તત્રાહ- ગમ્યત એવ ગમ્યમાનમ્ । ઇહ હિ-
ચેષ્ટા યત્ર ગતિસ્તત્ર ગમ્યમાને ચ સા યતઃ ।
ન ગતે નાગતે ચેષ્ટા ગમ્યમાને ગતિસ્તતઃ