Prasannapada · અધ્યાય 31

તત્ર યદિ પૂર્વં કારણં પશ્ચાત્કાર્યં સ્યાત્, અકાર્યકં કારણં નિર્હેતુકં સ્યાત્ । અથ પૂર્વં કાર્યં પશ્ચાત્કારણમ્, એવમપિ કારણાત્પૂર્વં કાર્યં નિર્હેતુકમેવ સ્યાત્ । અથ યુગપત્કાર્યકારણે સ્યાતામ્, એવમુભયમપ્યહેતુકં સ્યાત્ । એવં લક્ષ્યલક્ષણે વેદનાવેદકૌ ચ યોજ્યૌ । ન ચ કેવલં સંસારસ્ય વ્યાખ્યાનેન કાર્યકારણાદિકં વ્યાખ્યાતં વેદિતવ્યમ્, અપિ ચ યે ઽપ્યન્તે પદાર્થા જ્ઞાનજ્ઞેયપ્રમાણપ્રમેયસાધનસાધ્યાવયવાવયવિગુણગુણ્યાદયઃ, તેષામપિ પૂર્વા કોટિર્ન વિદ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ ॥ અત એવ આર્યરત્નમેઘસૂત્રે આર્યસર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિણા મહાબોધિસત્ત્વેન ભગવાન્ સ્તુતઃ-
આદિશાન્તા હ્યનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યૈવ ચ નિર્વૃતાઃ ।
ધર્માસ્તે વિવૃતા નાથ ધર્મચક્રપ્રવર્તને ॥ ઇતિ
તથા-
આદિત શૂન્ય અનાગત ધર્મા નો ગત અસ્થિત સ્થાનવિવિક્તાઃ ।
નિત્યમસારક માયસભાવાઃ શુદ્ધ વિશુદ્ધ નભોપમ સર્વિ ॥
યં ચ પભાષતિ ધર્મ જિનસ્ય તં ચ ન પશ્યતિ સો ઽક્ષયતાય ।
આદિનિરાત્મ નિસત્ત્વિમિ ધર્માસ્તાંશ્ચ ચ પભાષતિ નો ચ ક્ષપેતિ ।
કલ્પિત બુચ્ચતિ કલ્પિતમાત્રં અન્તુ ન લભ્યતિ સંસરમાણે ।
કોટિ અલક્ષણ યા પુરિ આસીદેતિ અનાગતિ પ્રત્યયતાયે ॥
કર્મ ક્રિયા ચ પ્રવર્તતિ એવં હીનૌત્કૃષ્ટતયા સમુદેન્તિ ।
જડ્ડક ધર્મ સદા પ્રકૃતીયે શૂન્ય નિરાત્મ વિજાનથ સર્વાન્ ॥
ઇત્યાદિ ॥ ।
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ પૂર્વાપરકોટિપરીક્ષા નામૈકાદશમં પ્રકરણમ્ ॥
12
દુઃખપરીક્ષા દ્વાદશમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ આત્મા, તત્સંબન્ધિદુઃખસદ્ભાવાત્ । ઇહ હિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિત્યુચ્યતે, તચ્ચ અસ્તિ, તેન ચ દુઃખેન કસ્યચિદ્ભવિતવ્યં ન નિરાશ્રયેણેતિ, અતો વિદ્યત એવ દુઃખસ્યાશ્રયઃ, સ ચાત્મેતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદાત્મા યદિ દુઃખમેવ સ્યાત્ । તદ્ધિ ભવેત્ સ્વયં કૃતં વા પરકૃતં વા ઉભયકૃતં વા હેતુરહિતં વા । સર્વથા ચ ઇષ્યમાણં તત્કાર્યમેવ નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વયં કૃતં પરકૃતં દ્વાભ્યાં કૃતમહેતુકમ્ ।
દુઃખમિત્યેક ઇચ્છન્તિ તચ્ચ કાર્યં ન યુજ્યતે