પ્રાણાભરણ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 41-53

અત્ર શ્લેષનિવેદિતસ્ય સર્પભયાભાવસ્યોપપાદકતયોપાત્તસ્ય રાજનિ ભેષજતાદાત્મ્યારોપસ્યાપ્યુપપાદકતયા સ્થિતં રાજસંબન્ધિનિ દ્વિષદપકરણરૂપે ધર્મે શ્લેષનિવેદિતસર્પતાપકરણતાદાત્મ્યમિતિ પ્રથમચરણે શ્લિષ્ટપરમ્પરિતરૂપકં તૃતીયે તુ શ્લેષ એવ ।
કુવલયલક્ષ્મીં હરતે તવ કીર્તિસ્તત્ર કિં ચિત્રમ્ ।
યસ્માન્નિદાનમસ્યા લોકનમસ્યાઙ્ઘ્રિપઙ્કજો હિ ભવાન્

અત્રોત્પાદકસમાનગુણત્વાદુત્પાદ્યસ્યોત્પાદકસંસર્ગાનુરૂપઃ સમાલંકારવિશેષઃ ।
શ્લેષશ્ચાસ્મિન્ગુણઃ ॥
દૃષ્ટઃ સદસિ ચેદુગ્રાશ્ચન્દ્રચન્દનચન્દ્રિકાઃ ।
અથ ત્વં સંગરે સૌમ્યાઃ શેષકાલાનલાસયઃ

અત્ર દૃષ્ટઃ સદસીતિ વાક્યે ત્વમિત્યસ્યાપકર્ષણાત્, અથ ત્વં સંગર ઇત્યત્ર ચ ત્વમિત્યસ્યાનુવર્તનાદ્વાક્યયોઃ પદવિનિમયાત્માલંકારઃ પૂર્વાર્ધે ।
ઉત્તરાર્ધે પ્રકૃતાનેકધર્મસંબન્ધાત્તુલ્યયોગિતા ।
ઉપમેયસ્યોત્કૃષ્ટગુણત્વસિદ્ધય ઉપમાનસ્ય તદ્વિરુદ્ધગુણકલ્પનાત્મકેનાલંકારાન્તરેણ શબલિતા ॥
અપારે ખલુ સંસારે વિધિનૈકો ઽર્જુનઃ કૃતઃ ।
કીર્ત્યા નિર્મલયા ભૂપ ત્વયા સર્વે ઽર્જુનાઃ કૃતાઃ

ઇહ શ્લેષમૂલો વ્યતિરેકઃ ॥
દધીચિબલિકર્ણેષુ હિમહેમાચલાબ્ધિષુ ।
અદાતૃત્વમધૈર્યં ચ દૃષ્ટે ભવતિ ભાસતે

અત્રાપિ સૈવ તથાવિધા ।
યથાસંખ્યસંકરસ્તુ વિશેષઃ ॥
શાસતિ ત્વયિ હે રાજન્નખણ્ડાવનિમણ્ડલમ્ ।
ન મનાગપિ નિશ્ચિન્તે મણ્ડલે શત્રુમિત્ત્રયોઃ

ઇહાપિ તુલ્યયોગિતા મિત્ત્રશબ્દશ્લેષોત્થાપિતા વ્યાજસ્તુતિશ્ચ ॥
ભાનુરગ્નિર્યમો વાયં બલિઃ કર્ણો ઽથવા શિબિઃ ।
પ્રત્યર્થિનો ઽર્થિનશ્ચેત્થં ત્વયિ યાન્તિ વિકલ્પનામ્

ઇહ તુ સંશય ઉલ્લેખાલિઙ્ગિતઃ ॥
કમલાવાસકાસારઃ ક્ષમાધૃતિફણીશ્વરઃ ।
ભવાન્કુવલયસ્યેન્દુરાનન્દયતિ માનવાન્

ઇહ શ્લિષ્ટપરમ્પરિતં રૂપકં માલારૂપમ્ ॥
ગગને ચન્દ્રિકાયન્તે હિમાયન્તે હિમાચલે ।
પૃથિવ્યાં સાગરાયન્તે ભૂપાલ તવ કીર્તયઃ

ઇહ માલોપમાલિઙ્ગિત ઉલ્લેખઃ ॥
મૃગતાં હરયન્મધ્યે વૃક્ષતાં ચ પટીરયન્ ।
નક્ષત્રતાં મહીપાનાં ત્વમિન્દવસિ ભૂપતે

ઇહ શુદ્ધપરમ્પરિતા માલારૂપોપમા ।
આચારક્વિબન્તાચ્છતરિ રૂપાણિ ।
તિઙિ ચૈકમ્ [ઇન્દવસિ] ॥
મધ્યે સુધાસમ્દુરસ્ય સિતામયગૃહોદરે ।
પૂર્ણેન્દુવિષ્ટરે દેવ સ્થાતું યોગ્યાસ્તવોક્તયઃ

અત્ર ત્રયાણાં સુધાસમુદ્રાદીનાં વિશેષણવિશેષ્યભાવેન મધુરિમણિ પરાં કાષ્ઠામધિરૂઢે ત્વદીયોક્તિપદસંબન્ધો યુક્તો ન તુ વિશકલિત ઇત્યતિશાયકાસદ્વિશેષણનિબન્ધનઃ પ્રૌઢોક્તિઃ ॥
અમૃતલહરીચન્દ્રજ્યોત્સ્નારમાવદનામ્બુજાન્યધરિતવતો નિર્મર્યાદપ્રસાદમહામ્બુધેઃ ।
ઉભયવદયં દેવ ત્વત્તઃ કથં પરમોલ્બણઃ પ્રલયદહનજ્વાલાજાલાકુલો મહસાં ગણઃ

અત્ર કારણગુણવિરુદ્ધસ્વગુણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તેર્વિષમાલંકારઃ ।
અમૃતલહર્યાદીનાં ત્રયાણામધરીકરણાત્મના વ્યતિરેકેણ સંજીવકત્વપરમશીતલત્વવિશુદ્ધત્વસૌન્દર્યાણામતિશયો ગમ્યતે ।
એવમેષુ પદ્યેષુ સંભવન્તો ઽપ્યન્યે ઽલંકારાઃ સ્ફુટત્વાન્ન વિવેચિતાઃ ।
સહૃદયાનાં પ્રીત્યાવશ્યકં કિંચિદ્વ્યાખ્યાતમન્યત્તુ તૈરેવોલ્લાસનીયમિત્યલં પલ્લવિતેન ॥
તૈલઙ્ગાન્વયમઙ્ગલાલયમહાલક્ષ્મીદયાલલિતઃ શ્રીમત્પેરમભટ્ટસૂનુરનિશં વિદ્વલ્લલાટંતપઃ ।
સંતુષ્ટઃ કમતાધિપસ્ય કવિતામાકર્ણ્ય તદ્વર્ણનં શ્રીમત્પણ્ડિતરાજપણ્ડિતજગન્નાથો વ્યધાસીદિદમ્

દોર્દણ્ડદ્વયકુણ્ડલીકૃતલસત્કોદણ્ડાચણ્ડાશુગધ્વસ્તોદ્દણ્ડવિપક્ષમણ્ડલમિહ ત્વાં વીક્ષ્ય મધ્યેરણમ્ ।
વલ્ગદ્ગાણ્ડિવમુક્તકાણ્ડવલયજ્વાલાવલીતાણ્ડવભ્રશ્યત્ખાણ્ડવરુષ્ટપાણ્ડવમહો કો ન ક્ષિતીશઃ સ્મરેત્