Prasannapada · અધ્યાય 12

વ્યાખ્યાનકાલે ઽપિ યઃ શિષ્યદેશીયશ્ચોદ્યમુપાલમ્ભં કુર્યાત્, તસ્યાપિ તચ્ચોદ્યમુપાલમ્ભાખ્યં પૂર્વવત્સાધ્યસમં વેદિતવ્યમ્ । યથોક્તમ્-
ભાવસ્યૈકસ્ય યો દ્રષ્ટા દ્રષ્ટા સર્વસ્ય સ સ્મૃતઃ ।
એકસ્ય શૂન્યતા યૈવ સૈવ સર્વસ્ય શૂન્યતા ॥ ઇતિ ।
આર્યગગનગઞ્જસમાધિસૂત્રે ઽપિ-
એકેન ધર્મેણ તુ સર્વધર્માન્ અનુગચ્છતે માયમરીચિસાદૃશાન્ ।
અગ્રાહ્યતુચ્છાનલિકાનશાશ્વતાન્ સો બોધિમણ્ડં નચિરેણ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ॥
સમાધિરાજસૂત્રે ઽપિ-
યથ ઞાત તયાત્મસંજ્ઞ તથૈવ સર્વત્ર પેષિતા બુદ્ધિઃ ।
સર્વે ચ તત્સ્વભાવા ધર્મ વિશુદ્ધા ગગનકલ્પાઃ ॥
એકેન સર્વં જાનાતિ સર્વમેકેન પશ્યતિ ।
કિયદ્બહુ પિ ભાવેત્વા ન તસ્યોત્પદ્યતે મદઃ ॥ ઇતિ ।
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિત્તાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ સ્કન્ધપરીક્ષા નામ ચતુર્થ પ્રકરણમ્ ॥
5
ધાતુપરીક્ષા પઞ્ચમં પ્રકરણમ્ ॥
અત્રાહ- ધાતવઃ સન્તિ પ્રતિષેધાભાવાત્ । ઉક્તં ચ ભગવતા- ષડ્ધાતુરયં મહારાજ પુરુષપુદ્ગલ ઇત્યાદિ । તતશ્ચ પ્રવચનપાઠાદ્ધાતુવત્સ્કન્ધાયતનાન્યેવ સન્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યુઃ સ્કન્ધાયતનાનિ યદિ ધાતવ એવ સ્યુઃ । કથમિત્યાહ-
નાકાશં વિદ્યતે કિંચિત્પૂર્વમાકાશલક્ષણાત્ ।
અલક્ષણં પ્રસજ્યેત સ્યાત્પૂર્વં યદિ લક્ષણાત્

તત્ર ષડ્ ધાતવ ઉક્તાઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનાખ્યાઃ । તત્રાકાશમધિકૃત્યોચ્યતે દૂષણં સ્વરૂપનિરૂપણાત્ । ઇહાકાશસ્યાનાવરણં લક્ષણમુચ્યતે । યદ્ યસ્માત્પૂર્વમાકાશમનાવરણ લક્ષણાલ્લક્ષ્યં સ્યાત્, તત્ર લક્ષણપ્રવર્તનાદનાવરણલક્ષણાત્પૂર્વં નાકાશં લક્ષ્યરૂપમિતિ । યદા ચૈવમ્-
નાકાશં વિદ્યતે કિંચિત્પૂર્વમાકાશલક્ષણાત્ ।
અલક્ષણં પ્રસજ્યેત સ્યાત્પૂર્વં યદિ લક્ષણાત્ ॥
તથાહિ અલક્ષણં પ્રવર્તતામ્ । તદભાવે ખપુષ્પવન્નાસ્ત્યાકાશમિત્યાહ-
અલક્ષણો ન કશ્ચિચ્ચ ભાવઃ સંવિદ્યતે ક્વચિત્ ।
ઇતિ । અત્રાહ- લક્ષણપ્રવૃત્તિર્લક્ષ્યે ભવેત્, તત્સદ્ભાવાલ્લક્ષ્યમપ્યસ્તીતિ । એતદપિ નાસ્તિ । યસ્માત્-
અસત્યલક્ષણે ભાવે ક્રમતાં કુહ લક્ષણમ્