પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

પૂર્વપક્ષઃ- નન્વાશ્રય એવ દ્રવ્યં જાતેરસદિતિ સૌગતાઃ ।
તથાહિ ન પરમાણુષુ ચતુર્વિધેષુ પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીયેષુ જાતિરાશ્રિતાભિમતા, અનુવૃત્તાકારપ્રત્યયવિયોગાત્ ।
ભિન્નેષુ યદભિન્ના જાતિરુપેયતે, તત્રાનુવૃત્તાકારાવભાસિની બુદ્ધિરેવ નિબન્ધનમ્ ।
ન કસ્યચિજ્જન્તોઃ પરમાણુષુ કરણપથવિદૂરવર્તિષુ નિપુણમપિ નિરૂપયો ઽનુવૃત્તાકારાવભાસિનો મતિરાવિર્ભવતિ ।
યાપિ ચેયં પરમાણુરિતિ મતિઃ, સાપિ 56પારિમાણ્ડલ્યલક્ષણગુણકારણિકા મીમાંસકૈરપિ સઙ્ગીર્યતે ।
પૃથિવીત્વાદિકમપિ ન તત્તદસાધારણગન્ધાદિગુણસમવાયમાત્રલબ્ધાત્મલાભાયાં પૃથિવ્યાદિબુદ્ધૌ નિબન્ધનમ્ ।
ન ચ સ્થલેષુ દ્રવ્યેષ જાતિઃ સમવેયાત્, તેષામેવ દુરુપગમત્વાત્ ।
ન ખલુ સ્થૂલદ્રવ્યારમ્ભો57 ઘટતે ।
તથા હિ---દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ સ્થૂલદ્રવ્યારમ્ભો ઽભિધીયતે, તત્ર તાવદ્ દ્રવ્યારમ્ભ એવ ન સાધીયાનિતિ મન્યામહે ।
ન ખલુ તથૈવૈકઃ પરમાણુરારભતે ।
દ્રવ્યસ્યૈકાકિનઃ સ્થૂલદ્રવ્યાન્તરારમ્ભકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ચૈકૈકદ્રવ્યવ્યતિરિક્તમપરમારમ્ભકમસ્તિ ।
સંયોગો ઽપિ ચ તયોરનુપપન્ન એવ ।
સ હિ નૈકૈકદ્રવ્યસમવેતઃ, નાપ્યનેકદ્રવ્યસમવેતઃ ।
એકૈકાતિરેકેણાનેકસ્યાભાવાત્ ।
એવઞ્ચ પ્રત્યેકમેકદ્રવ્યસમવેતત્વાભાવે, નાનેકદ્રવ્યસમવેતત્વમપિ સમ્ભવતિ ।
અનેનૈવ માર્ગેણ ત્ર્યણુકસ્ય ત્રિમિર્દ્વ્યણુકૈરારમ્ભણીયસ્ય મહિમગુણશાલિનઃ સમ્ભવો નિરસ્તઃ ।
તદેવં દૂરભૂતા સ્થવીયસામવયવિનામારમ્ભસંકથા ।
અપિ ચાવયવિનઃ કિમવયવેષુ પ્રત્યેકં કાર્ત્સ્ન્યેન વૃત્તિઃ ? વ્યાસઙ્ગેન વા ? ઇતિ ચિન્તનીયમ્ ।
ન તાવત્ કાર્ત્સ્ન્યેન વૃત્તિમુપલભામહે, એકૈકાવયવગતસ્ય તસ્યાપ્રતિપત્તેઃ ।
એકૈકાવયવગતે ચ કમ્પે રાગે વા સકલસ્યાવયવિનઃ કમ્પરાગપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાવયવાન્તરે ચ કમ્પરાગવિરહે કમ્પરાગવિરહસમાસક્તેઃ, અવયવી કમ્પેત ન કમ્પેત, રજ્યેત ન રજ્યેત ચેતિ વિષમાં દશામાવિશેત્ ।
નાપિ વ્યાસઙ્ગેનાવયવિનો વૃત્તિરવયવાન્તરવિરહાત્ ।
અવયવાન્તરશાલિનો હિ કેનચિદવયવેન ક્વચન, કેનચિદવયવેન ક્વચનેતિ વ્યાસઙ્ગિની વૃત્તિરુપપત્તિમતી ।
કિઞ્ચૈકૈકત્રાવૃત્તેરવૃત્તિરેવ, એકૈકાતિરિક્તાનેકાભાવાત્ ।
કિઞ્ચ સકલાવયવગ્રહણે એવ નિયમેનાવયવી જ્ઞાયેત, ન ચ તથા સમ્ભવતિ, અવયવાન્તરેણાવયવાન્તરતિરસ્કારાત્ ।
ન ચ પ્રકારાન્તરેણ વૃત્તિરિતિ વદિતું શક્યમ્; અનુપપત્તેઃ પ્રકારાન્તરસ્ય ।
અવયવેભ્યશ્ચાવયવી વ્યતિરિચ્યમાનો ઽવ્યતિરિચ્યમાનો વા ન પ્રમાણેન સઙ્ગચ્છતે ।
વ્યતિરિક્તો હિ દિગ્રહે ઽપિ ગ્રહણં કદાચિદનુભવેત્ ।
ન ખલુ ભિન્નયોઃ સહોપલમ્ભનિયમો ઘટપટયોરિવ ।
તદ્વદવયવ્યપિ ભિદ્યમાનો નાવયવૈરેવ સહોપલભ્યેત ।
કસ્યાઞ્ચિદપિ દશાયામનનુભૂયમાનેષ્વપ્યવયવેષ્વનુભૂયેત ।
ન ચાવયવિનમવયવાનુભવમન્તરેણ કેચિદુપલભન્તે ।
અવ્યતિરિચ્યમાનસ્તુ નાસ્ત્યેવેતિ વચનભઙ્ગિમાત્રેણોક્તં ભવતિ ।
તદેવમવયવિ દ્રવ્યમુપપત્તિભિરનુસન્ધીયમાનમેકાન્તતો લીયતે ।
કથં તર્હિ સ્થૂલાવભાસિની મનીષા સમર્થનીયા ? ઇત્થમ્--ઉત્તરાધરભાવેન નિરન્તરમુત્પન્નાઃ પરમાણવ એવ સમધિગતૈન્દ્રિયકજ્ઞાનજનનયોગ્યદશાવિશેષાઃ પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યન્તે ।
તાંસ્તથાભૂતાનનુસંદધતસ્તદ્બલભાવી માનસ એવ સ્થૂલવિકલ્પો વિજૃમ્ભતે, દૂરાદિવ તરુષુ નિરન્તરેષુ સમનુભૂયમાનેષુ વનમિતિ મતિઃ ।
અતઃ સ્થવીયસાં દ્રવ્યાણામાશ્રયત્વેનાભિમતાનામયોગાજ્જાતિરપિ તદાશ્રિતા નાભ્યુપગમમર્હતિ ।
અપિ ચ જાતિરપિ નેન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયા પ્રતીયતે, તસ્યા નિત્યત્વેનાભ્યુપગમાત્ ।
નહિ નિત્યં કસ્મૈચિત્કાર્યાય પર્યાપ્તમ્; તદ્ધિ ન શક્તસ્વભાવમ્, નિત્યં કાર્યોદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અશક્તસ્વભાવં તુ નિત્યત્વાદવિચિકિત્સયાશક્તિકં નિત્યં ન કિઞ્ચિત્ કુર્યાત્ ।
ન ચાજનકમિન્દિરનયજ્ઞાનવિષયતામનુભવતિ ।
યો હિ વિષયઃ સ્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકજ્ઞાનમનુકારયતિ, સ પ્રત્યક્ષઃ ।
કિઞ્ચ સમુન્મિષિતચક્ષુષશ્ચિરાય વિષયાન્તરાનુસન્ધાનવ્યાવૃત્તચિત્તસ્ય પુરોવર્તિનીં સ્વસ્તિમતીં કાલાક્ષીં વા સાક્ષાત્કુર્વાણસ્યેવ ન જાતિરપરાવભાસતે ।
અન્યચ્ચ ન જાતિરસૌ પિણ્ડૈઃ સહોત્પદ્યતે, વિનશ્યતિ વા ।
તથોપગમે 58સ્વરૂપહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એકા59 ચ જાતિરનેકાધિષ્ઠાના પ્રતિજ્ઞાયતે, ઉત્પત્તિમતી વિનાશિની ચાન્યાન્યા સ્યાત્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદાપાદકત્વાત્ ।
સેયં નિત્યા જાતિરુદિતવત્યાં વ્યક્તૌ પ્રતીયમાના નાન્યત આગતા, નિષ્ક્રિયત્વાત્ ।
ન ચ તત્રૈવાસીત્, પ્રાગપ્રતીતેઃ ।
ન ચ સ્થિતિરપિ યુક્તિમતી, વ્યક્તિરેવ હિ તસ્યા દેશો નાકાશાદિઃ, અનુત્પન્ના ચ વ્યક્તિરિતિ ક્વાવતિષ્ઠતામાકૃતિઃ ।
નચોત્પાદ્યે ઽપ્યવતિષ્ઠતે ।
તદેષા જાતિરવતિષ્ઠતે, નાવતિષ્ઠતે ચ, ઇતિ સઙ્કટમાપતિતમ્ ।
કિઞ્ચ વ્યક્તેરભિન્ના વા ?ભિન્ના વા ? ઉભયરૂપા વા જાતિરાસ્થેયા ? ।
તત્ર નાભિન્ના; તથાભાવે વ્યક્ત્યા સહોત્પાદે વિનાશે વા સ્વરૂપહાનિપ્રસઙ્ગ ઇતિ પુરસ્તાદુપન્યસ્તમ્ ।
વ્યક્તિમાત્રાઙ્ગીકારે ચ કો ઽસ્મત્પક્ષસ્ય અસ્ય ચ ભેદ ઇત્યપિ ચિન્તયાન્તઃ સીદન્તુ ભવન્તઃ ।
અતો વ્યક્તિમાત્રમેવવ તત્ત્વમિતિ વદતાં સાહાય્યકમેવાચરિતમનતિરેકિણીં જાતિમુરરીકુર્વાણૈઃ ।
ભિન્નત્વે ઽપિ પિણ્ડગ્રહણમન્તરેણ ગ્રહણાપત્તિઃ ।
ઉભયપ્રતીતૌ ચ સમ્બન્ધપ્રતીતિસમાપત્તિઃ60 ।
અસ્ત્યેવેતિ ચેત્; મહદિદં વૈયાત્યમ્ ।
કઃ ખલુ ઇહ ગવિ ગોત્વમિતિ મતિમભ્યુપગચ્છેત્, અન્યત્ર નિરસ્તત્રપાયન્ત્રણાત્ ભવતઃ ।
ભિન્નત્વે ચ વૃત્તિપ્રકારો દુર્નિરૂપ એવ---કિં વ્યાસઙ્ગિની વૃત્તિઃ ? ઉત પ્રત્યેકપરિસમાપ્તિમતીતિ ।
એકત્ર ચ પરિસમાપ્તાવન્યત્ર ન વર્તેતેતિ પુનરપિ સ્વરૂપહાનિપ્રસઙ્ગઃ ।
વ્યાસઙ્ગો ઽપિ કાલત્રયવર્તિનીષુ વ્યક્તિષ્વનુપપન્ન એવ ।
પ્રત્યેકઞ્ચ ગૌઃ ગૌરિતિ પ્રત્યયો વિકલ્પમાત્રમિત્યઙ્ગીકૃતં સ્યાત્ ।
ન ચોભયરૂપતા, વિરોધાત્ ।
ન ચોપલમ્ભબલેન વિરોધ એવ નાસ્તીતિ ચતુરસ્રમ્, તથાવિધસ્યોપલમ્ભસ્યૈવાસમ્ભાવનીયત્વાત્ ।
અભિન્નાકારબુદ્ધિબોધ્યં હિ વસ્ત્વભિન્નમિતિ લૌકિકાઃ મન્યન્તે, વિલક્ષણાકારબોધવિષયશ્ચ ભિન્નમિતિ ।
તત્ર યદિ વિલક્ષણાકારપ્રતીતિસમયે દ્વે વસ્તુની વિલક્ષણેનાકારેણાવભાતસ્તદાભેદપ્રતીતિદશાયામેક આકારો ઽનુભવનીયઃ---સ જાતિભાગસ્ય ? તત્રૈકસ્ય દ્વિરવભાસો ઽયં સ્યાન્ન તુ જાતિજાતિમતોરભેદાવભાસઃ ।
અથ---વિલક્ષણાવપ્યાકારૌ તાદાત્મ્યેનાવસીયેતે---ઇતિ મતમ્ ।
તત્રાપિ પર્યનુયોજનીયઃ---કિમિદં તાદાત્મ્યં નામેતિ ? યદ્યેકાકારતેતિ બ્રૂયાત્; તર્હિ પૂર્વોક્તમેવ દૂષણમાત્મસાત્કૃતમ્ ।
શબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યં તાદાત્મ્યમિતિ ચેત્ ? 61અયુક્તમિદં, ગૌર્વાહીક ઇત્યાદાવતાદાત્મ્યે ઽપિ સામાનાધિકરણ્યદર્શનાત્ ।
ઉપચારસ્તત્રેતિ ચેત્ ।
અત્રાપિ ભિન્નજાતિવાદિન ઉપચારમેવ મન્યન્તે ।
વયન્તુ વિવક્ષામાત્રપરતાન્ત્રાઃ શબ્દા ન વસ્તુવ્યવસ્થાપનાયેશત ઇતિ સર્વત્ર મન્યામહે ।

કથં તર્હિ ગૌર્ગૌરિતિ નાનાભૂતાસુ વ્યક્તિષુ બુદ્ધિરનુવૃત્તમાકારમુલ્લિખન્તી સમુપજાયતે ? તેનાસ્યા એવ બુદ્ધેર્દ્રઢિમ્નઃ કારણમનુમાસ્યામહે ।
અસ્તિ તદ્વિશેષણં યદુપરાગવશેનેયં ભિન્નેષ્વભિન્નાકારાનુસન્ધાયિની ધીરુદીયત ઇતિ ।
તદપિ ન જાતિસાધનસમર્થમ્ ।
કાર્યભૂતા હિ બુદ્ધિરેષા કારણમાક્ષિપન્તી યદનન્તરમેવોપજાયતે તદેવ કારણં કલ્પયતિ, ન પુનરપ્રતીતમપરમપિ કિઞ્ચિદુપસ્થાપયતિ ।
સા ચેયં સ્વલક્ષણવિષયદર્શનસમનન્તરભાવિનીતિ તા એવ વ્યક્તયઃ સ્વનિર્ભાસા બુદ્ધીરુપજનય્ય તન્મુખેન તામેકાકારાનુભાસિનીં ધિયમાવિર્ભાવયન્તિ ।
નિતાન્તભેદવતીનાં ચ વ્યક્તીનાં કાસાંચિદેષ મહિમા ન સર્વાસામિતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
યથા હ્યત્યન્તભિન્ના અપિ ચક્ષુરાલોકમનસ્સંયોગાઃ એકસામગ્રીસમુપનિપતિતા એકવિજ્ઞાનોદયલક્ષણં કાર્યમારભન્તે, તથા વ્યક્તયો ઽપિ કિં નારભન્ત ઇતિ નેદં પ્રતિપત્તિકઠિનમ્ ।
સા ચેયં સ્વાકારેણાભેદેનાત્યન્તિકભેદયોગિનીનામપિ વ્યક્તીનાં ભેદં સમ્વૃણોતીતિ સંવૃતિરિત્યનુગીયતે ।
એષા ચ મનીષા ન સ્વલક્ષણં વિષયીકરોતિ, તસ્ય વિશદાવભાસિત્વાત્, અસ્યાશ્ચાભિલાપસંસર્ગયોગ્યાર્થપ્રતિભાસત્વાત્ ।
અભિલાપાનાઞ્ચ વિશદાકારમવભાસિતુમશક્તેઃ, અભિલાપમાત્રેણ તથાવિધપ્રતીત્યભાવાત્62 ।
તેનૈષા ન સ્વચ્છાકારાવભાસિની ।
નન્વેતત્ પ્રતીતિપરાહતમુદિતમ્, ગૌરયમિતિ બુદ્ધૌ વિશદાવભાસાત્ ।
ઉચ્યતે---ન વિશદાવભાસિત્વમવજાનીમહે ।
તત્તુ સમાનકાલભાવિનો નિર્વિકલ્પપ્રતયયસ્ય સ્વલક્ષણાવલમ્બિનઃ પ્રસાદાત્, તદભાવે તથાત્વાનુપલમ્ભાત્ ।
ન ચૈતદ્વાચ્યં કથમેકમેવ વસ્ત્વિન્દ્રિયૈર્વિશદાવભાસં અનુભૂયતે, શબ્દૈશ્ચા63વિશદાવભાસમિતિ ।
ભિદ્યમાને ઽપિ બોધોપાયે બોધ્યાભેદેબોધવૈલક્ષણ્યાનુપપત્તેઃ ।
નિયતાકારઞ્ચ સ્વલક્ષણમનિયતાકારશ્ચાસ્યાં બુદ્ધૌ ચકાસ્તિ ।
તદેવં વિશદાવિશદતયા નિયતાનિયતતયા ચ સ્વલક્ષણસ્ય વિકલ્પાકારસ્ય ચ ભેદે સત્યપિ વિકલ્પાઃ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા સ્વલક્ષણવિષયદર્શનપ્રભવતયા સ્વલક્ષણગ્રહણાભિમાનિનો જાયન્તે ।
તત એવ તત્ર પ્રવર્તયન્તઃ પુરુષં વ્યવહારાઙ્ગભાવમનુભવન્તિ ।
પારમ્પર્યેણ વસ્તુનિ પ્રતિબન્ધાદવસ્ત્વપિ પ્રતિબદ્ધં ભવતિ, મણિપ્રભાયાં મણિબુદ્ધિવત્ ।
યથા હિ ખલુ મણિપ્રભાયાં મણિદીપ્તાયાં મણિકિરણવિષયિણી મણિબુદ્ધિરયથાર્થતયા ભેદમજુષમાણાપિ મણિમનુ પ્રતિબદ્ધેતિ મણિસમધિગમનિમિત્તં ભેવત, તથેયમપિ વસ્તુતઃ સ્વલક્ષણમગૃહ્ણત્યપિ સ્વલક્ષણાદ્દર્શનં, દર્શનતો વિકલ્પ ઇતિ સ્વલક્ષણપ્રતિબદ્ધા સતી તત્પ્રાપ્તયે પ્રભવતિ ।
નિર્વિકલ્પકપ્રત્યયસમધિગતસ્વલક્ષણપ્રાપકતયા ચ સ્મૃતિરિયમુચ્યતે ।
તત એવ ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વાદપ્રમાણમ્, અન્યથા વસ્તુવિષયતયા વસ્તુપ્રાપકતયા ચાનુમાનમિવ પ્રમાણમેવ સ્યાત્ ।
સ ચાયં તસ્યાકારઃ પ્રથમાનો ન જ્ઞાનસ્યૈવ, બહિષ્ટ્વેનાવભાસાત્ ।
ન ચાર્થગત એવ; ઉક્તેન ન્યાયેન નિરસ્તત્વાત્ ।
કિન્ત્વયમસન્નેવ જ્ઞાનમનુ ભાસતે શબ્દમિવ પ્રતિશબ્દઃ ।
એતચ્ચ શાસ્ત્રચિન્તકા વિવેચયન્તિ, પ્રતિપત્તારસ્તુ દૃશ્યવિકલ્પ્યાવર્થાવેકીકૃત્ય બાહ્યમેવાનુન્યમાના વ્યવહારેષુ પ્રવર્તન્તે, પ્રવૃત્તાશ્ચાર્થપ્રતિલમ્ભેનાવિસંવાદં મન્યન્તે ।
કથં પુનરેકત્વાધ્યવસાયો દૃશ્યવિકલ્પ્યયોઃ, અતદ્વ્યાવૃત્તતયા તત્સદૃશત્વાત્, યથા દૃશ્યસ્યાતદ્વ્યાવૃત્તતા, તથા વિકલ્પ્યસ્યાપિ ।
તસ્માજ્જાતિપ્રત્યયો વિકલ્પમાત્રમ્, પરમાર્થતસ્તુ ન જાતિર્નામ કિઞ્ચિત્ ।
અપિ ચ દ્રવ્યસમવાયિની જાતિરભિમતા ।
ન ચ ગન્ધાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમુપલભામહે, ચક્ષુરાદીનાં પ્રત્યેકં રૂપાદિષ્વેવ વ્યાપારાદિતિ પૂર્વપક્ષસંક્ષેપઃ ।
સિદ્ધાન્તઃ--- અત્રોચ્યતે---સંવિદેવ હિ ભગવતી વિષયસત્ત્વોપગમે શરણમ્ ।
ગવાદિષુ ચ સ્થૂલાકારાવલમ્બિની સંવિદુદીયત ઇતિ નિર્વિવાદમ્ ।
નયવીથ્યાઞ્ચ નિર્ણીતં પ્રમાણં સ્મૃતિશ્ચ નઃ પ્રત્યય ઇતિ ।
નનુ તદેવાસદિતિ મન્યતે, અવયવ્યાદીનામેકાન્તતો ઽનુપપન્નત્વાત્ ।
ઉચ્યતે ।
ન દૃષ્ટે કાચિદનુપપત્તિઃ ।
નનૂક્તાવયવિનો ઽનુપપત્તિઃ આરમ્ભકાભાવાત્ ।
અનુપપન્નેયમનુપપત્તિઃ; કાર્યં પ્રતીતં કારણકલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ ।
ન પુનઃ સ્ફુટાવભાસિકાર્યં કારણાનિરૂપણે ઽપહ્નવમર્હતિ, તેનાવયવા એવ સમાસાદિતસંયોગલક્ષણસાધારણગુણા અવયવિન ઉત્પાદકા ભવિશ્યન્તિ ।
64સંયોગશ્ચૈક એવાનેકત્ર વર્તતે, એકૈકત્ર સંયુક્તપ્રત્યયાનુદયાત્, એકાતિરિક્તાનેકાભાવે ઽપ્યેકૈવ એવ સદ્વિતીય આશ્રયઃ સંયોગસ્યેતિ ન દોષઃ ।
નનુ દ્રવ્યં એવ તથોત્પન્ને સંયોગવિકલ્પમાવિર્ભાવયતો ન તદતિરેકી સંયોગો નામ કશ્ચિદ્ ગુણવિશેષઃ ।
તન્ન, પ્રત્યભિજ્ઞાયેતે હિ દ્રવ્યે અનુવૃત્તે ।
કાદાચિત્કી ચ તયોરપરેયં દશા દૃશ્યત ઇતિ ભવત્યેવ ભેદસિદ્ધિઃ ।
સ્થાપિતા ચ મીમાંસાજીવરક્ષાયાં પ્રત્યભિજ્ઞા ।
અતઃ સંયોગલક્ષણસાધારણગુણાસમવાયિકારણોપગૃહીતા અવયવા એવ સમવાયિકારણમવયવિન ઉપપદ્યન્તે ।
65યશ્ચાયમવયવિનો વૃત્તિવિકલ્પેન દોષ ઉક્તઃ, સો ઽપ્યવયવિનઃ પ્રતીતૌ સ્થિતાયામનુપપન્નઃ ।
વ્યાસક્ત એવાવયવેષ્વવયવી, નૈકત્ર જાતિવત્પરિસમાપ્તઃ ।
અવયવાન્તરૈરપિ ચ વિના સ તસ્ય કો ઽપિ મહિમા, ય એક એવાનેકાવયવાનુસ્યૂત ઇતિ કિં ન કલ્પ્યતે ।
યદ્યપિ ચાવયવિન એકૈકત્રાવૃત્તિસ્તથાપિ નાવૃત્તિદોષઃ ।
સંયોગસચિવા એવાવયવા જનકા આશ્રયભૂતા યતઃ જનકતયૈવાશ્રયત્વાત્ સમવાયિકારણાનામ્ ।
અત એવ સંયોગઃ સદ્વિતીયાશ્રય ઇતિ ન દોષઃ ।
ન ચ સકલાવયવોપલમ્ભસાપેક્ષા તદુપલબ્ધિઃ, અવયવિનસ્તેભ્યો ભિન્નત્વાત્ ।
ન ચૈતાવતા એકાવયવગ્રહણે ઽપિ ગ્રહણપર્યનુયોગો યુક્તઃ, કાર્યાનુગુણત્વાત્ કારણકલ્પનાયાઃ ।
કાર્યસિદ્ધ્યર્થં હિ કારણં પરિકલ્પ્યતે ન કાર્યવિનાશાય ।
તેન યાવતામવયવાનાં ગ્રહણે તદુપલમ્ભસ્તાવતામેવાવગમસ્તદવગમનિબન્ધનમિતિ દર્શનબલેનાભ્યુપેયતે ।
66ભિન્નત્વે ઽતિ તત એવ સહોપલમ્ભનિયમઃ, ઉપેયોપાયભાવાત્ ।
ઉપેયભૂતો ઽવયવી ઉપાયપદવર્તિનશ્ચાવયવાઃ ।
પ્રત્યેકં તુ તેષાં શક્યત એવાસહોપલમ્ભો ઽપિ વક્તુમ્, અવયવાન્તરયોગિનો ઽવયવિનો ઽપિ પરિગ્રહે ઇતરાવયવવ્યતિરેકો ઽપિ સુદર્શ એવ ।
ઇયઞ્ચ ભેદસાધને યુક્તિઃ---અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હિ વસ્ત્વન્તરત્વમવસીયતે, અવગમ્યમાનો ઽપિ ચાવયવી વિલક્ષણબુદ્ધિગોચરતામાવહત્યેવ ।
અવયવી હિ સ્થવીયાનેકો હૃદયમાગચ્છતિ અવયવાસ્તુ ક્ષોદીયાંસો ભૂયાંસશ્ચ ।
સ ચાયમવયવી મહત્ત્વાદ્રૂપવત્ત્વાચ્ચ ચાક્ષુષઃ સ્પાર્શનો વા, પાર્થિવો વામ્ભસો વા તૈજસો વા ।
વાયવીયસ્તુ મહત્ત્વાત્ સ્પર્શવત્ત્વાચ્ચ સ્પાર્શન એવ ।
દ્વ્યણુકસ્તુ ચાતુર્ભૌતિકો ઽપ્યમહત્ત્વાદપ્રત્યક્ષ એવ ।
તસ્ય ચામહત્ત્વમ્, 67અવયવબહુત્વમહત્ત્વપ્રચયવિશેષાણાં મહત્ત્વગુણકારણાનામભાવાત્ ।
ગગનાદીનાં તુ મહતામપિ રૂપસ્પર્શવિધુરતયા ન પ્રત્યક્ષગોચરતેત્યલમતિવિસ્તરેણ ।

નનુ સકલાવયવસમાશ્રિતત્વાદવયવિનસ્તિરોહિતૈરવયવૈઃ સહેન્ર્દિયાસન્નિકર્ષે કથમવયવિના સમાગમઃ? ન ચાસઙ્ગતમેવ બહિરિન્દ્રિયમવબોધકમિતિ પ્રતિજ્ઞા યુજ્યતે, અવયવાનામપ્યસન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયબોધ્યત્વાપત્તેરિતિ ।
ઉક્તોત્તરમેતત, ભિન્નત્વાદવયવિનો ઽવયવાન્તરાસંયોગે ઽપિ સંયોગબુદ્ધેઃ પટાદિષૂપપન્ન એવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો ઽવયવિનઃ ।
તદનયા દિશા તાવદુપપન્નમાશ્રયદ્રવ્યમાકૃતેઃ પૃથુલમ્ ।
નનૂક્તં રૂપાદિવ્યતિરેકિ દ્રવ્યં નોપલભ્યત ઇતિ, કિમિદં પશ્યતોહરત્વમ્---પ્રતીયતે હિ મહાનવયવી રૂપાદિવ્યતિરેકી ।
અત એવ જપાકુસુમસન્નિધાનાભિભૂતરૂપમપિ સ્ફટિકદ્રવ્યં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
કથં નામાગૃહીતં પ્રત્યભિજ્ઞાયેત ।
અપિ ચ દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાદ્રૂપસ્પર્શવ્યતિરેકિ દ્રવ્યં સ્ફુટતરપ્રતીતં તત્ નાપન્હોતુમુચિતમ્ ।
અત એવ વનાદિષુ બાધકપ્રત્યયબલેન તત્કલ્પના ન પ્રસરતીતિ દૂરતયાન્તરાલાગ્રહણનિબન્ધનો ઽયમભેદવ્યવહારઃ પ્રવર્તત ઇતિ ।
અવયવિનિ તુ બાધકજ્ઞાનં નાસ્તીતિ પુરસ્તાદાવેદિતમ્ ।
તેનાશ્રયદ્રવ્યાભાવાજ્જાતેરપલાપઃ પ્રલાપમાત્રમિતિ સ્થિતમ્ ।
યચ્ચેદમુદિતં ઽનિત્યતયા જાતેરાત્મવિજ્ઞાનજનને ઽપિ ન શક્તતેતિઽ તદપિ 68ક્ષણભઙ્ગનિરાકરણપર્વણિ વિસ્તરેણ નિત્યાનામથક્રિયાકારિત્વસમર્થનેન પ્રત્યુક્તમ્ ।
મા વા સ્વવિજ્ઞાનમપિ જાતિરજીજનત્ ।
તથાપિ કથઙ્કારંરસાવપ્રત્યક્ષા ।
કામમપ્રત્યક્ષા ।
અથવા ન ખલ્વિયમાજ્ઞા રાજ્ઞઃ કારણભૂતસ્યૈવ પ્રત્યક્ષેણ ભવિતવ્યમિતિ ।
યસ્તુ યતઃ પ્રતીતયે સ તસ્ય વિષય ઇતિ સર્વાલૌકિકમ્ ।
નનુ પ્રત્યક્ષમપ્યવિસંવાદ્યેવ પ્રમાણમ્ ।
અસંવિવાદશ્ચ તસ્માદાત્મલાભાત્ અન્યતસ્તુ ભવતો69ઽતથાભૂતસ્ય વાભાવે ઽપિ ભાવસમ્ભવાન્નિયમેન સંવાદાયોગાદિતિ બાલાદભ્યુપેયં પ્રત્યક્ષસ્ય કારણમેવ વિષય ઇતિ ।
અત એવ ચ પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે; તયોરેવાર્થાવિસંવાદકત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષં સાક્ષાદર્થેન પ્રતિબદ્ધમ્, અનુમાનં ત્વર્થપ્રતિબદ્ધલિઙ્ગજન્યતયા પારમ્પર્યેણ પ્રતિબદ્ધમ્ ।
યસ્ય તુ ન સાક્ષાત્, નાપિ પરમ્પરયાર્ઽથપ્રતિબન્ધઃ, ન તસ્ય પ્રમાણ્યમુચિતં, તસ્ય તદવિસમ્વાદનિયમાભાવાત્ ।
અર્થાવિસમ્વાદિ ચ પ્રમાણં વ્યવજિહીર્ષમાણા લૌકિકા આદ્રિયન્તે ઇતિ ।
સિદ્ધ્યેદયં મનોરથો યદિ જ્ઞાનાન્તરનિબન્ધનો ઽવિસંવાદઃ પ્રાર્થનીયઃ ।
યદ્વિષયમેવ ચ યજ્જ્ઞાનં, તેનૈવ તસ્મિન્ વિષયે પર્યુપસ્થાપિતે નાસ્તિ પ્રત્યયાન્તરનિબન્ધનાવિસંવાદપ્રાર્થના ।
અર્થેનાપ્રતિબદ્ધમપિ ચ જ્ઞાનં સ્વમહિમપર્યુપસ્થાપિતાર્થમવિસંવાદકમેવ સંપ્રવર્તતે ।
તેનોત્પત્તિમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસ્ય પરાપેક્ષા, ન પ્રામાણ્યેર્ઽ70થાવ્યભિચારલક્ષણે ।
અતઃ સિદ્ધં શાસ્ત્રાદીનામપિ અર્થપ્રતિબન્ધવિરહિણાં પ્રામાણ્યમ્ ।
એતદર્થમેવ નયવીથ્યાં"સર્વં જ્ઞાનં વિષયાવ્યભિચારિ" ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
અતો નિત્યાયામપિ જાતૌ ભવત્યેવ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
યત્ પુનરુક્તમ્---ઽએકભાવેન મનસા સમાકલયતઃ કાલાક્ષીં સ્વસ્તિમતીં વા નાસ્તિ જાતિપ્રતીતિઃઽ ઇતિ ।
તદસિદ્ધમ્, આકારો હિ સા, પ્રતીતે ચાકારે યદિ પરમર્થાન્તરાનુસન્ધાનવિકલતયા તસ્યાનુવૃત્તિર્નાવસીયતે ।
અનુવૃત્તા ચ જાતિર્નાનુવૃત્તિઃ ।
અગ્રહણે ઽપિ ચ ધર્મસ્ય ધર્મિણો ગ્રહણં નાનુપપન્નમ્ ।
અત એવ ચ પિણ્ડાન્તરસમધિગમે પૂર્વાકારપરામર્શિની મનીષા પ્રત્યભિજ્ઞાસમાખ્યાતોદીયતે ।
યચ્ચોક્તમ્ ઽઅનાશ્રયતયા તત્રૈવ પ્રાગનવસ્થિતા નિષ્ક્રિયતયા ચાન્યસ્માદનાગચ્છન્તી સ્વરૂપહાનિપ્રસઙ્ગેન વ્યક્ત્યા સહાનુપજાયમાના કથં સમ્બન્ધમનુભવતિ જાતિઃઽ ઇતિ ।
તદિદં માયામોહજનનં યથાજાતજનોદ્વેજનમાત્રમ્ ।
સંયોગો હ્યુભયકર્મજો ભવતિ મલ્લયોરિવ, અન્યતરકર્મજો વાસ્થાણુશ્યેનયોરિવ, સંયોગજો વા યથા તન્તુતુરીસંયોગાદુત્પન્નસ્ય પટસ્ય તુરીસંયોગઃ ।
સ ચ કર્મ, પ્રાક્સંનિધાનં વાપેક્ષતે ।
સમવાયસ્તુ સંયોગાદ્વિભિન્નો ન કર્મ, પ્રાક્સત્તાં વાપેક્ષતે ।
યત એવ તુ પિણ્ડસ્યોદયઃ સમવાયિકારણાત્, તત એવ જાતિસમવાયો ઽપિ તસ્ય ઉત્પદ્યતે ।
71સમવાયઞ્ચ ન વયં કાશ્યપીયા ઇવ નિત્યમુપેમઃ ।
72વિનષ્ટાથામપિ વ્યક્તૌ ન જાતિરન્યત્ર યાતિ, ન ચ તત્રાવતિષ્ઠતે, ન વિનશ્યતિ, કેવલં તદ્વ્યક્તિસમવાયસ્તસ્યા નિવર્તતે તેન તસ્યાનુપલમ્ભનમ્ ।
તથાહિ---ન યાતિ નિષ્ક્રિયત્વાત્, નાવતિષ્ઠતે વ્યક્તિમાત્રાશ્રયત્વાત્, તદભાવે ઽવસ્થાનાંસમ્ભવાત્, ન ચ વિનશ્યતિ, પિણ્ડાન્તરે ઽપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદિતિ ।
વિનાશો નામાત્યન્તિકો ઽનુપલમ્ભ 73ઇત્યમૃતકલાયાં વક્ષ્યતે ।
અતો ન સઙ્કટં કિઞ્ચિત્ ।
યચ્ચ પિણ્ડેભ્યો જાતેરભિન્નત્વમુભયરૂપત્વઞ્ચ દૂષિતમ્, તદસ્માકં સાહાયકમેવાચરિતમ્ ।
કો હિ નામ સચેતનઃ પદાર્થાન્તરપ્રત્યભિજ્ઞામભેદાશ્રયેણ સાધયેત્ ।
કો વા પરસ્પરવિરોધિની એકસ્ય દ્વે રૂપે પ્રતિજાનીતે ।
ભેદવાદઃ પુનરસ્માકમપિ સમ્મત એવ ।
ન ચ તત્ર ઇહપ્રત્યયાપત્તિર્દેષઃ ।
પ્રતીત્ય હ્યાધારમાધેયઞ્ચ સમ્મ્બધં પ્રતીયાત્ ।
સર્વઞ્ચ રૂપં રૂપિગ્રહણમન્તરેણ ન પ્રતીયતે ।
અતઃ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યતયા જાતિરપિ વ્યક્તિપ્રત્યયાનુપ્રવેશિનીતિ, ન ઇહ પ્રત્યયસમ્ભવઃ ।
કર્મણિ ત્વનુમેયે ભવત્યેવ ઇહપ્રત્યયઃ ।
વૃત્તિવિકલ્પે તુ કૃત્સ્નસમાપ્તિરેવાઙ્ગીકરણીયા ।
ન ચાન્યત્રાવૃત્તિદોષઃ, પ્રત્યક્ષાવગમાદ્વૃત્તેઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ સ્થાપિતત્વાત્ ।
પૃથગ્ગ્રહણં તુ જાતેરસિદ્ધમેવ ।
વ્યક્ત્યન્તરે હિ જાતિઃ પ્રતીયમાના પ્રાચ્યપિણ્ડપરિહારેણ પ્રકાશતે ।
ઉદીચ્યપિણ્ડપરિહારસ્તુ પ્રાક્તનપિણ્ડસમધિગમસમયે સિદ્ધ એવેતિ પરિહૃતનિખિલાનુપપતિતકમુપપાદિતં ગવાદિષુ સાધારણાકારાનુભવસિદ્ધં જાતિતત્ત્વમ્ ।
ઉપપન્નઞ્ચ પ્રત્યક્ષવેદ્યત્વં જાતેઃ, ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનુવિધાનેન પ્રતીતેઃ ।
સંયુક્તસમવાયલક્ષણશ્ચ સન્નિકર્ષો ઽપિ નાનુપપન્નઃ ।
ગૌરયમિતિ ચ મતિર્વિશદતરાર્થનિર્ભાસિની પ્રથત ઇતિ ચેત્ ।
તન્ન, તથાભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
શબ્દમાત્રેણ તુ કેવલાકારપરિગૃહીતાકારપ્રતીતેઃ રૂપાન્તરાનવભાસાચ્ચાવિશદાવભાસ એવ ।
ઐન્દ્રિયકે તુ સમ્વેદને પ્રચુરતરાવયવરૂપાવભાસાદ્વિશદાવગમ ઇતિ નાબાહ્યવિષયત્વાપત્તિઃ ।
નન્વેષા જાતિપ્રતીતિર્ભિન્નામેવ વ્યક્તિમભેદેનાવગમયન્તી જાયત ઇતિ ભ્રાન્તિરેષા ન પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
ઇયન્તુ ભ્રાન્તિર્નિર્બીજા ન યુજ્યત ઇતિ બીજભાવેન જાતિરનુમીયતે, તત્સમવાયશ્ચ ।
દૃષ્ટા હિ સન્તાપસઞ્ચારિતદહનપરમાણુસંવલિતાયોગોલકે દહનાકારાનુકારિણી પ્રતીતિરિતિ ।
તદિદમુક્તોત્તરમપિ પુનઃ પર્યનુયોજ્યામહે વિસ્મરણાપરાધાદિતિ મન્યામહે ।
ભિન્ના હિ જાતિરવગમ્યતે ।
ન ખલ્વાકારમાકારિણઞ્ચૈકમેવ મન્યામહે ।
કેવલં શબ્દપ્રયોગે એવ સમાધિર્વક્તવ્યઃ ।
તત્ર ચ લૌકિકઃ પ્રયોગ એવ શરણમ્ ।
પ્રયોગશ્ચ શ્રુત્યા લક્ષણયા ગૌણ્યા વા વૃત્ત્યા નાનુપપન્નઃ ।
સમવાયસ્તુ ભવતુ વસ્ત્વન્તરે સિદ્ધે ઽનુમેયઃ, પ્રત્યક્ષેણ તદનવગમાત્ ।
આકૃતિસ્તુ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્ધા નાનુમેયા ।

નચાનુમાનમપિ શક્યં શાક્યેષુ પ્રતિબન્ધુષ્વિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
સત્તાજાતિનિરાકરણમ્ ।
અત્ર કેચિદ્ગવાદિતુલ્યતયા દ્રવ્યગુણકર્મસ્વપિ સત્તાજાતિમઙ્ગીકુર્વન્તિ, ભવતિ હિ સર્વેષ્વેવ સત્સદિતિ પ્રત્યયાનુવૃત્તિરિતિ સંવદન્તઃ ।
તદિદમપરામૃષ્ટજાતિતત્ત્વાનામુપર્યુપરિ જલ્પિતમ્74 ।
પૂર્વરૂપાનુકારિણી યદિ ધીરુદીયતે, તતો ઽભ્યુપેયેતૈવ જાતિઃ ।
ન ચ નાનાજાતીયેષુ દ્રવ્યેષુ સર્ષપમહીધરાદિષુ, ગુણેષુ ગન્ધરસાદિષુ વા સમાનાકારાનુભવો ભવતિ ।
કવેલં તુ તત્સદિતિ શબ્દમાત્રમેવ પ્રયુજ્યતે ।
ભવતિ ચ વિનાપિ જાત્યા પાચકમીમાંસકાદિશબ્દપ્રવૃત્તિઃ ।
નન્વેવં શબ્દપ્રવૃત્તિરપિ નૈકનિબન્ધનમન્તરેણોપપદ્યતે ।
સત્યં, અસ્ત્યેવોપાધિરેકઃ પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતા નામ ।
75 76તત્રાન્યઃ પણ્ડિતમ્મન્યો મન્યતે---નન્વિદમસમઞ્જસમુચ્યતે સર્વત્ર હ્યુપાધિભેદમવગમ્યૌપાધિકશબ્દાનુવિદ્ધઃ પ્રત્યયો ભવતિ, ન પુનઃ પ્રાગેવ, સહ વા ।
ઇહ ચ પ્રમાણમેવ જાયમાનમસ્તીત્યેવમેવ જાયતે ।
પ્રમાણોદયોત્તરકાલં હ્યનયા ભવિતવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ સત્યપિ પ્રમાણયોગે કિઞ્ચિદસ્તીતિ ગમ્યતે, કિઞ્ચિચ્ચાસીદિતિ, તથાન્યદ્ભવિષ્યતીતિ ।
તત્ર પ્રમાણસમ્બન્ધસ્ય વર્તમાનત્વાત્ સર્વત્ર વર્તમાનસત્તાપ્રતયયેન ભવિતવ્યમ્ ।
તદતિરેકિણિ તુ સત્ત્વે તસ્ય ત્રેધા વ્યવસ્થાનાદ્યુક્તસ્ત્રિધાવભાસઃ ।
અપિ ચ ભૂમિતલનિખાતેષુ ચિરતરકાલવર્તિષુ પ્રલીનજ્ઞાતૃપુરુષેષુલિઙ્ગાદિરહિતેષુ સકલપ્રમાણપ્રત્યસ્તમયે ઽપિ વર્તમાનસત્તાસન્દેહઃ ।
સ ચ પ્રમાણસમ્બન્ધાતિરેકિણીં સત્તામન્તરેણાનુપપન્ન ઇતિ ।
તદિદમનાકલિતપરવચનસ્ય કેવલં ગલગર્જિતમ્ ।
ઉક્તમસ્માભિઃ પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતોપાધિરિતિ ।
યદિ હિ પ્રમાણસમ્બન્ધ ઉપાધિરિતિ વદેમ, તત ઇત્થમુપાલમ્યેમહ્યપિ ।
યોગ્યતા તુ પ્રમાણસમ્બન્ધાતિરિક્તા પ્રમાણેનાવસીયત ઇતિ યુક્ત એવાસ્તીતિ પ્રમાણોદયઃ ।
તસ્યાશ્ચ ત્રૈકાલ્યાત્ ત્રૈકાલ્યાવગમો ઽપિ સમર્થિત એવ ।
તસ્યાશ્ચ સંશાયિતતાપિ યુક્તૈવ ।
કા પુનરિયં પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતા નામ ।
નનુ નામાન્તરેણ મહાસામાન્યમેવેદમુરરીકૃતમ્ ।
નૈતદેવમ્; યો હિ મહાસામાન્યં સત્તાં સઙ્ગિરતે, સો ઽપિ સ્વરૂપસત્તાં પદાર્થાનાં મન્યત એવ ।
અન્યથા શશશૃઙ્ગાદીનામનુત્પન્નાતિવૃત્તાનાઞ્ચ કિમિતિ મહાસામાન્યેન સમ્બન્ધ એવ ન સ્યાદિતિ પર્યનુયોગે, કઃ પરિહારઃ ? તેન સ્વરૂપસત્તૈવ પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતા ।
યસ્ય હિ સ્વરૂપમસ્તિ, તત્ પ્રમાણેન પરિચ્છિદ્યતે ।
ત્રૈકાલ્યમપિ સ્વરૂપસ્યૈવ યુક્તમ્, ન ચ મહાસામાન્યસ્ય, નિત્યત્વાત્ ।
તથા સંશયિતતાપિ તસ્યૈવ, ન પુનરસંશયિતે સ્વરૂપે ઽપરઃ સત્તાસન્દેહો ભવતિ ।
અથ નિત્યાયા અપિ સત્તાયાઃ કઃ સમ્બન્ધો યઃ સ ત્રિકાલઃ ।
તસ્યૈવ ત્રૈકાલ્યં કુતઃ ? નાન્યદત્રોત્તરં સ્વરૂપત્રૈકાલ્યાદિત્યતઃ ।
તસ્માત્સ્વરૂપસત્તોપાધિક એવ સચ્છબ્દો ન પુનરેક આકારઃ સત્તા નામ દ્રવ્યગુણકર્મણામ્ ।
77અપિ ચ કાશ્યપીયાનાં જાતિસમવાયવિશેષેષુ સ્વરૂપસત્તોપાધિક એવ સચ્છબ્દ ઇત્યભ્યુપગમઃ ।
તસ્ય ચ દ્રવ્યગુણકર્મસ્વપિ તથાભાવો ઽસ્ત્વિતિ ।
તદેવમપાકૃતે પદાર્થસ્વરૂપાતિરેકિણિ મહાસામાન્યે સત્તાખ્યે યત્ સ્વમનીષાનિર્મિતકુતર્કબલેન સન્માત્રવિષયં પ્રત્યક્ષમિતિ સાધિતં, તદતિદૂરોત્સારિતમ્ ।
એતેનૈવ ન્યાયેન શબ્દત્વમપિ નિરસ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
નહિ કકારગકારયોરેકમાકારમનુગતં પરામૃશન્તી મનીષા સમુન્મિષતિ ।
યો ઽપિ ચાયં શબ્દશબ્દઃ, સો ઽપિ શ્રોત્રગ્રહણોપાધિલબ્ધપ્રવૃત્તિરિતિ ન જાતુ જાતિકલ્પનાયૈ વિભવતિ ।
તદિદમપહસ્તિતમ્, યદાહુઃ 78"શબ્દત્વમેવ તત્તદસાધારણાભિવ્યઞ્જકધ્વનિનિબન્ધનતયા નાનાવર્ણપેણ વિષયીભવત્ તસ્ય તસ્યાર્થસ્યાવગમાય કલ્પત" ઇતિ ।
બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિનિરાકરણમ્ ।
અનયૈવ ચ દિશા બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિરપિ નિવારિતા ।
નહિ નાનાસ્ત્રીપુરુષવ્યક્તિષુ પુરુષત્વાદર્થાન્તરભૂતમેકમાકારમાત્મસાત્કુર્વાન્તી મતિરાવિર્ભવતિ ।
નહિ ક્ષત્રિયાદિભ્યો વ્યાવર્તમાનં સકલબ્રાહ્મણેષ્વનુવર્તમાનમેકમાકારમતિચિરમનુસન્દધતો ઽપિ બુધ્યન્તે ।
યદપ્યાહુઃ- 79યદ્યપ્યાપાતસંજાતયા ધિયા બ્રાહ્મણ્યં નાવસીયતે, તથાપિ બ્રાહ્મણભૂતમાતાપિતૃસમ્બન્ધાનુસન્ધાનપ્રભવાયાં બન્દ્ધૌ તચ્ચકાસ્તીતિ ।
તદપિ ચ સ્વમાનસવિસંવાદિ ।
અનુસન્દધાનો ઽપિ માતાપિતૃસમ્બન્ધં કો જાત્વેકમાકારમવબોદ્ધું પ્રભવતિ ।
યચ્ચોપદર્શિતમ્---યથા વિલીનમાજ્યં તૈલાદવ્યતિરિચ્યમાનં ગન્ધગ્રહણસહકારિણા ચક્ષુષૈવ ભિન્નમવગમ્તય---ઇતિ ।
તદપિ ન સુન્દરમ્ ।
નહિ તદાનીં ચાક્ષુષસ્ય સંવેદનસ્ય વિષયાતિરેકઃ, કિન્ત્વનુમાનમેવ તત્ર સર્પિષઃ ।
યસ્તુ નિપુણદર્શો સૂક્ષ્મમપિ રૂપમીક્ષિતું ક્ષમઃ, સ ચક્ષુષૈવાજ્યજાતિમપિ પ્રત્યેતિ, ન ગન્ધગ્રહણમપેક્ષતે ।
નન્વેવં બહ્વવહીનમ્, કિંનિબન્ધનો હિ તદાનીમાહવનીયાદિસાધ્યકર્મસુ કેષાઞ્ચિદધિકારો નાન્યેષામ્; કિંનિબન્ધના ચ બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિવ્યવસ્થા ઇતિ ।
80અત્રોચ્યતે ।
અનાદૌ સંસારે જન્યજનકભાવેન વ્યવસ્થિતાસ્તાવત્ કાશ્ચિદેવ સ્ત્રીપુરુષસન્તતયઃ સન્તિ, તાસામન્યોન્યવ્યતિકરેણ જાતાઃ સ્ત્રીપુંસવ્યક્તયો બ્રાહ્મણશબ્દવાચ્યાઃ ।
અનિદમ્પ્રથમતયા ચ સન્તતેઃ સર્વેષાં તત્સન્તતિપતિતત્વાત્ સિદ્ધા બ્રાહ્મણશબ્દવાચ્યતા ।
તેન સન્તતિવિશેષપ્રભવત્વમેવ બ્રાહ્મણશબ્દપ્રવૃત્તાવુપાધિઃ ।
તત્પ્રભવાનામેવ કર્મસ્વધિકાર ઇતિ ન કિઞ્ચિદવહીનમ્ ।
કે પુનસ્તે સન્તતિવિશેષાઃ ।
ન તે પરિગણય્ય નિર્દેષ્ટું શક્યન્તે, કિન્તુ લોકત એવ પ્રસિદ્ધાઃ પ્રત્યેતવ્યાઃ ।
તથા ચ તજ્જન્યત્વે ઽવગતે બ્રાહ્મણશબ્દં પ્રયુઞ્જતે લોકાઃ ।
કથં પુનસ્તજ્જન્યત્મેવ શક્યમવગન્તુમ્, સ્ત્રીણામપરાધસમ્ભવાત્ ? સંભવન્તિ હિ પુંશ્ચલ્યો સ્ત્રિયઃ પરિણેતારં વ્યભિચરન્ત્યઃ ।
ઉચ્યતે ।
ઉક્તમેતત્ દૃશ્યાદર્શનમેવાભાવ ઇતિ ।
યત્ર યાવત્યુપલબ્ધિસામગ્રી, તાવત્યાં સત્યામપિ યાસાં વ્યભિચારો ન દૃશ્યતે, તાસાં નાસ્ત્યેવ વ્યભિચાર ઇતિ લોકપ્રમાણકમેતત્ ।
અપિ ચ અપ્રમત્તૈઃ સ્ત્રિયો રક્ષણીયાસ્તાસુ નાસ્ત્યેવ વ્યભિચારસમ્ભાવનાવકાશઃ ।
યાસુ ત્વસ્તિ, માભૂત્ તદપત્યેષુ તત્સન્તતિપ્રભવત્વનિશ્ચયઃ ।
ન ચૈતાવતા યત્રાપિ નિશ્ચયઃ શક્યસ્તત્રાપ્યનિશ્ચય ઇતિ વક્તું યુક્તમિતિ ।
યચ્ચ બહ્વીષુ જ્વાલાસ્વેકવર્તિવર્તિનીષુ જ્વાલાત્વં સામાન્યં પ્રત્યભિજ્ઞાગોચરઃ કૈશ્ચિદિપ્યતે ।
તદપિ ગુરુરસ્માકં ન મૃષ્યતિ ।
સ ખલ્વેવં નિરીક્ષઞ્ચક્રે અનન્યથાસિદ્ધા બુદ્ધિઃ સામાન્યકલ્પનાબીજમ્ ।
ઇયં તુ ભેદાગ્રહણેન શુક્તિકારજતપ્રત્યયવદુપપદ્યત ઇતિ નાલં સામાન્યમૌપસ્થાપયિતુમ્ ।
તેન ભેદગ્રહણપુરસ્સરમભેદજ્ઞાનં ભિન્નેષુ જાત્યભ્યુપગમે શરણમિતિ નિરવદ્યમ્ ।
શાલિકનાથેન કૃતં કૃતમતિના જાતિનિર્ણયાખ્યમિદમ્ ।
બહુવિધવિવાદહરણં પ્રકરણમુરુણાવધાનેન ॥
ઇતિ શ્રીમહામહોપાધ્યાયશાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં જાતિનિર્ણયો નામ ચતુર્થં પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।

અથ 107પ્રમાણપારાયણં નામ ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ।
પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
સ્વરૂપસંખ્યાર્થફલેષુ વાદિભિઃ યતો વિવાદા બહુધા વિતેનિરે ।
તતો વયં તત્પ્રતિબોધસિદ્ધયે પ્રમાણપારાયણમારભામહે