પ્રાણાભરણ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-20

પણ્ડિતરાજશ્રીજગન્નાથવિરચિતં પ્રાણાભરણમ્ ।
તત્કૃતયૈવ ટિપ્પણ્યા સમેતમ્ ।
વિદ્વાંસો વસુધાતલે પરવચઃશ્લાઘાસુ વાચંયમા ભૂપાલાઃ કમલાવિલાસમદિરોન્મીલન્મદાઘૂર્ણિતાઃ ।
આસ્યે ઘાસ્યતિ કસ્ય લાસ્યમધુના ધન્યસ્ય કામાલસસ્વર્વામાધરમાધુરીમધરયન્વાચાં વિલાસો મમ

વિદ્વાંસ ઇત્યાદિ પ્રાયદર્શનાભિપ્રાયમેતત્ ।
તેન સહૃદયૈર્ન મનાગપિ વિમનાયિતવ્યમ્ ।
ભાવધ્વનિશ્ચાયમ્ ।
ઉત્તરાર્ધપ્રતિપાદ્યાર્થાલમ્બનાયા એતત્પદ્યપ્રયોગાનુભાવાયાઃ કવિગતચિન્તાયાઃ પ્રાધાન્યેનાભિવ્યક્તેઃ ।
અનુપાત્તોભયનિમિત્તકો વ્યતિરેકઃ સ્ફુટો ઽલંકારઃ ।
કામાલસત્વં વામાવિશેષમધરમાધુરીપ્રકર્ષકમ્ ॥
વિદ્રાણૈવ ગુણજ્ઞતા સમુદિતો ભૂયાનસૂયાભરઃ કાલો ઽયં કલિરાજગામ જગતીલાવણ્યકુક્ષિંભરિઃ ।
એવં ભાવનયા મદીયકવિતે મૌનં કિમાલમ્બસે જાગર્તુ ક્ષિતિમણ્ડલે ચિરમિહ શ્રીકામરૂપેશ્વરઃ

કવિગતરાજવિષયકરતિભાવધ્વનિશ્ચાયમ્ ।
ઇત ઊર્ધ્વમયમેવ આ ચરમપદ્યમનુવર્તયિષ્યતે ।
અસ્ય ચાત્ર મૌનાનુભાવિતો વર્ણનીયાલમ્બનો નિર્વેદો ગુણ ઇતિ પ્રેયોલંકારાસ્પદમ્ ।
અત્ર ચાચેતનાયાં કવિતાયાં ચેતનત્વાધ્યવસાયમૂલાસંબન્ધે સંબન્ધાત્મિકાતિશયોક્તિર્વિવક્ષિતા ।
તેન ભાવનામૌનનિર્વેદાનાં સંબોધનસ્ય ચ નાનુપપત્તિઃ ॥
પારીન્દ્રાણાં ઘુરીણૈરવનિતલગુહાગર્ભતઃ સંપતદ્ભિઃ સ્વાપભ્રંશાપરાધપ્રચલિતનયનપ્રાન્તમાકર્ણ્યમાનઃ ।
ત્વત્પ્રસ્થાનાન્તરુદ્યત્પ્રલયજલધરધ્વાનધિક્કારધીરો ઘૃષ્ટક્ષીરોદતીરો જગતિ વિજયતે દુન્દુભિદ્વન્દ્વનાદઃ

અત્ર રાજાલમ્બનસ્ય તાદૃશનાદશ્રવણોદ્દીપિતસ્ય નયનપ્રચલનાનુભાવિતસ્ય ગિરિગુહાગર્ભોત્પતનાભિવ્યક્તેનામર્ષેણ સંચારિણા પરિપોષિતસ્ય પારીન્દ્રગતોત્સાહસ્ય સ્થાયિનો રાજવિષયકરતિભાવાઙ્ગત્વાદ્રસાલંકારત્વમ્ ।
યદાહુઃ -
ઽપ્રધાને ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્નલંકારો રસાદિરિતિ મે મતિઃઽ; ॥
ઇતિ ।
તૃતીયચતુર્થચરણયોસ્તુ સ્ફુટાવેવ વ્યતિરેકાતિશયૌ ।
ઘૃષ્ટાશબ્દેન તાદૃશનાદો વેલાચલપ્રતિબદ્ધત્વાદગ્રે ન ગતઃ ।
અન્યથા લોકાલોકાચલમપિ સ્પૃશેદિતિ ગમ્યતે ।
એવ મૃષ્ટેતિ નોક્તમ્ ।
તથા સતિ શૈથિલ્યપ્રત્યયાપત્તેઃ ॥
કિં બ્રૂમસ્તવ વીરતાં વયમમી યસ્મિન્ધરાખણ્ડલ ક્રીડાકુણ્ડલિતભ્રુ શોણનયનં દોર્મણ્ડલં પશ્યતિ ।
માણિક્યાવલિકાન્તિદન્તુરતરૈર્ભૂષાસહસ્રોત્કરૈર્વિન્ધ્યારણ્યગુહાગૃહાવનિરુહાસ્તત્કાલમુલ્લાસિતાઃ

અત્ર વિન્ધ્યારણ્યગતાનાં ગુહાગૃહાણામવનિરુહાં ચ વિન્ધ્યગતાનાં ગુહાગૃહાણામરણ્યગતાનામવનિરુહાણાં વા ભૂષણેન કાર્યેણાપ્રસ્તુતેન ત્વદરિનારીણાં સ્વનગરાણિ પરિત્યજ્ય નિશિ ગુહાગૃહેષુ તરુતલેષુ ચ વિન્યસ્ય સકલાભરણાનિ કૃતશયનાનાં પ્રાતસ્ત્વદાગમનસંભ્રમેણ તત્કર્મકં વિસ્મરણં ભારવશાત્પરિત્યાગો વા પ્રસ્તુતો ગમ્યત ઇત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
કાર્યસ્ય યથાકથંચિત્પ્રસ્તુતત્વે તુ પર્યાયોક્તમલંકારઃ ॥
માહાત્મ્યસ્ય પરો ઽવધિર્નિજગૃહં ગમ્ભીરતાયાઃ પિતા રત્નાનામહમેક એવ ભુવને કો વાપરો માદૃશઃ ।
ઇત્યેવં પરિચિન્ત્ય મા સ્મ સહસા ગર્વાન્ધકારં ગમો દુગ્ધાબ્ધે ભવતા સમો વિજયતે શ્રીપ્રાણનારાયણઃ

અત્રોપમાનસ્ય ગુણવિશેષપ્રયુક્તસાદૃશ્યાભાવનિબન્ધનમુત્કર્ષં પરિહર્તું વર્ણ્યમાનસાદૃશ્યાત્મકઃ પ્રતીપાલંકારભેદઃ ।
સ ચોપમાવિશેષ ઇત્યેકે ।
વિચ્છિત્તિવૈલક્ષણ્યાદતિરિક્ત એવેત્યપરે ॥
તત્ત્વો જન્મ સિતાંશુશેખરતનુજ્યોત્સ્નાનિમગ્નાત્મનો દુગ્ધામ્ભોનિધિમુગ્ધવીચિવલયૈઃ સાકં પરિક્રીડનમ્ ।
સંવાસઃ સુરલોકસિન્ધુપુલિને વાદઃ સુધાંશોઃ કરૈઃ કસ્માન્નોજ્જ્વલિમાનમઞ્ચતુતમાં દેવ ત્વદીયં યશઃ

અત્ર યશસિ ધવલતાતિશયસ્તદ્ધર્મિસંબન્ધપ્રયુક્તત્વેન કથિત ઇતિ સમસ્ય વિષયઃ ।
અંશુકૃતશ્ચન્દ્રે તત્કૃતશ્ચ ભગવતિ ભગવત્કૃતશ્ચ રાજનીત્યેવમુત્તરોત્તરમુપચીયમાનો રાજગત ઉત્કર્ષઃ પ્રતીયત ઇતિ સારવિષયઃ ॥
આબધ્નાસ્યલકાન્નિરસ્યસિતમાં ચોલં રસાકાઙ્ક્ષયા લઙ્કાયાવશતાં તનોષિ કુરુષે જઙ્ઘાલલાટક્ષતમ્ ।
પ્રત્યઙ્ગં પરિમર્દનિર્દયમહો ચેતઃ સમાલમ્બસે વામાનાં વિષયે નૃપેન્દ્ર ભવતઃ પ્રાગલ્ભ્યમદ્ભુતમ્

અત્ર પ્રકૃતિધર્મિગતયોઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતયોઃ પ્રકૃતયોરેવ વા વૃત્તાન્તયોઃ શ્લેષઃ ।
સ ચ ષટ્સુ સ્થલેષુ શબ્દનાનાત્વનિબન્ધનો દ્વયોશ્ચાર્થનાનાત્વનિબન્ધનઃ ।
દ્વાવપ્યેતૌ શબ્દાલંકારાવિતિ પ્રાઞ્ચઃ ।
આદ્યો જતુકાષ્ઠન્યાયેન શબ્દશ્લેષણાચ્છબ્દાલંકારઃ, દ્વિતીયસ્ત્વેકવૃન્તગતફલદ્વયન્યાયેનાર્થશ્લેષણાદર્થાલંકાર ઇતિ નવ્યાઃ ॥
દેવ ત્વાં પરિતઃ સ્તવન્તુ કવયો લોભેન કિં તાવતા સ્તવ્યસ્ત્વં ભવિતાસિ યસ્ય તરુણશ્ચાપપ્રતાપો ઽનિશમ્ ।
ક્રોડાન્તઃ કુરુતેતરાં વસુમતીમાશાઃ સમાલિઙ્ગતિ દ્યાં ચુમ્બત્યમરાવતી ચ સહસા ગચ્છત્યગમ્યામપિ

અત્ર પ્રતાપગતઃ પૃથિવ્યાદિસંબન્ધો લિઙ્ગવિશેષાવચ્છિન્નતત્તત્સાધારણવિશેષણાભિવ્યક્તકામુકવૃત્તાન્તાભિન્નતયા સ્થિત ઇતિ સમાસોક્તિઃ કાર્યરૂપધર્મપ્રયુક્તશુદ્ધસાધારણ્યેન વિશેષણસામ્યમાલમ્બ્ય પ્રવૃત્તા ।
સા ચ નિન્દોત્થાપકત્વાદદ્વ્યાજસ્તુતૌ ગુણઃ ॥
લોકાનાં વિપદં ધુનોષિ કુરુષે સંપત્તિમત્યુત્કટામિત્યલ્પેતરજલ્પિતૈર્જડધિયાં ભૂપાલ મા ગા મદમ્ ।
યત્કીર્તિસ્તવ વલ્લભા લઘુતરબ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદરે પિણ્ડીકૃત્ય મહોન્નતામપિ તનું કષ્ટેન હા વર્તતે

અત્રાપિ પ્રાગ્વત્ ।
પરં ત્વાધારાધેયાન્યતરવિસ્તૃતત્વસિદ્ધિફલકાન્યતરન્યૂનત્વકલ્પનાત્સાધિકાલંકારો ઽપિ તસ્યાં ગુણઃ ॥
ક્ષોણીં શાસતિ મય્યુપદ્રવલવઃ કસ્યાપિ ન સ્યાદિતિ પ્રૌઢં વ્યાહરતો વચસ્તવ કથં દેવ પ્રતીમો વયમ્ ।
પ્રત્યક્ષં ભવતો વિપક્ષનિવહૈર્દ્યામુત્પતદ્ભિઃ ક્રુધા યદ્યુષ્મત્કુલકોટિમૂલપુરુષો નિર્ભિદ્યતે ભાસ્કરઃ

ઇહ ત્વધિકસમાસોક્તિભ્યામનાલિઙ્ગિતૈવ સા [વ્યાજસ્તુતિઃ] ॥
આસ્વાદેન રસો રસેન કવિતા કાવ્યેન વણી તયા લોકાન્તઃકરણાનુરાગરસિકઃ સભ્યઃ સભા ચામુના ।
દારિદ્ર્યાનલદહ્યમાનજગતીપીયૂષધારાધર ક્ષોણીનાથ તથા ભવાંશ્ચ ભવતા ભૂમણ્ડલં ભાસતે

માલાદીપકમેતદિતિ પ્રાઞ્ચઃ ।
દીપકસ્ય સાદૃશ્યમૂલકતાનિયમાન્ન માલાદીપકમપિ ત્વેકાવલીભેદ ઇતિ તુ વયમ્ ॥
અમ્લાયન્યદરાતિકૈરવકુલાન્યમ્લાસિષુઃ સત્વરં દૈન્યધ્વાન્તકદમ્બકાનિ પરિતો નેશુસ્તમાં તામસાઃ ।
સન્માર્ગાઃ પ્રસરન્તિ સાધુનલિનાન્યુલ્લાસમાતન્વતે તન્મન્યે ભવતઃ પ્રતાપતપનો દેવ પ્રભાતોન્મુખઃ

ઇહ રૂપકનિષ્પાદિતલિઙ્ગકમનુમાનં નિમિત્તવિરહાદુત્પ્રેક્ષાયા અયોગાદ્વાચકમનુમિતિપરમ્ ॥
ઉત્ક્ષિપ્તાઃ કબરીભરં વિવલિતાઃ પાર્શ્વદ્વયં ન્યક્કૃતાઃ પાદામ્ભોજયુગં રુષા પરિહૃતા દૂરેણ ચેલાઞ્ચલમ્ ।
ગૃહ્ણન્તિ ત્વરયા ભવત્પ્રતિભટક્ષ્માપાલવામભ્રુવાં યાન્તીનાં ગહનેષુ કણ્ટકચિતાઃ કે કે ન ભૂમીરૂહાઃ

અત્ર કણ્ટકચિતત્વેન કબરીગ્રહણાદેઃ સંકીર્ણત્વાત્કાર્યધર્માન્તરા સંકીર્ણશુદ્ધસાધારણ્યેન વિશેષણસામ્યમાલમ્બ્ય પ્રવૃત્તા સમાસોક્તિઃ ॥
દૃષ્ટિઃ સંભૃતમઙ્ગલા બુધમયી દેવ ત્વદીયા સભા કાવ્યસ્યાશ્રયભૂતમાસ્યમરુણાધારો ઽધરઃ સુન્દરઃ ।
ક્રોધસ્તે ઽશનિમૂરુદારધિષણ સ્વાન્તં તુ સોમાસ્પદં રાજન્નૂનમનૂનવિક્રમ ભવાન્સર્વગ્રહાલમ્બનમ્

અત્રોત્પ્રેક્ષ્યમાનસર્વગ્રહાલમ્બનત્વસ્ય સમાનાધિકરણેષુ ધર્મેષુ તત્તદ્ગ્રહાશ્રિતાઙ્ગકત્વેષુ વિશેષણીભૂતૈસ્તત્તદ્ગ્રહૈઃ સહ વિષયસ્ય રાજ્ઞો કલ્યાણાશ્રયત્વાદિષુ વિશેષણાનાં કલ્યાણાદીનાં શ્લેષેણાભેદસંપાદનદ્વારા તાદૃશધર્મસાધારણતાસંપત્તૌ તન્નિમિત્તકોત્પ્રેક્ષાસિદ્ધિઃ ॥
સૃષ્ટિઃ સૃષ્ટિભુવા પુરા કિલ પરિત્રાતું જગન્મણ્ડલં ત્વં ચણ્ડાતપનિર્દયં તપસિ યજ્જ્વાલાજટાલૈઃ કરૈઃ ।
સંરમ્ભારુણલોચનો રણભુવિ પ્રસ્થાતુકામો ઽધુના જાનીમો ભવતા ન હન્ત વિદિતઃ શ્રીકામરૂપેશ્વરઃ

અત્ર રાજવર્ણનાઙ્ગત્વેન રવેર્ભયોત્પાદને વર્ણ્યત્વેન પ્રસ્તુતે સાક્ષાત્તદનનુગુણત્વેનાપ્રસ્તુતેન પ્રસ્થાનેન સાક્ષાત્તદનુગુણં રિપુકર્તૃકં સૂર્યમણ્ડલભેદનં કાર્યં ગમ્યતે ॥
આયાતા કમલાસનસ્ય ભવનાદ્દ્રષ્ટું ત્રિલોકીતલં ગીર્વાણેષુ દિનાનિ કાનિચિદહો નીત્વા પુનઃ કૌતુકાત્ ।
ભ્રાન્ત્વા ભૂવલયે મહાકવિકુલોપાસ્યા તવાસ્યામ્બુજે રાજન્સંપ્રતિ સત્યધામનિ ગિરાં દેવી સુખં વર્તતે

અત્રૈકસ્યાધેયસ્યાનેકાધારસંબન્ધાત્પર્યાયઃ ।
તત્ર પ્રથમચરણગતમધિકરણમાર્થવિશ્લેષાવધિકપઞ્ચમ્યા વિશ્લેષસ્યોપશ્લેષાપેક્ષત્વેનૌપશ્લેષિકાધિકરણસ્યાક્ષેપગમ્યત્વાત્ ।
સત્યધામનીતિ શ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાનેન મુખસ્ય સત્યલોકતાસિદ્ધૌ સુખવર્તનસિદ્ધિઃ ॥
વિદ્વદ્દૈન્યતમસ્ત્રિમૂર્તિરથવા વૈરીન્દ્રવંશાટવીદાવાગ્નિઃ કિમહો મહોજ્જ્વલયશઃશીતાંશુદુગ્ધામ્બુધિઃ ।
કિં વાનઙ્ગભુજંગદષ્ટવનિતાજીવાતુરેવં નૃણાં કેષામેષ નરાધિપો ન જનયત્યલ્પેતરાઃ કલ્પનાઃ

અત્ર કોટીનામારોપાન્તરમૂલકત્વાત્પરમ્પરિતસંશયઃ સ ચાહાર્યઃ, મૂલારોપસ્ય તથાત્વાત્ ।
કવાવિવ કવિનિબદ્ધપ્રમાત્રન્તરે ઽપ્યાહાર્યબુદ્ધેરવિરોધાત્ ॥
નદન્તિ મદદન્તિનઃ પરિલસન્તિ વાજિવ્રજાઃ પઠન્તિ બિરુદાવલીમહિતમન્દિરે બન્દિનઃ ।
ઇદં તદવધિ પ્રભો યદવધિ પ્રવૃદ્ધા ન તે યુગાન્તદહનોપમા નયનકોણશોણદ્યુતિઃ

અત્ર મુખ્યાર્થસ્ય રાજવિષયાયાઃ કવિરતેરુપકારકસ્ય યદૈવ તવ કોપોદયસ્તદૈવ તવ રિપૂણાં સંપદો ભસ્મસાદ્ભવિષ્યન્તીતિ વસ્તુન ઉપકારિકા નયનકોણશોણદ્યુતેર્યુગાન્તદહનોપમા ॥
મયિ ત્વદુપમાવિધૌ વસુમતીશ વાચંયમે ન વર્ણયતિ મામયં કવિરિતિ ક્રુધં મા કૃથાઃ ।
ચરાચરમિદં જગજ્જનયતો વિધેર્માનસે પદં ન વિદધેતરાં તવ સમો દ્વિતીયો નરઃ

અત્ર ત્વત્સમો ઽન્યો નાસ્તીતિ પ્રત્યયાદુપમાનલુપ્તોપમા વ્યઙ્ગ્યેતિ પ્રાઞ્ચઃ ।
સર્વથૈવ સામ્યસ્યાપ્રતિષ્ઠાનાન્નેયમુપમા ।
અન્યથા વ્યતિરેકસ્યાપિ તત્ત્વાપત્તેઃ ।
ઽઢુંઢોલ્લન્તો મરિસસિ કંટકકલિઆઇં કેઐવણાઇં ।
માલૈકુસુમસરિચ્છં ભમર ભમંતો ણ પાવેસિ ॥
ઽ; ઇત્યત્ર તુ ન પ્રાપ્સ્યસીત્યુક્ત્વા ક્વચિત્ત્વદગોચરે સ્થલે ભવિષ્યતીતિ પ્રતીતેઃ સાદૃશ્યપ્રતિષ્ઠાનાલ્લુપ્તોપમાસ્તુ ।
તસ્માદસમાલંકાર એવાયમિતિ તુ નવ્યાઃ ॥
ભુજભ્રમિતપટ્ટિશોદ્દલિતદૃપ્તદન્તાવલં ભવન્તમરિમણ્ડલક્રથન પશ્યતઃ સંગરે ।
કરાલકુલિશાહતિસ્ફુટવિભિન્નવિન્ધ્યાચલો ન કસ્ય હૃદયં ઝટિત્યધિરુરોહ જમ્ભાહિતઃ