પ્રાણાભરણ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-40

અત્ર સ્મરણાલંકારઃ પરંતુ લક્ષ્યઃ ॥
યમઃ પ્રતિમહીભૃતાં હુતવહો ઽસિ તન્નીવૃતાં સતાં ખલુ યુધિષ્ઠિરો ધનપતિર્ધનાકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
ગૃહં શરણમિચ્છતાં કુલિશકોટિભિર્નિર્મિતં ત્વમેક ઇહ ભૂતલે બહુવિધો વિધાત્રા કૃતઃ

અત્ર કવિના યમત્વાદિના રૂપેણ રાજ્ઞો રૂપવતઃ કરણાદ્રૂપકેણ વિપક્ષભૂપાલાદીનામેતસ્મિન્નાગતે યમત્વાદિના ભ્રાન્તેરપિ સંભવાદ્ભ્રાન્તિમતા તૈરેવાનેકૈર્ગ્રહીતૃભિરનેકૈર્ધર્મૈરુલ્લેખનાદુલ્લેખવિશેષેણ ચ સહ સંકીર્ણો ઽપિ સંબન્ધિષષ્ઠ્યન્તભેદપ્રયુક્તવર્ણ્યાનેકવિધત્વક ઉલ્લેખઃ ॥
દ્વિનેત્ર ઇવ વાસવો મિતકરો વિવસ્વાનિવ દ્વિતીય ઇવ ચન્દ્રમાઃ શ્રિતવપુર્મનોભૂરિવ ।
નરાકૃતિરિવામ્બુધિર્ગુરુરિવ ક્ષમામાગતો નુતો નિખિલભૂસુરૈર્જયતિ કામરૂપેશ્વરઃ

અત્ર રાજગતાનાં દ્વિનેત્રત્વાદીનાં વાસવાદિતાદાત્મ્યવિરોધિનાં વિરોધનિવર્તનાય વિષયિષુ વાસવાદિષ્વારોપેણ સાધારણીકરણાત્તન્નિમિત્તકોત્પ્રેક્ષા ।
સા ચેહ માલારૂપા ।
ન ચાત્રોપમા શક્યરૂપણા ।
દ્વિનેત્રત્વાદ્યુક્તેર્નિષ્પ્રયોજનકત્વાપત્તેઃ ।
ન ચોપમાનિષ્પાદકં તેષાં સાધારણ્યં તદભાવે ઽપિ પરમૈશ્વર્યાદિભિઃ પ્રતીયમાનૈસ્તસ્યા નિષ્પત્તેઃ ।
અસુન્દરત્વેનોપમાનિષ્પાદકતયા કવેરનભિપ્રેતત્વાચ્ચ ।
એવં દ્વિતીયાદીનાં ચન્દ્રાદિષ્વારોપો ઽપ્યુપમાયાં સત્યામનર્થક એવ સ્યાત્ ॥
દીનવ્રાતે દયાર્દ્રા નિખિલરિપુકુલે નિર્દયા કિં ચ મૃદ્વી કાવ્યાલાપેષુ તર્કપ્રતિવચનવિધૌ કર્કશત્વં દધાના ।
લુબ્ધા ધર્મેષ્વલુબ્ધા વસુનિ પરવિપદ્દર્શને કાંદિશીકા રાજન્નાજન્મરમ્ય સ્ફુરતિ બહુવિધા તાવકી ચિત્તવૃત્તિઃ

અત્ર વિષયાનેકત્વપ્રયુક્તચિત્તવૃત્તેરનેકવિધત્વમિત્યુલ્લેખઃ ।
તત્ર ચ તદીયચિત્તવૃત્તિત્વેનૈકત્વાધ્યવસાનં તન્ત્રમ્ ॥
દેવાઃ કે પૂર્વદેવાઃ સમિતિ મમ નરઃ સન્તિ કે વા પુરસ્તાદેવ જલ્પન્તિ તાવત્પ્રતિભટપૃતનાવર્તિનઃ ક્ષત્રવીરાઃ ।
યાવન્નાયાતિ રાજન્નયનવિષયતામન્તકત્રાસિમૂર્તેર્મુગ્ધારિપ્રાણદુગ્ધાશનમસૃણરુચિસ્ત્વત્કૃપાણો ભુજંગઃ

અત્ર શુદ્ધપરમ્પરિતરૂપકમ્ ॥
પ્રાચીસંધ્યાસમુદ્યન્મહિમદિનમણેર્માનમાણિક્યકાન્તિર્જ્વાલામાલા કરાલા કવલિતજગતઃ ક્રોધકાલાનલસ્ય ।
આશાકાન્તાપદામ્ભોરુહતલવિગલન્મઞ્જુલાક્ષારસાભા સા ભાતિ ક્ષોણિશોભાકરણ તવ દૃશોઃ સંગરે શોણિમશ્રીઃ

અત્રાપિ તદેવ પરંતુ માલાત્મકમ્ ॥
ત્વાં સુન્દરીનિવહનિષ્ઠુરધૈર્યગર્વનિર્વાસનૈકરસિકં સમરે નિરીક્ષ્ય ।
કા વા રિપુક્ષિતિભૃતાં બત રાજલક્ષ્મીઃ સ્વામિવ્રતત્વમપરિસ્ખલિતં બભાર

અત્ર શત્રૂણાં રાજ્યલક્ષ્મીસ્ત્વાં પ્રાપ્તેતિ વિવક્ષિતો ઽર્થઃ પાતિવ્રત્યસ્ખલિતરૂપેણાભિહિત ઇતિ પર્યાયોક્તમ્ ।
તચ્ચ રાજ્યલક્ષ્મ્યા નાયિકાત્વસિદ્ધ્યર્થં સમાસોક્તિમપેક્ષત ઇતિ સા તત્ર ગુણઃ ॥
નાસત્યયોગો વચનેષુ કીર્તૌ તથાર્જુનઃ કર્મણિ ચાપિ ધર્મઃ ।
ચિત્તે જગત્પ્રાણભવો યદાસ્તે વશંવદાસ્તે કિમુ પાન્ડુપુત્રાઃ

અત્ર પાણ્ડુપુત્રેષુ વિષયેષુ રાજવશંવદતાદાત્મ્યોત્પ્રેક્ષાયાં રાજાશ્રિતત્વરૂપો વિષયિધર્મઃ શ્લેષેણ વિષયાણાં તદાશ્રિતાનાં ચાસત્યાભાવશુક્લગુનપુણ્યપરમેશ્વરાણામભેદસંપાદનદ્વારા વિષયસાધારણીકૃતઃ ॥
મન્થાચલભ્રમણવેઘવશંવદા યે દુગ્ધામ્બુધેરુદપતન્નણવઃ સુધાયાઃ ।
તૈરેકતામુપગતૈર્વિવિધૌષધીભિર્ધાતા સસર્જ તવ દેવ દયાદૃગન્તાન્

અત્ર દૃગન્તેષુ ન કેવલં સંજીવકત્વાદયો ઽમૃતમાત્રગુણ એવ કવેર્બુબોધયિષિતા અપિ તુ નિખિલજનવશીકારત્વાદયો ઽન્યે ઽપીતિ સુધાકણેષ્વોષધીસંસર્ગો ઽતિશયાર્થમુપાત્તઃ ॥
કેશૈર્વધૂનામથ સર્વકોષૈઃ પ્રાણૈશ્ચ સાકં પ્રતિભૂપતીનામ્ ।
ત્વયા રણે નિષ્કરુણેન ગાઢં ચાપસ્ય જીવા ચકૃષે જવેન

અત્ર ચાપકર્ષણકાર્યાણાનાં કેશાકર્ષણાદીનાં પૌર્વાપર્યવિપર્યયાત્મનાતિશયેનાનુપ્રાણિતા સહોક્તિઃ ॥
મહેન્દ્રતુલ્યં કવયો ભવન્તં વદન્તુ કિં તાનિહ વારયામઃ ।
ભવાન્સહસ્રૈઃ સમુપાસ્યમાનઃ કથં સમાનસ્ત્રિદશાધિપેન

અત્ર શ્લેષોત્થાપિતત્રિદશત્વસંખ્યામાદાય વ્યતિરેક ઉપાત્તોભયનિમિત્તકઃ ॥
સ તુ વર્ષતુ વારિ વારિદસ્ત્વમુદારાશય રત્નવર્ષણઃ ।
સ કુહૂરજનીમલીમસસ્ત્વમિહાન્તર્બહિરેવ નિર્મલઃ

અત્રાપિ સ એવ પરં તુ શ્લેષો ઽત્રાનુત્થાપકો નિષિધ્યમાનં સામ્યં ચ ન શાબ્દમિતિ વિશેષઃ ॥
કતિપયૈર્નિરણાયિ જનાધિપસ્તદપરૈરુદટઙ્કિ ધનાધિપઃ ।
અજનિ કેવલમેષ ગિરાં પતિર્ભુવિ મદેકમતે કમતેશ્વરઃ

અત્ર નાયં રાજા કિં તુ ગિરાં પતિરિત્યાકારાપહ્નુતિઃ ।
તત્ર નિષેધભાગઃ પરમતત્ત્વોક્ત્યા પૂર્વાર્ધેન ગમ્યતે ।
આરોપાંશસ્તૂત્તરાર્ધેન ॥
મકરપ્રતિમૈર્મહાભટૈઃ કવિભી રત્નનિભૈઃ સમન્વિતઃ ।
કવિતામૃતકીર્તિચન્દ્રયોસ્ત્વમિહોર્વીરમણાસિ ભાજનમ્

અત્ર રાજ્ઞો જલધ્યુપમાયાઃ શબ્દેનાભિધાને ઽપ્યઙ્ગોપમાભિરાક્ષેપાદેકદેશવિવર્તિન્યુપમા તેનોત્તરાર્ધ ઉપમિતસમાસ એવ ।
વિશેષણસમાસવેદ્યસ્ય તાદાત્મ્યસ્ય પ્રકૃતે ઽનુપયોગાત્ ॥
પુરઃ પુરસ્તાદરિભૂપતીનાં ભવન્તિ ભૂવલ્લભ ભસ્મશેષાઃ ।
અનન્તરં તે ભ્રુકુટીવિટઙ્કાત્પતન્તિ રોષાનલવિસ્ફુલિઙ્ગાઃ

અત્ર પ્રયોજકાતિશયકૃતઃ પ્રયોજ્યશૈઘ્ર્યાતિશયો ગમ્યઃ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપા ચેયમતિશયોક્તિઃ ॥
ભુવનત્રિતયે ઽપિ માનવૈઃ પરિપૂર્ણે વિબુધૈશ્ચ દાનવૈઃ ।
ન ભવિષ્યતિ નાસ્તિ નાભવન્નૃપ યસ્તે ભજતે તુલાસ્પદમ્

અત્રોપમાનલુપ્તોપમેતિ પ્રાઞ્ચઃ ।
અસમાખ્યમલંકારાન્તરમિતિ તુ વયમ્ ॥
પીયૂષયૂષકલ્પામલ્પામપિ તે ગિરં નિપીતવતામ્ ।
તોષાય કલ્પતે નો યોષાધરબિમ્બમધુરિમોદ્રેકઃ

અત્ર સંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધ ઇત્યતિશયોક્તિભેદઃ ।
ઉપમેયોપમાનવિશેષણાભ્યામલ્પત્વોદ્રિક્તત્વાભ્યામલ્પયાપિ સહ ભૂયાનપિ મધુરિમા સામ્યં કર્તું યત્રાનીશસ્તત્ર કિં વાચ્યં ભૂયસ્યેતિ વૈલક્ષણ્યાત્મા વ્યતિરેકશ્ચ ॥
ભાસયતિ વ્યોમસ્થા જગદખિલં કુમુદિનીર્વિકાસયતિ ।
કીર્તિસ્તવ ધરણિગતા સગરસુતાયાસમફલતાં નયતે

અત્ર વ્યજમાનચન્દ્રિકારૂપકસંકીર્ણ ઉલ્લેખધ્વનિઃ ॥
ભાગ્યેન સહ રિપૂણામુત્તિષ્ઠસિ વિષ્ટરાત્કૃધાવિષ્ટઃ ।
સહસૈવ પતસિ તેષુ ક્ષિતિશાસન મૃત્યુના સાકમ્

ઽકેશૈર્વધૂનામ્ઽ; ઇત્યત્ર કર્મણઃ સહોક્તિઃ ।
ઇહ તુ કર્તુરિતિ વિશેષઃ ॥
ત્વયિ પાકશાસનસમે શાસતિ સકલં વસુંધરાવલયમ્ ।
વિપિને વૈરિવધૂનાં વર્ષન્તિ વિલોચનાનિ ચ દિનાનિ

અત્ર વર્ષવદાચરન્તીત્યાચારક્વિબન્તેન શ્લેષાચ્છ્લેષમૂલિકા તુલ્યયોગિતા ।
રિપુકામિનીવર્ણનવિષયત્વેનોપમાનોપમેયયોર્દ્વયોરપિ પ્રકૃતત્વાત્ ॥
અહિતાપકરણભેષજ નરનાથ ભવાન્કરસ્થિતો યસ્ય ।
તસ્ય કુતો ઽહિભયં સ્યાદખિલામપિ મેદિનીં ચરતઃ