Prasannapada · અધ્યાય 11

યથા ઘટાદર્થાન્તરભૂતઃ પટો ન ઘટહેતુકઃ, એવં રૂપકારણચતુર્મહાભૂતવ્યતિરિક્ત ભૌતિકં રૂપમિષ્યમાણં ન ભૂતહેતુકં સ્યાત્ । ન ચાસ્ત્યર્થઃ કશ્ચિદાહેતુકઃ ક્વચિત્ । તસ્માદહેતુકત્વદોષપ્રસઙ્ગાન્ન રૂપકારણનિર્મુક્તં રૂપમભ્યુપેતવ્યમિતિ

ઇદાનીં રૂપેણાપિ વિનિર્મુક્તં યથા રૂપકારણં નાસ્તિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
રૂપેણ તુ વિનિર્મુક્તં યદિ સ્યાદ્રૂપકારણમ્ ।
યદિ કાર્યરૂપવિનિર્મુક્તં રૂપકારણં સ્યાત્, તદા, યથા ઘટાત્કુણ્ડં પૃથક્સિદ્ધં ઘટહેતુકં ન ભવતિ, એવં કાર્યાત્પૃથગ્ભૂતં કારણમિષ્યમાણમ્-
અકાર્યકં કારણં સ્યાત્
નિર્હેતુકં સ્યાત્ । કારણસ્ય હિ કારણત્વે કાર્યપ્રવૃત્તિર્હેતુઃ, કાર્યનિરપેક્ષાચ્ચ કારણાત્ પૃથક્સિદ્ધા નાસ્તિ કાર્યપ્રવૃત્તિઃ । યચ્ચાકાર્યકં કારણં તન્નિર્હેતુકત્વાન્નરોરગતુરગવિષાણવન્નાસ્ત્યેવેત્યાહ-
નાસ્ત્યકાર્યં ચ કારણમ્

ઇતિ

અથ ચેદં રૂપસ્ય કારણમિષ્યમાણં સતિ વા રૂપે કારણત્વેનેષ્યતે ઽસતિ વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યત ઇત્યાહ-
રૂપે સત્યેવ રૂપસ્ય કારણં નોપપદ્યતે ।
રૂપે ઽસત્યેવ રૂપસ્ય કારણં નોપપદ્યતે

સતિ વા સંવિદ્યમાને રૂપે કિં રૂપકારણેન પ્રયોજનમ્? અસતિ અસંવિદ્યમાને રૂપે કિં કિં રૂપકારણેન પ્રયોજનમ્, કસ્ય વા તત્કારણં પરિકલ્પ્યતે? તસ્માદસત્યપિ રૂપે રૂપકારણં નોપપદ્યતે

અથ સ્યાત્- યદ્યપિ એવં રૂપકારણં ન સંભવતિ, તથાપિ કાર્યં રૂપં સંવિદ્યતે, સદ્ભાવાત્ કારણમપિ ભવિષ્યતીતિ । સ્યાદેવમ્, યદિ કાર્યં રૂપં સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । ય્સ્માત્-
નિષ્કારણં પુના રૂપં નૈવ નૈવોપપદ્યતે ।
રૂપકારણં યથા નાસ્તિ તથોક્તમ્ । અસતિ કારણે કુતો નિર્હેતુકં કાર્યં રૂપં ભવેત્? નૈવ નૈવેત્યનેન સાવધારણેન પ્રતિષેધદ્વયેન અહેતુકત્વાદસ્યાત્યનિષ્ટતાં દર્શયતિ । યતશ્ચૈવં રૂપં સર્વથા વિચાર્યમાણં ન સંભવતિ,
તસ્માત્
તત્ત્વદર્શી યોગી
રૂપગતાન્ કાંશ્ચિન્ન વિકલ્પાન્ વિકલ્પયેત્

સપ્રતિઘાપ્રતિઘસનિદર્શનાનિદર્શનાતીતાનાગતનીલપીતાદિવિકલ્પાન્ રૂપાલમ્બનાન્ન કાંશ્ચિત્પરિકલ્પયિતુમર્હતીત્યર્થઃ

અપિ ચ । ઇદં રૂપકારણમિષ્યમાણં સદૃશં કાર્યં નિષ્પાદયેદસદૃશં વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇત્યાહ-
ન કારણસ્ય સદૃશં કાર્યમિત્યુપપદ્યતે ।
ન કારણસ્યાસદૃશં કાર્યમિત્યુપપદ્યતે

તત્ર રૂપકારણં કઠિનદ્રવોષ્ણતરલસ્વભાવમ્ । ભૌતિકં તુ ચક્ષુરાધ્યાત્મિકં પઞ્ચચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્યાશ્રયકરૂપપ્રસાદાત્મકમ્ । બાહ્યં તુ રૂપાદ્યાયતનાદિકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિગ્રાહ્યલક્ષણં ન મહાભૂતસ્વભાવમિતિ । અતો ભિન્નલક્ષણત્વાન્નિર્વાણવત્કાર્યકારણયોઃ સાદૃશ્યમેવ નાસ્તીતિ
ન કારણસ્ય સદૃશં કાર્યમિત્યુપપદ્યતે ।
ન ચાપિ સદૃશાનાં શાલિબીજાદીનાં પરસ્પરકાર્યકારણભાવો દૃષ્ટઃ, ઇત્યતઃ
ન કારણસ્ય સદૃશં કાર્યમિત્યુપપદ્યતે ।
તથાપિ
ન કારણસ્યાસદૃશં કાર્યમિત્યુપપદ્યતે ।
ભિન્નલક્ષણત્વાન્નિર્વાણવદેવેત્યભિપ્રાયઃ

યથા ચેદં રૂપં વિચાર્યમાણં સર્વથા નોપપદ્યતે, એવં વેદનાદયો ઽપિ, ઇત્યતિદિશન્નાહ-
વેદનાચિત્તસંજ્ઞાનાં સંસ્કારાણાં ચ સર્વશઃ ।
સર્વેષામેવ ભાવાનાં રૂપેણૈવ સમઃ ક્રમઃ

વેદનાદિકમપિ સર્વં રૂપવિચારેણૈવ સમં યોજ્યમ્ । યથૈવ હ્યેકસ્ય ધર્મસ્ય શૂન્યતા પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટા માધ્યમિકેન, તથૈવ સર્વધર્માણામપીતિ

અતઃ-
વિગ્રહે યઃ પરીહારં કૃતે શૂન્યતયા વદેત્ ।
સર્વં તસ્યાપરિહૃતં સમં સાધ્યેન જાયતે

તત્ર પરપક્ષદૂષણં વિગ્રહઃ । શૂન્યતયા કારણભૂતયા રૂપં નિઃસ્વભાવમિત્યેવં સસ્વભાવવાદે પ્રતિષિદ્ધે, યદિ પરઃ પરિહારં બ્રૂયાત્- વેદનાદયસ્તાવત્સન્તિ, તદ્વદ્રૂપમપ્યસ્તીતિ, તદેતત્સર્વં તસ્યાપરિહૃતં ભવતિ । યસ્માદ્વેદનાદીનામપિ સદ્ભાવઃ સાધ્યેન રૂપસદ્ભાવેન સમો વેદિતવ્યઃ । યથા રૂપં સ્વકારણાત્તત્ત્વાન્યત્વેન વિચાર્યમાણમસત્, એવં સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વિજ્ઞાનસહજા સંજ્ઞા, અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં ચ વિજ્ઞાનં સ્વકારણાત્સ્પર્શાદેઃ તત્ત્વાન્યત્વાદિના વિચાર્યમાણં નાસ્તીતિ સર્વમેતત્સાધ્યસમં ભવતિ । યથા વેદનાદયઃ સાધ્યસમાઃ, એવં લક્ષ્યલક્ષણકાર્યકારણાવયવ્યવયવાદયો ઽપિ સર્વ એવ પદાર્થાઃ રૂપેણ સાધ્યેન સમા ઇતિ કુતઃ પરસ્ય પરીહાર સંભવેત્? સર્વં વચનમસ્ય સાધ્યસમં ભવતીતિ સર્વત્ર શાસ્ત્રે પરીહારેણ સાધ્યસમત્વં માધ્યમિકેના ગ્રાહણીયમિત્યાચાર્યઃ શિક્ષયતિ

યથા ચ પરપક્ષદૂષણે વિહિ ઽતોયં વિધિઃ, એવં વ્યાખ્યાનકાલે ઽપીત્યાહ-
વ્યાખ્યાને ય ઉપાલમ્ભં કૃતે શૂન્યતયા વદેત્ ।
સર્વં તસ્યાનુપાલબ્ધં સમં સાધ્યેન જાયતે