પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

ઓં
શ્રીમત્પ્રભાકરગુરુતન્ત્રધુરન્ધરેણ
મહામહોપાધ્યાય-શાલિકનાથમિશ્રેણ પ્રણીતા પ્રકરણપઞ્ચિકા
ન્યાયસિદ્ધ્યાખ્યયા વ્યાખ્યયા વિષમસ્થલટિપ્પરાયા
ચ સમલઙ્કૃતા
શાસ્ત્રમુખં નામ પ્રથમં પ્રકરણમ્
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા
સ્વાધ્યાયવિધિવાક્યાર્થવિચારે પ્રયતામહે ।
પ્રભાકરગુરોર્દૃષ્ટ્યા મીમાંસારમ્ભસિદ્ધયે

ભાટ્ટમતેન મીમાંસાશાસ્ત્રાનારમ્ભપૂર્વપક્ષઃ અત્ર કેચિદાચક્ષતે---
ન મીમાંસાશાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ ।
તદ્ધિ વેદવાક્યાર્થવિચારોપાયભૂતન્યાયનિબન્ધનમ્ ।
ન ચ વેદવાક્યાર્થો વિચાર્યો ઽસ્તિ, યો વિચારસ્ય વિષયભૂતઃ ।
નાપ્યસૌ વિચાર્ય નિર્ણીતઃ પ્રયોજનમવકલ્પતે, અપુરુષાર્થત્વાત્ ।
પુરુષાર્થત્વે હિ તસ્ય ચોદનૈવ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
ન ચાવિવક્ષિતાર્થા સા પ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
નનુ શબ્દાનામૌત્પત્તિકત્વાદર્થપરત્વસ્ય નાવિવક્ષિતાર્થતા યુક્તા ।
સત્યમેવમ્ ।
વેદેનૈવ ત્વન્યપરતામવગમયતાવિવક્ષિતાર્થતાઽપદ્યમાના ન શક્યા વારયિતુમ્ ।
તથાહિ---
સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇત્યત્ર પરપ્રેરણાત્મકવિધ્યવરુદ્ધાભાવના તવ્યપ્રત્યયવાચ્યા પ્રતીયતે ।
સા ચ સ્વભાવતો ભાવ્યં કરણમિતિકર્તવ્યતાઞ્ચાપેક્ષતે ।
તત્ર1 ન તાવદધ્યયનમેવ સમાનપદોપાત્તં ભાવ્યતયા સમ્બન્ધમર્હતિ, અપુરુષાર્થત્વાત્ ।
તસ્મિન્ હિ ભાવ્યતયા સ્વીક્રિયમાણે પુરુષપ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ પરપ્રેરણાત્મકવિધિવ્યાપારભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યેકવાક્યતયા સમભિવ્યાહ્વિયમાણસ્ય સ્વાધ્યાયસ્ય ભાવ્યતયા સમ્બન્ધો ઽવકલ્પતે, વિધ્યાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્તરેણાપિ હિ વિધિં પ્રતીયત એવાધ્યયનેન સ્વાધ્યાયો ઽવાપ્યત ઇતિ ।
ન ચ વ્રીહીનવહન્તીતિવન્નિયમાર્થો વિધિરિતિ શક્યતે વક્તુમ્, અક્રત્વર્થત્વાદધ્યયનસ્ય ।
ન ખલ્વધ્યયનસ્ય હિ ક્રતાવેવ નિયમ્યન્તે, ન તણ્ડુલાદિસ્વરૂપે ।
અવધાતેનૈવ સમ્પાદિતૈસ્તણ્ડુલૈઃ ક્રતુફલસિદ્ધિરિતિ પ્રમાણાન્તરસ્યાવિષયત્વાત્તેનૈવ સિદ્ધિરિતિ ન કિઞ્ચિદ્વિરુદ્ધમ્ ।
સ્વાધ્યાયસ્વરૂપગ્રહણં ત્વધ્યયનેનૈવ સિધ્યતીતિ નિયમ્યમાનં માનાન્તરવિરુદ્ધમ્, સ્વયમનધીયાનસ્યાપિ પરપુરુષાધીયમાનસ્વાધ્યાયગ્રહણદર્શનાત્ ।
ન ચાધ્યયનસ્વીકૃતેનૈવ સ્વાધ્યાયેન ક્રતુફલભાવનાસિદ્ધિરિતિ અક્રત્વર્થતયા ક્રતુસંસ્પર્શાભાવેન નિયમાનુપપત્તેરિતિ ।
એતેનૈવાર્થાવબોધસ્યાપિ ભાવ્યતયા સમ્બન્ધો નિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
તથા હિ---
યદ્યપ્યધીતાત્સ્વાધ્યાયાત્ફલવત્કર્માવબોધો દૃશ્યત ઇતિ તસ્યૈવ ભાવ્યતાવસીયતે, તથાપિ વિનાપિ વિધિનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામધ્યયનસ્યાર્થાવબોધસાધનત્વાવમાદ્વિધિરનર્થક એવ ।
ન ચાધ્યયનેનૈવાર્થાવબોધો ભાવયિતવ્ય ઇતિ નિયમવિધેરર્થવત્તા, પ્રકારાન્તરેણાપિ તત્સંભવાન્નિયમાનુપપત્તેઃ ।
ન ચાધ્યયનેનૈવાર્થમવબુધ્યાનુતિષ્ઠતાં ક્રતુફલભાવનાસિદ્ધિરિતિ નિયમઃ સંભવતિ, અક્રત્વર્થત્વાદધ્યયનસ્ય ।
2તસ્માદ્વિશ્વજિન્ન્યાયેન સ્વર્ગે એવ ભાવ્યતયા કલ્પયિતવ્યે પ્રાપ્તે ફલમાત્રેયો3 નિર્દ્દેશાદિત્યર્થવાદિકમધુઘૃતકુલ્યાદિતૃપ્તપિત્રાદિપ્રસાદલભ્યસવ્રકામફપલાવાપ્તિરેવ ભાવ્યતયાવસીયતે ।
નન્વાદ્યાધ્યયને ન કિઞ્ચિદાર્થવાદિકં ફલં શ્રૂયતે, તત્રૈષામર્થવાદાનામશ્રવણાત્ ।
ધારણજપયજ્ઞવિધ્યર્થવાદા હ્યેતે ।
તદાહુર્વાર્તિકકારમિશ્રાઃ---
"4આદ્યે ત્વધ્યયને નૈવ કાચિદસ્તિ ફલશ્રુતિઃ ।
ધારણે જપયજ્ઞે ચ યા સાપ્યેવં નિવારિતા" ॥
ઇતિ ॥
સત્યમેવમ્, તથાપિ તેષામતિદેશતો ઽપિ લબ્ધેર્યુક્તૈવ તદીયફલસ્ય ભાવ્યતા ।
તથા હિ5 ---
6લિઙાદિયુક્તેષુ વાક્યેષુ દ્વે ભાવને ઽવગમ્યેતે, શબ્દભાવનાર્થભાવના ચેતિ ।
તત્ર શબ્દભાવના પરપ્રેરણાત્મિકા ।
તસ્યાઃ પુરુષપ્રવૃત્તિર્ભાવ્યમ્7 ।
તયા ચ પ્રેરણયા સહ યો લિઙાદીનાં વાચ્યવાચકભાવઃ સમ્બન્ધઃ, સ તત્ર યોગ્યતયા કરણમ્ ।
તદાહુર્વાર્તિકકારમિશ્રાઃ---
"લિઙાદયો હિ પ્રેરણાં કુર્વન્ત્યભિદધતિ ચેતિ" તન્ત્રવા- 1. 2. 1.ટ ।
પ્રવર્ત્યરુચ્યુત્પાદનયોગ્યતયા ચાર્થવાદિકી સ્તુતિરિતિકર્તવ્યતા ।
તદેવમધ્યયનવિધૌ સાક્ષાદશ્રુતાર્થવાદકે શબ્દભાવનાયામિતિકર્તવ્યતાભૂતાર્થવાદાકાઙ્ક્ષિણ્યાં જપયજ્ઞાધ્યયનાદતિદેશેનાર્થવાદાઃ સ્વીક્રિયન્તે ।
તદાહુર્વાર્તિકકારમિશ્રાઃ---
"અનુષઙ્ગાનુમાનાદ્યૈર્લભ્યન્તે ઽન્યે ઽતિદેશતઃ" ઇતિ ।
તે ચાતિદિષ્ટા અર્થવાદા અર્થભાવનાયાં ફલં સમર્પયન્તિ રાત્રિસત્રવત્ ।
એવમાર્થવાદિકે ફલે ભાવ્યતયાવસિતે ઽધ્યયનં સમાનપદોપાત્તં કરણાકાઙ્ક્ષાપરિપૂરકત્વેન સંબધ્યતે ।
એવઞ્ચ 8યદૈકસ્માદપૂર્વં તદેતરત્તદર્થમિતિ ન્યાયેન સ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યો ઽક્ષરરાશિરપ્યધ્યયનનિર્વૃત્ત્યર્થ એવાવસીયતે ।
એવઞ્ચાન્યપરત્વાદક્ષરાણાં તેભ્યો ઽર્થપ્રતિપત્તિરેવાનુપપન્ના, વ્યુત્પત્તિવિરહાત્ ।
વૃદ્ધવ્યવહારે હ્યનન્યપરાણ્યેવાક્ષરાણ્યર્થાવબોધકતયા વ્યુત્પન્નાનિ ।
વ્યુત્પત્ત્યપેક્ષશ્ચ શબ્દો ઽર્થાવબોધકઃ ।
યઃ પુનરન્યપરેભ્યો ઽપ્યક્ષરેભ્યો ઽર્થાવગમઃ, સ સામાન્યતોદૃષ્ટનિબન્ધનાનન્યપરત્વભ્રાન્ત્યા ભ્રાન્તિરેવેતિ મન્તવ્યમ્ ।
અપ્રતીયમાનશ્ચાર્થો ન વિચારસ્ય વિષયઃ, નાપિ પ્રયોજનમિતિ વિચારસ્તાવન્નારબ્ધવ્યઃ, તદનારમ્ભે ચ તદપાયભૂતન્યાયપરિજ્ઞાનમપ્યનુપયોગિ ।
તદનુપયોગે ચ તન્નિબન્ધનં મીમાંસાશાત્રમનારમ્ભણીયમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ॥
ભાટ્ટમતેન મીમાંસારમ્ભસમર્થનમ્---
રાદ્ધાન્તસ્તુ સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ સ્વાધ્યાયસ્ય 9કર્મત્વાવગમાત્સ એવ ભાવ્યતયાવસીયતે ।
યદ્યપિ નિત્યત્વાન્નિર્વર્ત્ત્યકર્મતા નાસ્તિ સ્વાધ્યાયસ્ય, વિકાર્યકર્મતા વા, અધ્યયનેન તસ્ય વિકારાનુપપત્તેઃ, તથાપિ પ્રાપ્યતયા તસ્ય કર્મતા નાનુપપન્ના ।
અત એવ પ્રાપ્યકર્મોદાહરણં વૃત્તિકારસ્ય વેદાધ્યયનમ્ ।
યચ્ચ કર્મ, તદર્થૈવ ક્રિયા યુક્તા ।
સો ઽયં શ્રૌતો વિનયોગઃ ।
ન ચ સ્વાધ્યાયસ્ય સક્તુવચ્છેષિત્વમનુપપન્નમ્, ફલવદર્થાવબોધોપયોગિત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચાર્થાવબોધોપયોગિત્વમધ્યયનાત્પ્રાઙ્નાવગમ્યતે, તથાપિ પશ્ચાદ્ભાવ્યપિ ભવત્યેવ પ્રયોજનમ્ ।
ભાવિનાપિ ચોપયોગેન શેષિત્વં નાનુપપન્નમ્, અગ્નિવત્ ।
ઉત્પન્નાનાં હ્યગ્નીનાં વિનિયોગાવગમઃ, નાવગતવિનિયોગાનામુત્પત્તિઃ ।
આહવનીયાદિશબ્દાનામલૌકિકાર્થતયા પ્રાગ્વ્યુત્પત્ત્યવગમાદર્થાનવગતેઃ હોમાદિષુ વિનિયોગાસંભવાત્ ।
તથા ચોક્તમ્---
"ભૂતભાવ્યુપયોગં હિ દ્રવ્યં સંસ્કારમર્હતિ ।
" [તન્ત્રાવા- 2. 1. 4.] નનુ ચાર્થાવબોધોપયોગિતયા સંસ્કારવિધિરનર્થક એવેત્યુક્તમ્ ઇતિ ।
નાનર્થકઃ, નિયમાર્થતયાર્થવત્ત્વાત્ ।
નનુ ચ નિયમો ન સમ્ભવતિ, અપ્રતુસંસ્પર્શિત્વાદિત્ક્તમ્ ।
તન્ન સમ્ભવતિ સ્વાભાવિકાર્થપરત્વાનુસારેણ ક્રત્વનુપ્રવેશે ક્રતુસંસ્પર્શિતાયા એવોચિતત્વાત્ ।
યદિ ખલ્વધ્યયનવિધેઃ ક્રત્વનુપ્રવેશિતા નાશ્રીયતે, તદા શબ્દાનાં વૃદ્ધવ્યવહારવ્યુત્પન્નાનાં સ્વાભાવિકાર્થપરતા હીયેત ।
જહત્સ્વાર્થત્વં ચ ન ન્યાય્યમિતિ ક્રતુફલભાવનાનુપ્રવેશ્યેવાધ્યયનસંસ્કારો યુક્તઃ ।
તત્ર કર્મવિધિષ્વેવં નિયમવર્ણના અધ્યયનાવિર્ભાવિતૈરેવ કર્મવિધિભિરર્થમવબુધ્યાનુતિષ્ઠતાં ક્રતુફલભાવનાસિદ્ધિરિતિ ।
અર્થવાદેષુ ત્વધ્યયનાવિર્ભાવિતાર્થવાદપ્રરોચિતાઃ ક્રિયમાણાઃ ક્રતવઃ ફલભાવનાય અલમિતિ ।
મન્ત્રેષુ પુનરધ્યયનપરિગૃહીતૈરેવ મન્ત્રૈઃ ક્રતુષુ પદાર્થસ્મરણં ફલભાવનાઙ્ગમિતિ ।
અધ્યયનનિયમાશ્રિતશ્ચ કાલનિયમો વ્રતાદિનિયમશ્ચ ।

"શ્રાવણ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યાં વા ઉપાકૃત્ય યથાવિધિ ।
યુક્તશ્છન્દાંસ્યધીયીત માસાન્વિપ્રો ઽર્ધપઞ્ચમાન્ ॥
[મનુ. અ. 2, શ્લો. 2,49,11]
"ભવત્પૂર્વ ચરેદ્ભૈક્ષમુપનીતો દ્વિજોત્તમઃ ।
ભવન્મધ્યં તુ રાજન્યો વૈશ્યસ્તુ ભવદુત્તરમ્" ॥
[મનુ. અ. 2, શ્લો. 2,49,11] ઇતિ ।
એવઞ્ચાનન્યપરત્વાદક્ષરાણાં ફલવત્કર્માવબોધોત્પત્તેર્વિચારસ્ય વિષયપ્રયોજનલાભાચ્છાસ્ત્રસ્યારમ્ભણીયત્વમ્, વિષયપ્રયોજનલાભે ચ વિચારસ્યાધ્યયનાનન્તરમુપનિપતિતત્વાદ્ ગુરુકુલસ્થિતેરર્થવત્ત્વાત્તન્નિવૃત્તિમધ્યયનાનન્તરપ્રાપ્તાં સ્મરદ્ ઽવેદમધીત્ય સ્નાયાદ્ઽઇતિ સ્મૃતિવચનમપન્યાયમૂલં દર્શયન્નર્થાવબોધપરતયા સ્વાધ્યાયસ્ય વિવક્ષિતાર્થતાં મન્યમાનઃ સૂત્રકારો વિચારસ્ય વિષયં પ્રયોજનં ચાહ"અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા" પૂ-મી- 1.1.1 ઇતિ ।
એતચ્ચ વ્યાખ્યાતમ્---
"અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાસૂત્રમાદ્યમિદં કૃતમ્ ।
ધર્માખ્યં વિષયં વક્તું મીમાંસાયાઃ પ્રયોજનમ્" ॥
મીમાંસાશ્લોકવાર્તિકમ્ 1. 1. 11. ઇતિ બહુરોપિ 10તદયુક્તમ્ ।
ન હિ લિઙાદિયુક્તવાક્યેષુ ભાવના ભાવ્યાન્તરમપેક્ષતે, અપૂર્વસ્ય ભાવ્યસ્ય સ્વશબ્દેનાભિહિતત્વાત્ ।
લિઙાદયો હિ ભાવ્યકોટિનિવિષ્ટપ્રધાનભૂતાપૂર્વોપસર્જનતાપન્નામેવ ભાવનામભિદધતીતિ 11વિષયકરણીયે નિપુણતરમુપપાદિતમ્ ।
અતો ન પૂર્વપક્ષે ભાવ્યાકાઙ્ક્ષાયામાર્થવાદિકફલસમ્બન્ધઃ ।
નાપિ સિદ્ધાન્તે સ્વાધ્યાયસ્ય સાધ્યતયાન્વયઃ ।
કથં તર્હિ વિશ્વજિદાદિષુ સ્વર્ગાદિફલકલ્પનમ્? યથા તત્તથા નિશમ્યતામ્---
યદપૂર્વ કાર્યભૂતં પ્રતીયતે તદ્ વિષયત્વેન સમ્બદ્ધકરણીભૂતયાગાદ્યનુષ્ઠાનાધીનાત્મલાભમ્ ।
12ન ચ વિના કર્ત્રા તદનુષ્ઠાનોપપત્તિઃ ।
નચાધિકારં વિના કર્તૃત્વલાભઃ ।
નચ નિયોજ્યમન્તરેણાધિકારસિદ્ધિઃ ।
ન વાવિશિષ્ટો નિયોજ્યો ઽવકલ્પત ઇતિ વિશેષણભાવેન સ્વર્ગકામના પરિકલ્પ્યતે ।
સ્વર્ગકામના ચેન્નિયોજ્યવિશેષણં તતો ઽગ્નિહોત્રાદિવત્ સ્વર્ગસ્યાપિ નિયોગતઃ સિદ્ધિરિતિ ।
ભવત્વેવમ્, અત્રાપિ તર્હિ નિયોજ્યવિશેષણતયૈવાર્થવાદિકં ફલં રાત્રિસત્રવત્સમ્બધ્યતામ્ ।
ન ।
અન્યતો ઽનુષ્ઠાનસિદ્ધેઃ ।
કુતો ઽન્યતઃ? આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તેઃ ।
કઃ પુનરાચાર્યકરણવિધિઃ?"ઉપનીય તુ યઃ શિષ્યં વેદમધ્યાપયેત્ દ્વિજઃ ।
સકલ્પં સરહસ્ય ચ તમાચાર્યં પ્રચક્ષતે" ॥
[મનુઃ 2. 140] ઇતિ સ્મરણાનુમિતઃ શિષ્યમુપનીય વેદાધ્યાપનેનાચાર્યકં ભાવેયદિત્યેવંરૂપઃ અલૌકિકઞ્ચાહવનીયાદિવદાચાર્યકમિતિ તન્નિષ્પત્ત્યુપાયવિધાનં યુક્તમેવ ।
તત્રાર્થાદાચાર્યીબુભૂષત એવાધિકારો ધનાર્જનનિયમવત્ ।
તત્ર શિષ્યં પ્રતિ વિહિતતદ્ધિતાચરણદક્ષિણાદાનદર્શનાત્તલ્લિપ્સોરેવાચાર્યભવનેચ્છા ।
યથા દીક્ષણીયયા દીક્ષિતત્વસિદ્ધિઃ, તથા વેદાધ્યાપનેનાચાર્યત્વસિદ્ધિઃ ।
ઉપનયનં ચ ક્ત્વાપ્રત્યયેનાધ્યાપનસમાનકર્તૃકમવગમ્યમાનમેકપ્રયોગતયા વિના સમાનકર્તૃકત્વાસમ્ભવાદઙ્ગાઙ્ગિભાવેન ચ વિના એકપ્રયોગત્વાનુપપત્તેરાચાર્યકભાવનાકરણીભૂતમધ્યાપનં પ્રત્યઙ્ગત્વેનાવતિષ્ઠતે ।
તદાશ્રિત ઽશ્ચાષ્ટવર્ષબ્રાહ્મણમુપનયીતેઽત્યાદિનિયમઃ ।
ઉપનયનં ન સ્વભાવત ઉપનેયાસત્તિપ્રયોજનકમિતિ તદ્દ્વારેણૈવ તસ્યાઙ્ગમ્ ।
ન ચાધ્યાપનં પ્રત્યનુપયોગિન ઉપનેયસ્યાસત્તિરધ્યાપનોપયોગિનીત્યુપનેયસ્ય કર્માપેક્ષાયામુપનયનં પ્રક્રમ્ય ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઽ ઇત્યધ્યયનં વિધીયમાનમુપનેયસ્ય કર્મેત્યવગમ્યતે ।
અધ્યયનં ચાધ્યાપનોપયોગીતિ ।
સદ્ધિમેતત્ ।
13તેન સ્વાધ્યાયમધ્યેષ્યમાણસ્ય માણવકસ્યોપનયનમ 14ધ્યાપનાઙ્ગમિત્યધ્યાપનવિધિઃ સ્વાઙ્ગભૂતમુપનયનં પ્રયુઞ્જાનસ્તસ્યાન્યત્રાનુપપત્ત્યાધ્યયનમપિ પ્રયુઙ્ક્તે ।
તત્પ્રયુક્તાધ્યયનનિષ્પત્ત્યા ચ લબ્ધસિદ્ધિસ્સ્વાધ્યાયાધ્યયનનિયોગો નાધિકારાન્તરમપેક્ષતે ।
અતો નાયં વિશ્વજિન્ન્યાયસ્ય વિષયઃ, નાપિ રાત્રિસત્રન્યાયસ્ય, અનન્યપ્રયુક્તવિષયનિયોગગોચરત્વાત્તયોઃ ।
અત એવ પ્રયાજાદિનિયોગેષુ તયોરનવતારઃ ।
અન્યથા સિદ્ધાન્તેપિ કામશ્રુતિપ્રયુક્તમધ્યયનમિતિ વિદ્યાસાધ્યેષ્વપિ કર્મસુ શૂદ્રાદીનામધિકારઃ સ્યાત્ ।
અતો ઽધ્યાપનવિધિપ્રયુક્તત્વાદધ્યયનસ્ય યેષામેવોપનયનં તેષામેવ તત્પ્રયુક્તમન્ત્રલાભાચ્છૂદ્રાદીનામનધિકારઃ ।
એવઞ્ચ વિધ્યન્તરપ્રયુક્તે ઽધ્યયને ન રાત્રિસત્રન્યાયેન પૂર્વપક્ષાશઙ્કોચિતા ।
ન ચાતત્પ્રયુક્ત્યા પૂર્વઃ પક્ષઃ, તત્પ્રયુક્ત્યા ચ રાદ્ધાન્ત ઇતિ યુક્તમ્ ।
અતત્પ્રયુક્તત્વે કારણાભાવાત્ ।
યચ્ચોક્તં નિયમાર્થો વિધિરિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
સ્વાધ્યાયાધ્યયનસ્ય નિયોગનિષ્પત્ત્યર્થતયા વિધાનેન વચનસ્યાર્થવત્ત્વાત્ ।
સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ તવ્યપ્રત્યયેન વિધિરભિધીયતે ।
ન ચાવહન્ત્યાદિષ્વિવ ક્રતુવિષયનિયોગાનુવાદો ઽયમવકલ્પતે, અસંનિધાનાત્ ક્રતુનિયોગાનામ્ ।
સન્નિધાનવશેનૈવ હિ ક્રતુનિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્તત્ર ક્રતુનિયોગાનુવાદોપગમઃ ।
ન ચેહ સન્નિધાનમસ્તિ ।
નાપિ ઽપર્ણમયી જુજૂર્ભવતીતિઽવત્ પદાર્થસમ્બન્ધમુખેન ક્રતુનિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્, સ્વાધ્યાયસ્ય વ્યભિચરિતક્રતુસમ્બન્ધત્વાત્, હુમિત્યેવમાદીનામનર્થકાનાં સ્વાધ્યાયાન્તર્ગતિદર્શનાત્ ।
યત એવાત્ર નિયોગઃ સાધ્યતયાવગમ્યતે, અત એવ સ્વાધ્યાયસ્ય નેપ્સિતકર્મતયા સમ્બન્ધો ઽવકલ્પતે, એકસ્મિન્ વાક્યે સાધ્યદ્વયવિરોધાત્ ।
ન ચ સ્વર્ગાદિવત્ સ્વાધ્યાયસ્ય નિયોજ્યવિશેષણતયાન્વયાદવિરોધઃ, અનિયોગફલત્વાત્સ્વાધ્યાયગ્રહણસ્ય ।
યદેવ હિ નૈયોગિકં ફલમ્, તદેવ સાધ્યતયા નિયોજ્યવિશેષણં નાન્યદિતિ તૃતીયે દર્શિતમ્---
15"અનમિજ્ઞો ભવાન્વિષયનિયોજ્યાનામ્" ઇત્યત્ર ।
અતો ઽધ્યયનવિષયનિયોગપ્રતિપાદનેનૈવ તસ્યાર્થવત્ત્વાન્ન ક્રતુપ્રવેશકલ્પનયા નિયમાર્થતા વિધેઃ ।
જરત્પ્રભાકરમતં તત્ખણ્ડનં ચ ।
અન્યે પુનરેવં પૂર્વપક્ષયન્તિ---
અધ્યાપનવિધિપ્રયુક્તમધ્યયનમધ્યાપનાઙ્ભૂતમ્ તન્નિષ્પત્ત્યર્થતયા ચ સ્વાધ્યાયસ્યાન્યપરત્વાદવિવક્ષિતાર્થતા--ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
પ્રયુક્તિમાત્રેણ તાદર્થ્યાનુપપત્તેઃ ।
સ્યાન્મતમ્--યથા 16પ્રજાપતિવ્રતેષુ સ્વતન્ત્રકર્ત્રવગમાત્તદ્ધેતુભૂતાધિકારસિદ્ધ્યર્થં નિયોજ્યપરિકલ્પનં, તથા પ્રયુક્તિદર્શનાત્તાદર્થ્યમ્--ઇતિ ।
તન્ન ।
પ્રયુક્તેસ્તાદર્થ્યવ્યભિચારાત્ ।
અસત્યપિ તાદર્થ્યે કેવલોપકારકતામાત્રેણાધ્યયનસ્ય ક્રતુવિધિભિઃ પ્રયુજ્યમાનત્વાત્ ।
કથં તર્હિ 17પશ્વેકત્વાદેરઙ્ગત્વમ્ ।
ન તાવદ્વિભક્તિરેવ ક્રતુસમ્બન્ધિતયૈકત્વાદિકમભિધત્તે યેનારુણ્યાદિવદ્વાક્યેન વિનિયોગઃ સ્યાત્ ।
વિભક્તયો હિ પ્રાતિપદિકાર્થગતમેવ સ્વાર્થ શ્રુત્યાભિદધતિ ।
નાપિ કરણભૂતસ્યૈકત્વમુચ્યતે, સંખ્યાન્વિતસ્ય વા કરણત્વમ્, કરણત્વૈકત્વયોર્યુગપદભિધાનાત્ ।
અતો ન વૈનિયોગિકં શેષત્વં વિભક્ત્યભિહિતાયાઃ સંખ્યાયાઃ ।
ઇષ્યતે ચ શેષત્વમ્, તચ્ચ પ્રયુક્તિકૃતમેવ ।
મૈવમ્ ।
ન તત્રાપિ શેષત્વમૌપાદાનિકં કિન્તુ લૈઙ્ગિકમેવ ।
વસ્તુસામર્થ્યમેવ લિઙ્ગમુચ્યતે ।

સંખ્યા ચ સ્વભાવત એવ સંખ્યેયાવચ્છેદિકેતિ સંખ્યેયાર્થૈવ, કિન્તુ સંખ્યેયભૂતપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રસમ્બન્ધે ગ્રાહકાન્વયવ્યાઘાતાપત્તેર્ગ્રાહકીયભૂતપશ્વાદિસમ્બન્ધ ઔપાદાનિકઃ ।
સન્નિધિસમામ્નાનમાત્રેણ હિ વિભક્ત્યર્થસ્યાપિ ગ્રાહકં પ્રત્યૈદમર્થ્યેનાન્વિતસ્યૈવાભિધાનમ્, તદન્યથાનુપપત્ત્યા ચ કેવલાભિધાનનિબન્ધનં સ્વરૂપસમ્બન્ધમતિલઙ્ઘ્ય સાધનીભૂતસંખ્યેયસમ્બન્ધાધ્યવસાનમિતિ નૌપાદાનિકં તત્રાપિ શેષત્વમ્ ।
ભવતુ તર્હિ લિઙ્ગાદેવાધ્યયનસ્યાપિ અધ્યાપને વિનિયોગઃ ।
નૈવં ભવિતુમર્હતિ, સામાન્યસમ્બન્ધબોધકપ્રમાણસાપેક્ષત્વાલ્લિઙ્ગવિનિયોગસ્ય ।
ન ચાસ્ય સામાન્યસમ્બન્ધબોધકં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રમાણમ્ ।
નનુ ચ ણિચ્છ્રુતિઃ પ્રકૃત્યર્થભૂતસ્યાધ્યયનસ્ય શેષતામાપાદયતીતિ ।
તન્ન ।
પ્રયોજકવ્યાપારસ્ય પ્રયોજ્યવ્યાપારોત્પત્તિહેતુત્વાદ્વિપરીતશેષત્વાપત્તેઃ ।
વાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાનિ ત્વધ્યયનસ્યાધ્યાપનં પ્રતિ વિનિયોજકતયા નાશઙ્કનીયાન્યેવ ।
18કિઞ્ચ ટીકાગ્રન્થવિરોધશ્ચાઙ્ગત્વવાદિનામ્ ।
યત એવમાહ ભગવાન્19 ---
"પ્રયોજ્યત્વાદનઙ્ગત્વાચ્ચ20 ભવતિ સંશયઃ" ઇતિ ॥
તસ્માદનઙ્ગતયૈવ પૂર્વપક્ષણીયમ્ ।
કથં પુનરનઙ્ગતયા પૂર્વપક્ષયિતું શક્યતે ।
ઉચ્યતે ।
સર્વો હિ વિધિરધિકારપર્યવસાયી ।
નચાધ્યયનવિધૌ કસ્યચિદધિકારો ઽસ્તીત્યુક્તમેવ સાક્ષાદશ્રવણાત્, અધ્યાપનવિધિપ્રયોજ્યતયા કલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર ય એવાસૌ પ્રયોજકવિધાવધિકારઃ સ એવ પ્રયોજનમિતિ યુક્તમ્, પ્રથમોપનિપાતિત્વાત્ ।
યદપિ ચ યસ્યાનઙ્ગં તદપિ તસ્ય પ્રયોજનં ભવત્યેવ આધાનસ્યેવ હોમાદય ઇતિ ।
નનુ ચાનન્તરભાવિકર્માવબોધફલકતયા અધ્યયનસ્યાધ્યેતુરેવાધિકારો ઽધ્યયને પ્રતીયતે ઇતિ તત્પ્રયોજનતૈવ સ્વાધ્યાયવિધેર્યુક્તા અન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
ન ।
તસ્યોત્તરકાલભાવિત્વાત્ ।
તુલ્યાયાં હિ પ્રાપ્તાવન્તરઙ્ગતા બલીયસી ।
ન ચાનયોરધિકારયોસ્તુલ્યા પ્રાપ્તિઃ ।
પ્રથમોપનિપાતિત્વાત્પ્રયોકવિધ્યાધિકારસ્ય ઉત્તરકાલભાવિત્વાચ્ચાર્થાવબોધનિબન્ધનસ્યાધિકારસ્ય ।
યદા ચાધ્યાપનવિધ્યધિકારસિદ્ધિરધ્યયનસ્ય પ્રયોજનમિત્યધ્યયનવિધિના બોધિતં તદાધ્યયનનિષ્પત્ત્યર્થત્વાત્સ્વાધ્યાયસ્યાન્યપરત્વાદવિવક્ષિતાર્થત્વમ્ ।
અવિવક્ષિતશ્ચાર્થો ન વિચારણીય ઇતિ વેદાધ્યયનમાત્રેણૈવ ગુરુકુલસ્થિતેઃ કૃતાર્થત્વાદધ્યયનોત્તરકાલં ગુરુકુલનિવૃત્તિરેવ યુક્તેતિ મત્વા સ્મૃતં "વેદમધીત્ય સ્નાયાદ્" ।
[બૌ. ગૃ. સૂ. 6. 1] ઇતિ અત્ર ચ ન સ્નાનમદૃષ્ટાર્થં વિધીયતે,કિન્તુ યો"બ્રહ્મચારી ન સ્નાયાત્" બૌ. ગૃ. સૂ. ઇતિ અસ્નાનનિયમસ્તસ્ય પર્યવસાનમેતદધ્યયનાઙ્ગતયા નિયમાનાં તન્નિવૃત્તૌ પ્રાપ્તમુચ્યતે ।
અસ્નાનનિયમતુલ્યતયા ચ ગુરુકુલવાસાદીનામપિ નિવૃત્તિઃ પ્રાપ્તૈવેતિ સકલબ્રહ્મચારિધર્મનિવૃત્તિરેવાધ્યયનાનન્તરમુચ્યતે ।
એવં ચાધ્યયનવિધિના વિચારસ્યાનાક્ષિપ્તત્વાત્તુદુપાયભૂતન્યાયનિબન્ધનં મીમાંસાશાસ્ત્રં નારમ્ભણીયમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સ્વમતેન સિદ્ધાન્તઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ--યદ્યપિ પ્રયોજકવિધ્યધિકારઃ પ્રથમભાવી, તથાપિ તન્નિષ્પત્તિઃ પ્રયોજનમિતિ ન યુક્તમ્ ।
કિન્તુ દૃષ્ટાર્થાવબોધફલકતયાધ્યયનોત્તરકાલભાવ્યપ્યધ્યેતુરેવાધિકારઃ પ્રયોજનતયા યુક્ત આશ્રયિતુમ્, કર્તૃસમવાયિત્વાત્ ।
યત્કર્તૃકં હિ યત્કર્મ તસ્યૈવ તત્રૈશ્વર્યમિતિ યુક્તમ્, અન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
ન ચ સહસૈવ વિધિદર્શનાદત્રાધિકારપર્યવસાનકલ્પનાકારણમસ્તિ, પરપ્રયુક્ત્યૈવાનુષ્ઠાનસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
યત્ર ખલ્વધિકારપર્યવસાનકલ્પનામન્તરેણ પ્રાગનુષ્ઠાનં ન લભ્યતે, તત્રાનુષ્ઠાનાત્પ્રાગનવગતો ઽધિકારઃ તદનુપ્રવેશાત્સાધ્યઃ ।
ઇહ ત્વધ્યાપનવિધિપ્રયુક્ત્યૈવાધિકારપર્યવસાનકલ્પનામન્તરેણાનુષ્ઠાનં લબ્ધમિતિ પ્રાથમ્યમકિઞ્ચિત્કરમ્ ।
અન્તરઙ્ગત્વાદધ્યેતુરેવાધિકારો યુક્ત ઇતિ ।
તદેવમધ્યયનવિધેરન્યપ્રયુક્ત્યૈવાનુષ્ઠાનસિદ્ધેર્નિયોજ્યો નાસ્તિ ।
અધિકારી તુ વિદ્યત એવ ।
યદથ હિ યત્કર્મ સ તત્રાધિકારી ।
અર્થાવબોધોપયોગેન ચાધ્યેત્રર્થતાધ્યયનસ્યેતિ સ તત્રાધિકારી ।
સ ચાયમધિકારઃ પ્રાગધ્યયનાન્નાવગમ્યતે, અધ્યયનોત્તરકાલે ચાવગમ્યતે ।
સ્વાધ્યાયાધ્યયનં ત્વેવમભિનિર્વર્ત્યતે--"શ્રાવણ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યા વાપ્યુપાકૃત્ય યથાવિધિ ।
યુક્તશ્છન્દાંસ્યધીયીત માસાન્વિપ્રો ઽર્ધપઞ્ચમાન્ ॥
" મ. 4 અ.95 તતઃ21 પરં તુ છન્દાસિ શુક્લેષુ નિયતઃ પઠેત્ ।
વેદાઙ્ગાનિ રહસ્યં ચ કૃષ્ણપક્ષેષુ સમ્પઠેત્ ॥
" મ. 4. અ. શ્લો. 98 ઇતિ ।
ઇત્થં ચાધ્યયને ક્રિયમાણે ઽઙ્ગાધ્યયનસંસ્કૃતસ્ય વેદવાક્યાદર્થાવગમો જાયતે ।
સ ચાયમધ્યેતા મન્યતે મદુપયોગિકર્માવબોધકતયા મદર્થમધ્યયનમિતિ ।
22યો ઽયં વેદાધ્યયનસીમાંસાશ્રવણયોર્મધ્યે ઽધિકારઃ, સો ઽયં 23તાન્મૌલિકઃ શાસ્ત્રાર્થઃ ।
ઇમમેવ તાવદધિકારમાલોચ્ય પિત્રાદયો ઽર્થદાનાદિના કાંશ્ચિદાનમય્ય પુત્રાદીનુપનાયયન્તિ ।
પ્રબુદ્ધાશ્ચ કેચન સ્વયમેવાત્માનમ્ ।
અન્યથાધ્યયનાસંભવાત્ ।
અનુપનીતસ્યાધ્યયનનિષેધાત્ ।
"નાભિવ્યાહારયેદ્ બ્રહ્મ સ્વધાનિનયનાદૃતે ।
24સ શૂદ્રેણ સમસ્તાવદ્યાવદ્વેદાન્ન જાયતે ॥
" મ. અ. 2. શ્લો. 172 ઇતિ ।
એવં તાવદધ્યાપનવિધિં સ્મૃત્યનુમિતમાશ્રિત્ય રાદ્ધાન્તવર્ણના કૃતા ।
વિવરણસિદ્ધાન્તઃ ।
25અન્યે તુ સાક્ષાચ્છ્રુતાધ્યાપનવિધ્યનુસારેણૈવમાહુઃ ।
યદ્યધ્યાપનવિધ્યધિકારપ્રયોજનતા સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધેઃ સ્યાત્, તદાધ્યાપનવિધેરપિસ્વાધ્યાયાન્તર્ગતત્વાદવિવક્ષિતાર્થત્વેન તત્પ્રયુક્તતાપિ ન સમ્ભવતિ ।
26સ્વશાખા હિ સ્વાધ્યાયશબ્દેનોચ્યતે ।
સાક્ષાદધીતશ્ચાધ્યાપનવિધિર્નૂનં કેષાઞ્ચિચ્છાખિનાં સ્વશાખાન્તર્ગતો ભવેદિતિ સ્વાધ્યાયસ્યાવિવક્ષિતાર્થત્વેન તસ્યાપ્યવિવક્ષિતાર્થત્વાન્ન પ્રયોજકત્વમવકલ્પતે ઇતિ પશ્ચાદ્ભાવ્યર્થાવબોધોપયોગિતયાધ્યેતુરેવાધિકારો ઽધ્યયનવિધેઃ પ્રયોજનમિતિ ।
નનુ સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ નિયોગસિદ્ધેરવગમાત્તન્નિષ્પત્ત્યર્થત્વાદધ્યયનસ્યાન્યપરત્વાદર્થવિવક્ષા દુર્ભણૈવ ।
મૈવમ્ ।
યદિ કેવલં નિયોગનિષ્પત્ત્યર્થતૈવાધ્યયનસ્ય સ્યાત્સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદા ત્વર્થાવબોધો ઽપિ પ્રયોજનતયા સ્વીક્રિયતે, તદાર્થઽપરતાપ્યસ્તીતિ નાવિવક્ષિતાર્થતા ।
કથં પુનરેકસ્મિન્વાક્યે પ્રયોજનદ્વયમ્ ।
ઉચ્યતે ।
નિયોગનિષ્પત્તિરેવ શાબ્દં પ્રયોજનમ્, આર્થં ત્વર્થાવબોધનમિતિ ન વિરોધઃ ।
યચ્ચ તદર્થાવબોધાખ્યં પ્રયોજનં તન્ન કેવલાધ્યયનસાધ્યમિતિ અધ્યયનવિધિરેવ સ્વપ્રયોજનસિદ્ધયે વિચારમાક્ષિપતિ ।
વિચારસ્ય ચ 27ન્યાયનિબન્ધનત્વાન્ન્યાયાનાં મીમાંસાજ્ઞાનગમ્યત્વાન્મીમાંસાજ્ઞાનસ્ય ગુર્વાયત્તત્વાન્ન વેદાધ્યયનાનન્તરં ગુરુકુલાન્નિવર્તિતવ્યમિતિ મન્યમાનો ભગવાન્સૂત્રકારઃ પૂર્વપક્ષનયમૂલતાં સ્મૃતેર્દર્શયિતું ધર્મજિજ્ઞાસોપદેશમુખેનાધ્યયનાનન્તરભાવિનીં ગુરુકુલનિવૃત્તિં પ્રતિષેધન્નિદમાહ---
"અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા" 28ઇતિ ।

વેદવાક્યાર્થવિચારવિરોધિની ચ ગુરુકુલનિવૃત્તિરેવ કેવલા નિવાર્યતે, ન સકલેતરભિક્ષાચરણબ્રહ્મચર્યાદિધર્મનિવૃત્તિઃ ।
અસમાપ્તસકલબ્રહ્મચારિનિયમશ્ચ ન સ્નાતક ઇતિ ન દારાધિગમેનઽધિક્રિયતે સ્નાતકસ્ય દારાધિગમસ્મરણાત્,"સ્નાતકઃ29 સદૃશીં ભાર્યાં વિન્દેદ્" ગૌ. ધ. સૂ. અ. 4-1 ઇતિ ।
તસ્માદ્ ગુરુકુલે સ્થિત્વા સકલેતરબ્રહ્મચારિધર્માન્પરિત્યજ્ય વેદાર્થો વિચારયિતવ્યઃ, અવિચારિતસ્યાનિર્ણીયમાનત્વાત્ ।
અનિર્ણીતવેદાર્થશ્ચેદ્ ગુરુકુલાન્નિવર્તેત, તતઃ કૃતદારસંગ્રહઃ શ્રૌતાગ્નિહોત્રાદિનિત્યનૈમિત્તિકધર્માધિકારાપાતાત્તદનુષ્ઠાનં કર્તુમસમર્થઃ પ્રત્યવેયાત્ ।
તસ્માદધ્યયનસ્યાનન્તરમેવ વેદાર્થો વિચારયિતવ્ય ઇતિ વિચારોપાયભૂતન્યાયનિબન્ધનં મીમાંસાશાસ્ત્રમારબ્ધવ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
શાસ્ત્રમુખં નામ ગુરોરાવિષ્કર્તું ગભીરમપિ ભાવમ્ ।
શાલિકનાથેન કૃતં પ્રકરણમેતત્પ્રસન્નતરમ્