પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 46

। .. .. .. .. .. .. .. .. .ઇ .. .. ઇત્ય્ આહ તદુપાદાનયોર્ ઇત્યાદિ તયોર્ વિરુદ્ધયોર્ ય ઉપાદાને તયોર્ અન્યોન્યં પરસ્પરં । દ્વૈગુણ્યં તસ્યાશ્રયત્વેન શીતોપાદાનમ્ ઉષ્ણોપાદાનવૈગુણ્યસ્યાશ્રય ઇતરચ્ ચેતરસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તેન કારણેન વિરુદ્ધયોઃ શીતોષ્ણકાર્યયોર્ એકત્ર યુગપદારમ્ભવિરોધાત્* । તયોર્ અનન્તરોક્તેન પ્રકારે ॥।
વ્1 ॥। બ્ધિપ્રભેદે । ન શીતઃ સ્પર્શો ઽત્રાગ્નેર્ ઇત્યાદિ । યદ્ય્ અપ્ય્ અત્રાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ ન શ્રુતિસ્ તથાપીદં સ્વભાવવિરુદ્ધાખ્યં લિઙ્ગમ્ અનુપલબ્ધેઃ સકાશાન્ ન પૃથગ્ ઉચ્યતે । કિં કારણં તત એવાનુપલમ્ભાદ્ વિરોધગતેઃ વિરોધાચ્ ચાભાવસાધનાત્* વિરુદ્ધો હિ કથં નિશ્ચીયેત । યદિ તદુપલંભે પ્રતિયોગિનો ઽનુપલ ।

। પલબ્ધેર્ અભાવાસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ વિરુદ્ધવિ .. ને ઽનુપલબ્ધિર્ એવ પ્રયુ .. .. .. .ઇતિ । ભવતુ નામૈવંવિધાયાયા દૃશ્યવિષયા અનુપલબ્ધેઃ સકાશાદ્ અભાવગતિર્ અતશ્ ચેયં પ્રમાણં સા પુનઃ કથમ્ અનુમાનં કિંતુ પ્રમાણાન્તરમ્ એવેતિ ભાવઃ । કથં વા ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આચાર્યઃ । દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષણાદ્ ઇતિ પરઃ । દૃષ્ટાન્તાપેક્ષં હ્ય્ અનુમાનમ્ અન્વયવ્યતિરેકવ .. ।

। .. .. .. .. માનં દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષતામ્ એદ્વ ન હીત્યાદિના પ્રાહ । અસ્યામ્ ઇત્ય્ અનુપલબ્ધૌ કિં ન નિરુપાખ્યમ્ ઇત્યાદિ આચાર્યઃ દૃષ્ટાન્ત એવેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ અસદ્ ઇત્યાદિ પરઃ । તદ્ વ્યોમકુસુમાદિ અસદ્ ઇતિ કથં કેન પ્રમાણેનાવગન્તવ્યં યેનૈવં સ્યાત્* । અનુપલઅબ્ધેર્ લિઙ્ગાદ્ અભાવે સાધ્યે દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનુપલબ્ધેર્ એવ લિઙ્ગાદ્ વ્યોમકુસુમા ।

। .ઇદ્યતે દૃષ્ટાન્તો યસ્યા અસત્તાસિદ્ધેર્ ઇતિ વિગ્રહઃ । અથાત્રાપ્ય્ અપરો દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્યા વ્યોમકુસુમાદ્યસત્તાસિદ્ધેઃ સદૃષ્ટાન્તત્વે વાનવસ્થાપ્રસંગઃ । તત્રાપ્ય્ અપરો દૃષ્ટાન્તસ્ તત્રાપ્ય્ અપરો ઽપીતિ કૃત્વા । તથા ચાનવસ્થાયાં સત્યાં એકસ્યાપિ સિદ્ધાવ્ અપ્રતિપત્તિઃ । સર્વત્ર તસ્માદ્ અનવસ્થાદોષપરિહારાર્થં નિરુપાખ્ય ।

। .. લબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધેર્ ઇત્યાદાવ્ અપિ પ્રયોગે દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષણાદ્ અનનુમાનમ્ અનુપલબ્ધિઃ । શૃણ્વન્ન્ અપીત્ય્ આચાર્યઃ । સકૃદ્ ઉક્તં યથા સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ નાભાવઃ સાધ્યતે કિંતુ અભાવવ્યવહાર ઇતિ તચ્છૃણ્વન્ન્ અપિ । મૂર્ખસ્ય ત્રીણિ નામાનિ દેવો દિવ્યઃ પ્રજયતિર્ ઇત્ય્ અતો દેવાનાં મૂર્ખાણાં પ્રિ .. ।