પ્રદેશસંગ્રહ · ભાગ 120

1. કશ્મીરા મણ્ડલમ્
ઓં શ્રી ગણેશાય નમઃ ।
પણ્ડિતકલ્હણકૃતરાજતરઙ્ગિણ્યાં પ્રથમે તરઙ્ગે શ્લોકસં 27 કશ્મીરા ।
અસ્યાઃ સતીસર ઇતિ દ્વિતીયં નામ ।
અસ્ય નિરુક્તિઃ ।
કં જલં શ્મીરતિ ચલત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ શ્મીર સ્મીર ચલને ઇતિ ધાતોર્ ઔણાદિકં રૂપમ્ ।
તથા ચ નીલમતે
કં વારિ હલિના યસ્માદ્ દેશાદ્ અસ્માદ્ અપાકૃતમ્ ।
અતઃ સર્વજગત્ખ્યાતં કશ્મીરાખ્યં ભવિષ્યતિ ।
અન્યચ્ ચ ચલનં સમ્પાદનમ્ ઇત્ય્ અપિ તન્મતેનૈવાવગમ્યતે ।
તથા ચ કશ્યપેન સમ્પાદિતસ્યાપિ મણ્ડલસ્ય કશ્મીરા ઇતિ નામ ।
એતદ્ અપિ નીલમતાદ્ એવાવબુધ્યતે ।
તથા હિ
કઃ પ્રજાપતિર્ ઉદ્દિષ્ટઃ કશ્યપશ્ ચ પ્રજાપતિઃ ।
અતસ્ તદાખ્યયા તીર્થં કાશ્મીરાખ્યં ભવિષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
અસ્ય કશ્મીરાપદસ્ય કશીર ઇતિ કાશ્મીરિકભાષાયાં નામ વર્તતે ।
અત એવ કશ્મીરોત્પન્નસ્ય પુંસઃ કશુર્ ઇતિ નામાસ્તિ ।
પુનશ્ ચાન્યમતેન કશ્મીરાપદનિરુક્તૌ બહવો વિભેદાઃ સન્તિ ।
તથા ચ પારિસેકાનુવાદવિદઃ કેચન કશ્યપમર્ ઇતિ કથયન્તિ ।
તન્મતેન કશ્મીરભાષાયાં મર્પદસ્ય ગૃહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચ કશ્યપસ્ય ગૃહમ્ ઇતિ યાવત્ ।
અન્યે તુ કશૂર્ ઇતિ કશ્ચિદ્ રાક્ષસઃ પૂર્વસ્મિન્ કાલે બભૂવ ।
તસ્યૈવ રક્ષસસ્ય મર્પદવાચ્યા એકા અપ્સરાઃ પરીપદવાચ્યા તદ્ધસ્તગતાપ્ય્ આસીત્ ।
તાભ્યામ્ એવ સર્વત્ર બમ્ભ્રમ્યમાણાભ્યાં યદ્ અત્ર મનોહરે મણ્ડલે સ્વનિવાસાર્થં સ્થિતિર્ આસાદિતા ।
અતઃ કશ્મર્ ઇતિ તદાખ્યયૈવ પ્રથામ્ આગત્યાયં દેશઃ સર્વજગત્પ્રસિદ્ધઃ સમ્પન્ન ઇત્યાદિ સ્વપુસ્તકેષુ લિખન્તિ ।
પરં તુ અસ્મિન્ નામનિ ગ્રામીણાનાં નાગરિકાનાં ચ ક્વાપ્ય્ ઉચ્ચારણાદિવિષયે ભેદો નાસ્તીતિ શમ્ ॥
2. નીલનાગઃ વરનાગો વા
શ્લો 28 નમ્બર 2 નાગાધીશેન નીલેન ।
અયં નીલાભિધો નાગઃ કશ્યપર્ષિપુત્રઃ ।
કશ્મીરસ્થાને ક નાગાનામ્ અધિપતિઃ ।
તેન કશ્યપેન સ્વકીયપિત્રા કશ્મીરાસમ્પાદનકાલ એવ તેષામ્ અસંખ્યાનાં નાગાનામ્ આધિપત્યે સુકર્મશિક્ષાયૈ કુકર્મણો નિવૃત્તયે ચાભિષિક્તઃ ।
શાહૂબાદ્ પુરગણો યો ઽધુના શ્રીરણવીરસિંઘપુરા ઇતિ નામ ધારયતિ તસ્મિન્ન્ એવ પુરગણે પીર્ પઞ્ચાલ્ ઇતિ ખ્યાતો યો ઽયં કશ્મીરદેશસ્ય પઞ્ચનદદેશસ્ય ચ મધ્યે સીમૈવ ગણનીયતામ્ આગતઃ પર્વતો ઽસ્તિ ।
તસ્માદ્ એવ પર્વતાદ્ અર્ધક્રોશમિતે કશ્મીરૌન્મુખ્યભાજિમાર્ગે મહાન્ અષ્ટકોણો ઽગાધઃ શીતલજલશ્ ચ નીલનાગનિવાસસ્થાનં જલાશયો વર્તતે ।
અસ્ય વરનાગઃ નીલનાગઃ વીરનાગઃ ઇત્યાદીનિ નામાનિ સન્તિ ।
તત્ર વરનાગઃ ઉત્તમનાગઃ નીલનાગઃ નીલનામાનાગઃ નીલવર્ણજલવાન્ નાગશ્ ચ વીરનાગઃ વીરશ્ ચાસૌ નાગ ઇતિ ગ્રામીણસ્ તુ અસ્ય સ્થાનસ્ય વેર્નાગ ઇતિ નામ કથયન્તિ ।
એતો વેર્નાગ્ એવાધુના ગ્રામનામાપ્ય્ અસ્તિ ।
વરનાગવેરનાગયોશ્ ચ સાદૃશ્યમ્ એવોચ્ચારણે ઽપિ વર્તતે ।
કેચન ભૃઙ્ગીશસંહિતામતામતાશ્રયિણો વીરી ઇતિ ગ્રામસ્ય નામોક્તા વીરીવિષયસ્થિતો નાગઃ વીરીનાગ ઇતિ નામ કથયન્તિ ।
અસ્મિઞ્ જલાશયે મત્સ્યા અસંખ્યાઃ સન્તિ ।
પુનશ્ ચ અસ્ય જલાશયસ્ય પાશ્ચાત્ત્યે તટ એકા બૃહચ્છાલા પુરાતનકાલીનેન જ્યહાંગીરરાજ્ઞા સમ્પાદિતા યસ્યામ્ આધુનિકરાજ્ઞા જીર્ણોદ્ધારાદિકં નિરમીયત ।

અત્રૈક આરામો ઽપિ પુરાતનરાજસમ્પાદિતો ભવતિ ॥
3. કપટેશ્વરઃ
શ્લો 32 નમ્બર 3 કાષ્ઠરૂપમ્ ઉમાપતિમ્ ।
કાષ્ઠરૂપં કાષ્ઠાકૃતિમ્ ઉમાયાઃ પાર્વત્યાઃ પતિર્ ભર્તા શિવઃ ।
તં શિવં સમ્યક્ સ્પર્શં કુર્વતાં પુરુષાણાં ભોગપ્રાપ્તિર્ ભવતિ ।
પુરા સર્વૈર્ મુનિભિઃ પ્રાર્થિતેન શિવેન તેષામ્ એવાનુગ્રહાર્થં કપટેનૈવ સ્વમૂર્તિપ્રાકટ્યકરણં મુનિભ્યો ઽઙ્ગીકૃતમ્ ।
અથૈતાદૃશં શિવાદ્ વરં લબ્ધ્વાગત્ય ચાસ્મિન્ સ્થાને કાષ્ઠા એવ જલે વિવર્તમાના દૃષ્ટાઃ ।
અતો ઽસ્ય તીર્થીભૂતસ્ય જલાશયસ્ય કપટેશ્વર ઇતિ નામ કૃતમ્ ।
અધુનાપ્ય્ અસ્મિઞ્ જલાશય એકો બૃહત્કાષ્ઠો દરીદૃશ્યતે ।
નીલમતે ઽપિ કપટેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણને કપટેન દર્શનં દાસ્યામિ ભવદ્ભ્ય ઇતિ મુનીન્ પ્રતિ શિવેનોક્તં યદા તદૈવાગત્ય મુનિભિર્ અસ્મિઞ્ જલે કાષ્ઠાકૃતેઃ શિવસ્ય દર્શનં કૃતમ્ ।
અતો ઽસ્ય સ્થાનસ્ય કપટેશ્વર ઇતિ નામ સમ્પન્નમ્ ।
એતાદૃશ્ય્ એવ કથા વિસ્તરે સોક્તાસ્તિ ।
ગ્રામીણાઃ કશ્મીરભાષયા અસ્ય સ્થાનસ્ય કોટ્ય્હેર્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
અત એવ કુટહારપુરગણો ઽપિ અનેનૈવ નામ્ના પ્રખ્યાતિં પ્રાપ્તઃ યસ્મિન્ન્ અયમ્ એકો ગ્રામઃ કોટ્ય્હેર્ ઇતિ નામ્નાધુનાપિ કથ્યમાનો ઽસ્તિ ।
અયં પુરગણઃ પૂર્વોક્તાત્ શાહૂબાદપુરગણાદ્ અધસ્તાત્ ક્રોશચતુષ્ટયેન ભવતિ ।
અસ્મિન્ન્ એવ અછ્યબલ્ ઇતિ સ્થાનં સર્વજનમતે પ્રિયં સર્વતઃ પ્રખ્યાતં ચ ભવતિ ।
ગ્રામીણા અસ્ય જલાશયસ્ય સઙ્કર્ષણ્ નાગ્ ઇતિ નામાપિ વદન્તો વર્તન્તે ॥
4. પાપસૂદનતીર્થમ્
શ્લો 32 નમ્બર 4 પાપસૂદનં તીર્થાન્તઃ ।
પાપાનિ સૂદયતિ નાશયતિ યત્ તત્ પાપસૂદનં પાપનાશકં તીર્થમ્ ।
તસ્મિંસ્ તીર્થસંસ્પૃશતાં સ્નાનં કુર્વતાં પુરુષાણાં મુક્તિપ્રાપ્તિર્ ભવતિ ।
અત્રાપિ મહાઞ્ જલાશયો વર્તતે ।
કશ્મીરભાષાયામ્ અપ્ય્ અસ્ય જલાશયસ્ય પાપહરણ્ નાગ્ ઇતિ નામ સર્વત્ર ગ્રામીણાઃ કથયન્તિ ।
અયં જલાશયઃ પૂર્વોક્તાત્ કુટહારપર્ગણાદ્ અલ્પાન્તરવર્તિનિ વામપાર્શ્વપુરગણે આધુનિકે કાલે ખોઉર્પોર્ ઇતિ ખ્યાત પુરગણે ઽસ્તિ ।
તત્રાપિ સાલીપાંજમુલ્ ઇતિ ખ્યાતં ગ્રામદ્વયમ્ અસ્તિ ।
તયોર્ એવ મધ્યે ઽયં પાપહરણ્ નાગ્ ઇત્યભિધો જલાશયો વર્તતે ।
અત્ર પાપસૂદનપાપહરણપદયોઃ સદૃશાર્થત્વેન સંસ્કૃતે કશ્મીરભાષાયામ્ અપિ અસ્મિન્ પદે તાદૃશો ભેદો નાસ્તિ ।
અયં જલાશયશ્ ચતુષ્કોણો નીલનાગાદ્ અલ્પતરો ઽપિ વર્તતે ।
કદાચન વારિપર્ણીયસ્ય કશ્મીરભાષાયાં મુઙ્ગોલ્ નામાસ્તિ ।
તથાચ્છાદિતો ઽપિ દૃશ્યતે ॥
5. ત્રિસન્ધ્યા દેવી
શ્લો 33 નમ્બર 5 સન્ધ્યા દેવી ।
સમ્યક્ ધ્યાયતે દ્વિજાતિભિર્ યા સા સન્ધ્યા ।
સા ચાસૌ દેવી દ્યોતનશીલા ક્રીડનશીલા ચેતિ અસ્ય તીર્થવરસ્ય સર્વજગત્પ્રસિદ્ધં ત્રિસન્ધ્યા ઇતિ નામ સર્વે કથયન્તિ ।
એતત્ તીર્થં પર્વતસ્ય કુક્ષૌ વર્તતે ।
અત્ર જલાશયો વર્તુલાકારો ઽધસ્તાત્ સંકુચિત ઉપરિતને ભાગે વિસ્તૃતાકારો ભવતિ ।
પુનશ્ ચાયં સદૈવ શુષ્કો વસન્તકાલે પરિપૂર્ણજલો ગ્રીષ્મકાલે ત્રિવારં દિને ત્રિવારં રાત્રૌ ચ પરિપૂર્ણજલઃ શુષ્કજલો ઽપિ ભવતિ ।
અર્થાત્ ચઞ્ચલતયા જલવાન્ જલાભાવવાંશ્ ચ ભવતિ ।
તથા ચોક્તં ભૃઙ્ગીશસંહિતાદિશાસ્ત્રભેદેષુ
સદા શુષ્કા મધૌ પૂર્ણા ગ્રીષ્મે ચઞ્ચલવાહિની ।

ત્રિકાલવાહિની સન્ધ્યા સા સન્ધ્યા મોક્ષાદાયિનીતિ
અતો ગ્રીષ્મકાલે જ્યૈષ્ઠે માસિ યથા પ્રભાતે મધ્યાહ્ને સાયંકાલે ચ સન્ધ્યોપાસનં ક્રિયતે ।
તથૈવાસ્ય તીર્થવરસ્ય યાત્રા સન્ધ્યેવ ભવતિ ।
અયં જલાશયો મધ્યે પાર્શ્વયોશ્ ચ વર્તુલાકારૈઃ પ્રસ્તરૈર્ ભરિતો ઽસ્તિ ।
યસ્મિન્ કાલે સન્ધ્યાં વિધાય જલં શુષ્કતાં ગચ્છતિ તસ્મિન્ કાલે તેભ્ય એવ પાષાણરન્ધ્રેભ્ય આખવો નિર્ગત્ય ભક્તૈઃ પૂજાર્થં જલાશયે પાતિતમ્ અક્ષતાદિકં ભક્ષયન્તિ ।
અસ્ય તીર્થવરસ્ય સમીપે સપ્તર્ષીણાં સપ્તજલાશયા ભવન્તિ ।
તેભ્ય એકા કુલ્યાપિ નિર્ગચ્છતિ ।
સાલ્પા નદ્ય્ અસ્ય પર્વતસ્થતીર્થવરસ્યાધસ્તાદ્ વર્તતે ।
સન્ધ્યાકરણવેલાયાં તીર્થજલં જલાશયાન્ નિર્ગત્ય નદીજલમધ્યે પતતિ ।
તત્ર સંગમતીર્થે સ્નાનાદિકં ભવતિ ।
અયં જલાશયો ભૃઙ્ગ્પુરગણે પૂર્વોક્તકુટહારપુરગણનિકટવર્તિનિ યો દિવલ્ગાસનામા ગ્રામો ઽસ્તિ ।
તન્મધ્યે ખ્યાતિમદ્ ભવતિ ।
ગ્રામીણાઃ કાશ્મીરિકાશ્ ચાસ્ય તીર્થસ્ય સુન્દભ્રાર્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
તત્ર ભ્રાર્ કશ્મીરભાષાયાં દેવીનામ ભવતિ ।
અતઃ સુન્દભ્રાર્ સુન્દરદેવીત્ય્ અર્થઃ ।
અસ્ય પુરગણસ્ય ભૃઙ્ગ્ગ્રામસ્ય ચ દિવલ્ગોન્ ઇતિ ગ્રામીણાનામ્ ઉચ્ચરણવિષયે વર્તતે ।
અસ્ય ગ્રામસ્યાધસ્તાત્ બિહૂ જલન્ ગામ્ ઇતિ ખ્યાતં ગ્રામદ્વયં ભવતિ ।
અસ્ય તીર્થવરસ્ય શિરસિ એકો વૃક્ષઃ પિપ્પલવૃક્ષ ઇવોપલક્ષણીભૂતો ઽપિ વર્તતે ।
સન્ધ્યાકરણવેલાયાં જલપ્રાદુર્ભાવકાલે પુષ્પાક્ષતનૈવેદ્યાદિપાતનેનાપ્ય્ અન્તર્ધાનં જલમ્ આગચ્છતિ ।
તદા જલાશયાદ્ એવ જલં ઉદ્ધૃત્ય સ્નાનાદિકં સર્વે કુર્વન્તિ ।
અથ દ્વિતીયસન્ધ્યાકરણવેલાયાં વિનીતતયા પ્રતીક્ષમાણૈર્ જનૈર્ યદા સ્થીયતે તદા જલં પૂર્વવદ્ બહિર્ નિર્ગત્ય સંગમજલેન મિલિત્વા સ્નાનાદિકં સિધ્યતિ ।
યે કેચન દણ્ડધારિણો રાજપુરુષાઃ ખડ્ગાદ્યાયુધાદિભિસ્ સહૈવાવિનીતવત્ સન્ધ્યાકરણવેલાયાં જલાશયસ્યાસ્ય તટે ઽશુચિતયૈવાગચ્છન્તિ તાન્ અશુચીન્ અવિનીતાંશ્ ચ દૃષ્ટ્વા જલમ્ અદર્શનં યાતિ ।
અતઃ સર્વથૈવાયં તીર્થવરો ઽદ્ભુતો માન્યઃ પૂજ્યશ્ ચાસ્મિન્ દેશે ખ્યાતતમો ઽપિ વર્તતે ।
અત એવ
દર્શનં પુણ્યપાપાનામ્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્
ઇતિ કલ્હણોક્તં સત્યતયા ભાતિ યતો ઽસ્ય પુણ્યવન્ત એવ દર્શનં પ્રાપ્નુવન્તિ ।
પાપિનસ્ તુ તત્ર ગત્વાપિ દર્શનરહિતા એવ પ્રત્યાગચ્છન્તિ ॥
6. સ્વયમ્ભૂઃ અગ્નિઃ
શ્લોક 34 નમ્બર 6 સ્વયમ્ભૂર્ ।
હુતભુક્ સ્વયમ્ એવ ન તુ અન્યેન કેનાપિ પ્રજ્વાલ્યમાનો યો ભવતિ સ સ્વયમ્ભૂઃ ।
એતાદૃશો યો હુતભુક્ અગ્નિઃ ।
અસ્ય માહાત્મ્યવર્ણને પુરા કિલ મુનીનાં ભક્તાનાં ચ પ્રાર્થનયા શિવેન સ્વકીયાયાઃ કાલાગ્નિરૂદ્રમૂર્તેઃ પ્રાકટ્યમ્ અસ્મિન્ સ્થાને સમ્પાદિતમ્ ઇત્યાદિ લિખિતમ્ અસ્તિ ।
અત્ર સર્વત્ર મરુભૂમિર્ યસ્યા ભાષાયાં હિન્દીત્ય્ અભિધાયાં કરેવા કશ્મીરભાષાયાં ચ ઉડર્નામ વર્તતે ।
સૈવ ભૂમિર્ અનેકેષુ સ્થાનેષુ પક્વતામ્ આપ્તાદાધા ચ દરીદૃશ્યતે ।
અતો જ્ઞાયતે ઽગ્નિર્ અયં સર્વદા એકસ્માદ્ એવ સ્થાનાન્ ન સમુન્મિષતિ ।
કિં તુ કદાપ્ય્ એકત્ર કદાપ્ય્ અન્યત્ર કદાચન તતો ઽપ્ય્ અત્ર સમુદયં પ્રાપ્નોતિ ।
વદન્તિ ચ વૃદ્ધાઃ સર્વદૈવાયમ્ અગ્નિર્ અસ્મિન્ એવ સ્થાને દ્વાદશવર્ષાધિકે કાલે તતો ઽપ્ય્ અધિકે વા પ્રાદુર્ભવતિ ।
અત્ર યાત્રિકા આગત્ય શુદ્ધતયા સ્વસ્વભાણ્ડાનિ સંશોધ્ય તેષ્વ્ એવ ભાણ્ડેષુ યથાપરિમાણં તણ્ડુલં જલં ચ સમ્પાતય્ય કાષ્ઠોલ્લિખિતાયાં ભૂમૌ ગર્તાકારં કૃત્વા તાનિ ભાણ્ડાનિ તસ્યામ્ એવ તપ્તાયાં ભૂમૌ મુહૂર્તાર્ધં સ્થાપયિત્વા યાવદ્ ગર્તેભ્યો ઽસ્વસ્વભાણ્ડાનિ નિષ્કાસયન્તિ ।
તાવદ્ એવ તદ્ અન્નં તેષ્વ્ અન્નભાણ્ડેષુ સુપક્વં પ્રત્યુત સર્વજનૈર્ ઇન્ધનાદિપચ્યમાનાન્નાચ્ છોભનં ચ પશ્યન્તિ ।
અથ તે યાત્રિકાસ્ તેનૈવાન્નેન સ્વપિતૄણાં પિણ્ડદાનપૂર્વકં યથારુચિ યથાવિધિ ચ શ્રાદ્ધાદિ કુર્વન્તિ ।

યે કેચન હોમવિધ્યભિલાષિણસ્ તે તુ તસ્યામ્ એવ તપ્તાયાં ભૂમૌ સર્વતઃ શુષ્કકાષ્ઠાનિ પાતયિત્વા ઘૃતાદિના જ્વાલા ઉદ્ભાવયન્તિ ।
તાસ્વ્ એવ જ્વાલાસુ સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન હોમં કુર્વન્તિ ।
અતો
જુહ્વતાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ જ્વાલાભુજવનૈર્ હવિર્
ઇત્યાદિ કલ્હણોક્તમ્ અપિ સંગચ્છતે ।
યતઃ પ્રજ્વાલ્યમાનાગ્નેર્ અધિકજ્વાલાવાન્ અયમ્ અગ્નિર્ હવિર્ ગૃહ્ણાતિ ।
યસ્મિન્ ભૂભાગે ઽસ્યાગ્નેઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ ભૂમિભાગ અત્યુષ્ણો હસ્તાદિસ્પર્શેનાપિ લક્ષ્યતે ।
અસ્ય સ્થાનસ્ય સ્વયમ્ ઇતિ સર્વજગત્પ્રસિદ્ધં નામ ગ્રામીણા નાગરિકાશ્ ચ વદન્તિ ।
એતત્ સ્થાનં ક્રમરાજ્યસ્થે મચ્છેપોર્ ઇત્યાખ્યે પુરગણે વર્તતે ।
ગ્રામીણા એતસ્મિન્ કાલે ક્રમરાજ્યપદસ્ય કમ્રાજ્ અસ્ય પુરગણસ્ય તપય્ મચ્છ્યપૂર્ ઇતિ વદન્તિ ।
યસ્મિન્ ગ્રામે ઽયમ્ અગ્નિસ્ તસ્ય ગ્રામસ્ય નિચ્યહૌમ્ ઇતિ વદમાના દૃશ્યન્તે ।
અસ્ય નિચ્યહૌમ્ગ્રામસ્ય નિકટે ઽન્યદ્ ગ્રામદ્વયમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ।
તત્રૈકસ્ય નિચ્યહૌમ્સમીપવર્તિનો ગ્રામસ્ય રાજ્ય્પૌર્ ઇતિ તસ્યાધસ્તાદ્ વર્તિનો ઽન્યસ્ય ગ્રામસ્ય જચ્યલૌર્ ઇતિ તે એવ ગ્રામીણાઃ કથયન્તિ ।
અસ્મિન્ ગ્રામદ્વયે રાજ્યપદવાચ્યા જના મ્લેચ્છા નિવસમાના ભવન્તિ ।
અયં નિચ્યહૌમ્ગ્રામો ઽસ્યાગ્નેર્ આશ્ચર્યીભૂતઃ સુય્યપુરસ્થાનાદ્ યસ્ય ગ્રામીણોચ્ચરણેન સોપોર્ ઇતિ નામાધુનિકં વર્તતે ।
તસ્માત્ સ્થાનાદ્ વિંશતિક્રોશદૂરે પ્રદેશો ભવતિ ।
અસ્મિન્ ગ્રામે ઽગ્નિસમાકલિતસ્થાનાદૌ યદ્ય્ અપિ મરુભૂમિર્ એવાસ્તિ તથાપિ તસ્ય નિકટ ઉભયોર્ એવ પાર્શ્વયોઃ સસ્યક્ષેત્રેષુ સસ્યાદિસમુત્પત્તિર્ ભવત્ય્ એવ ॥
7. હંસવાગીશ્વરી ભેડા દેવીત્ય્ અપરપર્યાયા
શ્લોક 35 નમ્બર્ 7 હંસરૂપા સરસ્વતી ।
દેવી હંત્યવિદ્યાલક્ષણં તમ ઇતિ હંસઃ પરમાત્મા ।
તદ્રૂપા તચ્છક્તિર્ ઇતિ યાવત્ ।
એતાદૃશી યા સરસ્વતી વાગધિષ્ઠાત્રી દેવી વાગીશ્વરીત્યભિધા એષા હંસરૂપા સરસ્વતી ।
ભેડાખ્યપર્વતો યો ઽતિશયેન ગચ્છત્યા ભૃઙ્ગીત્યભિધાયા નદ્યા ઉદ્ભાવનેન પવિત્રીભૂતસ્ તસ્ય પર્વતસ્ય શૃઙ્ગે શિરસિ સર્વૈર્ દૃશ્યતે ।
અત્ર પર્વતસ્યોપરિ સર એકમ્ અસ્તિ ।
તદ્ એવ સરો હંસવાગીશ્વર્યાઃ સ્થાનતામ્ આપ્તતયા વિદ્યમાનં સર્વથૈવ વર્તતે ।
ભૃઙ્ગાખ્યપુરગણે યા નદી વહતિ સા ભૃઙ્ગીત્યભિધાસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય પર્વતસ્ય પાદે વહન્તી ભવતિ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ ભૃઙ્ગ્ ઇતિ પુરગણસ્ય નામ વદમાનાઃ ।
તસ્ય ભેડપર્વતાધસ્તાદ્ વર્તિનો ગ્રામસ્ય ભેડશબ્દેનૈવ ભિડર્ ઇતિ નામાપિ વદન્તિ ।
આધુનિકાસ્ તુ ગ્રામે તસ્મિન્ વસમાનાસ્ તસ્ય ભેડપર્વતસ્થસરોવરસ્ય કાત્યાયનીતડાગ ઇતિ નામ કેચન કથયન્તિ ।
તત્ર કાત્યાયન્યા દેવ્યા અર્થાત્ ।
અસ્યા એવ હંસવાગીશ્વર્યાસ્ તડાગઃ સરોવરમ્ ઇતિ યાવત્ ।
અસ્ય કાત્યાયનીતડાગસ્ય સ્વભાષાયામ્ અપભ્રંશદોષેન કાન્ત્રાગ્ ઇતિ નામ વદમાનાશ્ ચ ભવન્તિ ।
તત્ર કાન્ ઇતિ કાત્યાયન્યાઃ ત્રાગ્ તડાગ ઇતિ ।
પરં તુ તસ્મિન્ પર્વતે સરોવરઃ શિરસિ પર્વતસ્ય પાદે નદ્ય્ અપિ વહન્તી વર્તતે ।
અતો
દેવી ભેડગિરેઃ શૃઙ્ગે ગઙ્ગોદ્ભેદશુચૌ સ્વયમ્ ।
સરો ઽન્તર્ દૃશ્યતે યત્ર હંસરૂપા સરસ્વતીતિ
પણ્ડિતકલ્હણોક્તમ્ અપિ સંગચ્છતે ।
અસ્મિન્ ભિડરાખ્યગ્રામે એકાશિલામયી દેવીમૂર્તિર્ જલમધ્યે ઽસ્યા નદ્યા ભવતિ ।
તત્રત્યા ગ્રામીણાસ્ તામ્ એવ ભેડદેવીં મન્યમાના ભેડદેવીશબ્દેનાકારયન્તઃ પૂજયન્તિ ।

અસ્ય પુરગણસ્ય ભૃઙ્ગ્ ઇતિ ખ્યાતસ્ય મધ્યે યેયં નદી વહત્ય્ અસ્યા નદ્યા ભૃઙ્ગ્શબ્દવ્યપદિષ્ટતયૈવ ભૃઙ્ગીતિ નામ યસ્યાઃ કલ્હણેન સ્વપુસ્તકે ગઙ્ગાશબ્દેન નામોક્તમ્ ।
અન્યચ્ ચ ભેડાદેવીશબ્દેનૈવ ગ્રામસ્યાપિ ભિડર્ ઇતિ નામ સમ્પન્નમ્ ।
વસ્તુતસ્ તુ પર્વતે ભિડર્ગ્રામસ્થિતે યત્ સરોવરં તત્ હંસવાગીશ્વર્યાઃ સ્થાનમ્ ।
યા પર્વતસ્યાધસ્તાન્ નદી ભૃઙ્ગીતિ વહમાના સાપિ પર્વતાદ્ એવોદ્ગચ્છતિ ।
તજ્જલમધ્યે યા યા શિલામૂર્તિઃ સા ભેડાદેવીતિ ગ્રામીણમતેનાસ્તિ ।
અસ્ય સરોવરસ્ય જલં સર્વદૈવૈકાકારં ભવતિ ।
ન તુ કદાપ્ય્ અધિકં કદાપિ વા ન્યૂનં ભવતિ ।
અસ્ય જલં અતિપાચકં શીતલં મધુરં ચ ભવતિ ॥
8. નન્દિક્ષેત્રમ્
શ્લોક 36 નમ્બર 8 નન્દિક્ષેત્રે ।
નન્દયતિ આનન્દયતિ સર્વાન્ સ્વભક્તાન્ યઃ સો નન્દી શિવઃ ।
તસ્ય યત્ ક્ષેત્રં તીર્થં તત્ નન્દિક્ષેત્રં ।
અથ વા નન્દીનામા શિવસ્યાનુચરો યો ગણસ્ તત્પ્રસાદાર્થં તીર્થીભૂતં યત્ સ્થાનં તદ્ એવ નન્દિક્ષેત્રં ।
પુરા કિલ હરમુકુટાખ્યે પર્વતે પાર્વત્યા રહઃસ્થિતયા તસ્ય પર્વતસ્યાધસ્તાદ્ ધારપ્રદેશે નન્દીનામા સ્વાનુચરો ગણમુખ્યઃ સ્થાપિતસ્ ।
તસ્માત્ કાલાદ્ આરભ્યૈવ તત્ર નન્દિક્ષેત્રં સમ્પન્નમ્ ।
તથા ચ ભૃઙ્ગીશસંહિતાયાં હરમુકુટગઙ્ગાયાત્રામાહાત્મ્યવર્ણને કદાચિત્ પાર્વત્યા શિવસ્ય શિરઃસ્થિતે કપર્દાખ્યે જટામુકુટે પ્રોચ્છલંતી ગઙ્ગા દૃષ્ટા ।
અથ તાં સ્વસપત્નીભૂતાં શિવસ્ય દયિતાં દૃષ્ટ્વા સપત્નીર્ષ્યયા ક્રોધાન્ધકુટિલદૃશા ચ તયા પાર્વત્યા શિવં પ્રતિ મુઞ્ચૈનાં મત્સપત્નીમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અથ શિવેન બહુશો ઽનુનાથ્યમાનાપિ સા પાર્વતી યદ્ય્ અહં ભવતઃ પ્રિયતમા તદાવશ્યમ્ એવ ત્યજૈતામ્ ઇત્યાકારકમ્ આગ્રહમ્ એવ ધારયામ્ આસ ।
પુનશ્ ચ પાર્વતીભક્તિપરવશેન શિવેન સા ગઙ્ગા સ્વજટામુકુટાદ્ યસ્મિન્ કાલે ત્યક્તા તસ્મિન્ન્ એવ કાલે હરમુકુટગઙ્ગા ઇતિ નામ તસ્યા ગઙ્ગાયાઃ સજ્જાતમ્ ।
યતો હરસ્ય શિવસ્ય મુકુટાદ્ યા ગઙ્ગા નિર્ગતા સા હરમુકુટગઙ્ગેતિ ।
અથ વા હરસ્ય મુકુટાદ્ વિભ્રષ્ટા સતી ભૂમૌ યતો ઽતિચઞ્ચલતયા ગતા તતો ઽપિ મુકુટગઙ્ગેતિ ।
અથ ચ શિવેન પાર્વતીં પ્રતિ બહુસમ્માનપુરઃસરમ્ ઇતિ પ્રાર્થના કૃતા હે દેવી યૈષા ગઙ્ગા મયા ત્વદાજ્ઞયા શિરસ્તસ્ ત્યક્તા એનાં પુનર્ અપિ ધારયિષ્યામીતીદૃશં શિવસ્ય વાક્યં શ્રુત્વૈવાતિક્રોધયુતા દેવી શિવમ્ અપહાય સ્વમાનદર્શનાય સ્વનિવસનાસ્પદીભૂતં હરમુકુટાખ્યં પર્વતમ્ આરુરોહ ।
આરોહણકાલે તત્પર્વતપાલકં શિવસ્ય મુખ્યાનુચરં નન્દિનમ્ ઇત્યાદિદેશ હે નન્દિન્ અત્ર પર્વતશિખરે રહસ્યમ્ એકાકિની કિંચિત્ કાલં સ્થાસ્યામિ ।
અતો દ્વારદેશે ઽસ્ય પર્વતસ્યાધસ્તાત્ સ્થિતેન ભવતા તથા વિધેયં યથા રહઃસ્થાયિની માં કો ઽપ્ય્ અન્યો ન પશ્યેત્ ।
પુનશ્ ચ યદિ મત્સમીપે પ્રવિષ્ટકામઃ કશ્ચનાગચ્છેત્ અસ્મૈ કસ્મા અપિ પ્રવેશે ઽત્ર ન દાતવ્યઃ ।
અથૈતાદૃશીં શિવસ્યાજ્ઞાં લબ્ધ્વા શિલાવન્ નિશ્ચલતયા યાવત્ નન્દી પ્રવેષં વારયમાણસ્ તિષ્ઠતિ તાવદ્ એવ દેવીં સર્વત્ર મૃગયમાણઃ શિવો ઽપિ હરમુકુટસ્ય પાદં પ્રાપ ।
તત્ર શિવઃ શિલાવત્ સ્થિરતયા સ્થિતં નન્દિનં સ્વાનુચરં દૃષ્ટ્વાપિ દેવીસમીપં પ્રવેશકામો યાવત્ પર્વતારોહણોન્મુખો બભૂવ તાવદ્ એવ નન્દિનાત્રારોહણે રહઃસ્થિતાયા દેવ્યા આજ્ઞા ન વર્તતે ।
અતો નારોહવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રુદ્ધો નિષિદ્ધશ્ ચ તતો યાવચ્ છિવઃ સ્વયં તં નન્દિનં બહુશઃ સમ્બોધયન્ન્ અપિ સ્વસ્માદ્ એવાગ્રહાત્ મુહુર્ મુહુર્ અપ્રચલન્તં પશ્યતિ તાવદ્ એવાતિક્રોધકુટિલદૃક્ સ દેવસ્ તમ્ ઇતિ શશાપ રે મૂર્ખ યસ્માન્ માં પર્વતસ્યાસ્ય પર્વતસ્થાયા દેવ્યાશ્ ચ સ્વામિનમ્ અપ્ય્ અવજાનાસ્ય્ અતો ઽત્ર પર્વતસ્યાધસ્તને ભાગે ત્વં મચ્છાયેનાતિકઠિનેન જડબુદ્ધિર્ જટરૂપો ઽદ્યપ્રભૃતિ ભવિષ્યસિ ।
અત્ર સંસ્કૃતવાણ્યાં લકારડકારયોર્ એકતયા સમાનાર્થાત્ ।
ત્વં જલરૂપો ભવિષ્યસિ ।
એતચ્ છિવમુખપઙ્કજાત્ નિર્ગતં શાપવહ્નિં શ્રુત્વા સો નન્દ્ય્ અપિ અહો શિવાર્ધાયાઃ શિવાયા આજ્ઞાં પરિપાલયતે કથમ્ ઇવાનેન શિવેનાવિચાર્ય વૃથૈવ શાપામ્ અસ્યાં દત્ત ઇતિ સ્વમનસિ વિચાર્ય તં સ્વસ્વામિનં પ્રતિશપ્તું સમુદ્યતમના ઇત્ય્ ઉવાચ ।
યસ્માદ્ ભવતા પરવશસ્યાપિ મમાવિચાર્યૈવ શાપો દત્તો ઽતો ભવાન્ અપિ મચ્છાપેનાદ્યપ્રભૃતિ કાલરૂપો ઽત્રૈવ મજ્જલાશયસમીપે ભવિષ્યસિ ।
અર્થાત્ ત્વં કાલરૂપજલવાન્ જલાશયો ઽત્રૈવ ભવિષ્યસિ ।
અતસ્ તસ્માત્ કાલાદ્ આરભ્યૈવ હરમુકુટપર્વતે ઽસ્ય નિકટવર્તિ જલાશયદ્વયં શિવસ્ય વરપ્રદાનેન પાવકતીર્થીભૂતં ચ સમ્પન્નમ્ ।
તત્રૈકસ્ય નન્દિક્ષેત્રં નામ અન્યસ્ય કાલક્ષેત્રં નામ વર્તતે ।
આધુનિકે કાલે ઽપિ ઉક્તમ્ એતજ્ જલાશયદ્વયમ્ ।
આભ્યામ્ એવ નામભ્યાં નિર્દિશ્યમાનં શ્વેતજલં કૃષ્ણજલં ચ યાત્રિકદૃગ્ગોચરં ભવતિ ।
કિં તુ
નન્દિક્ષેત્રે સુરાવાસપ્રાસાદે દ્યુચરાર્પિતાઃ ।
અદ્યાપિ યત્ર વ્યજ્યન્તે પૂજાચન્દનબિન્દવઃ ॥

ઇતિ યત્ પણ્ડિતકલ્હણેન સ્વપુસ્તકે લિખિતં ।
તદાધુનિકે કાલે પ્રાસાદાદીનામ્ અભાવેન ચન્દનબિન્દૂનાં દર્શનાદિ કિમ્ અપિ ન સંગચ્છતે ।
અતો જ્ઞાયતે પુરતાને કાલે તત્ સર્વમ્ અભવિષ્યદ્ એવ અસ્યોક્તજલાશયદ્વયસ્ય કાશ્મીરિકગ્રામીણભાષયા નુન્દ્ કોલ્ ઇતિ નામદ્વયં સર્વજનકથ્યમાણં ભવતિ ।
એતત્ તીર્થદ્વયં લહરાભિધપુરગણસ્ય પર્યન્તભૂમૌ હરમુકુટગઙ્ગાનિકટે વર્તતે ।
હરમુકુટગઙ્ગાયાત્રામાર્ગે પૂર્વમ્ અસ્યૈવ તીર્થદ્વયસ્ય દર્શનં ભવતિ ।
તદનુ મુકુટગઙ્ગાતીરં પ્રતિયાત્રિકાઃ સમાગચ્છન્તિ ।
અસ્ય પુરગણસ્ય ગ્રામીણભાષાયાં લાર્પર્ગણ ઇતિ મુકુટગઙ્ગાયાશ્ ચ ગઙ્ગબલ્ ઇતિ નામ વર્તતે ।
યતો બલ્ ઇતિ કશ્મીરભાષાયાં સ્થાનસ્ય નામ ભવતિ ।
અતો ગઙ્ગબલ્ ઇતિ ગઙ્ગાસ્થાનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
અસ્યાં હરમુકુટગઙ્ગાયા યાત્રાયાં નુનર્ગ્રામો યઃ કશ્મીરનગરાત્ સપ્તભિઃ ક્રોશૈર્ દૂરે વર્તતે ।
તત્ર યાત્રિકાઃ પૂર્વસ્મિન્ દિને સમાગત્ય દ્વિતીયસ્મિન્ દિને કરઙ્કનદી ઇતિ નામ્નાખ્યાતાં નદીમ્ આશ્રિત્ય તન્માર્ગેનૈવ રામરાધન્ ઇતિ ગ્રામં સમાગચ્છન્તિ ।
અમું રામરાધન્ગ્રામં યાવત્ સસ્યાદિક્ષેત્રાણિ ગ્રામવર્તિનો વૃક્ષાશ્ ચ સર્વથા દૃશ્યન્તે ।
અસ્માત્ સ્થાનાદ્ આરભ્ય પર્વતા એવ સર્વત્ર ભવતિ ।
તદગ્રગણ્યતાયાં ભરતાભિધો પર્વતો યસ્ય ગ્રામીણમતેન ભરુથ્ ઇતિ નામાસ્તિ ।
તમ્ આરુહ્ય યાત્રિકાણાં ગમનં ભવતિ ।
અસ્માદ્ એવ સ્થાનાદ્ આરભ્ય ગ્રામાદિકં કિમ્ અપિ હરમુકુટગઙ્ગાં યાવન્ ન લભ્યતે ।
અત્રત્યા વૃક્ષા અપિ વન્યવૃક્ષા એવ સર્વત્ર દરીદૃશ્યન્તે ।
ભરતપર્વતાદ્ આરભ્ય હરમુકુટં યાવત્ ક્વાપિ તાદૃશા વૃક્ષા નૈવ લભ્યન્તે યેભ્યો ઽન્નપચનાદ્યર્થે ઇન્ધનં ગૃહ્યેત ।
કિં તુ એકં લતાકૃતિ કાષ્ઠં તાદૃશં વર્તતે યદ્ આર્દ્રમ્ એવ તસ્મિન્ન્ એવ કાલે સમુન્મૂલિતં સદ્ દહતિ ।
તસ્ય કાષ્ઠસ્ય સંસ્કૃતે વાનરેન્ધનમ્ ઇતિ નાસ્તિ ।
તથા ચ કલ્હણઃ ન જ્વલત્ય્ અગ્નિસંગે ઽપિ નિવીર્યં વાનરેન્ધનમ્ ।
અયં કાષ્ઠભેદો જ્વાલારહિતો ઽપિ પાકાદિક્રિયં સમ્પાદયત્ય્ એવ અસ્ય ગ્રામીણાનાં ભાષણે વિઠુર્ વા વિઠર્ કાઠ્ નામ ભવતીતિ ॥
9. શારદા દેવી
શ્લોક 37 નમ્બર 9 શારદા દેવી તત્ર શારદાપદનિરુક્તિઃ ।
શરાણાં બાણાનાં સમૂહઃ શારં દૈત્યાસુ જાલં દ્યતિ ખણ્ડયતિ યા સા શારદા ।
અથ વા શારો વાયૌ સ તુ ત્રિષુ કર્બુરે ઇતિ કોશમતેન ।
શારં માયારૂપં વાયું દ્યતિ નાશયતિ યા સા ।
અન્યચ્ ચ ।
શારં શવલં નાનાવિધં શાસ્ત્રીયં શિલ્પાદિકં ચ જ્ઞાનં દદાતિ યા સા ।
અથ ચ શકારસકારયોર્ ઐક્યેન શારદા સારદા ચ ।
તત્ર સારં બલં યોગ્યં જ્ઞાનં વરાદિકમ્ ઉત્તમં ચ યા દદાતિ સા સારદા ।
એતાદૃશીં શારદાં દેવીં દ્યોતનશીલાં યે પશ્યંતિ ।
અર્થાત્ શારદાતીર્થયાત્રાં યે જનાઃ કુર્વન્તિ ।
તે ઽવશ્યમ્ એવ તસ્યાઃ પ્રસાદેન કવિસેવિતા ।
કવિભિર્ અપિ સદા પૂજ્યમાના ।
વૈખરીરૂપાયા સંસ્કૃતવાણીતાં વાણીં પ્રાપ્નુવન્તિ ।
શારદાવરપ્રસાદાત્ કવિકર્મનિપુણાઃ કાવ્યશક્તિભાજઃ કવયો ભવન્તિ ।
અન્યચ્ ચ ।
યે તત્તીર્થયાત્રાસમુદ્યતાસ્ તત્ર ગચ્છન્તિ તે ઽવશ્યં મધુમતીનામનદીમ્ અપિ સમ્પ્રાપ્નુવન્તિ ।
અર્થાત્ તદ્યાત્રામાર્ગમધ્યસ્થિતા મધુમતી નામ્ના પ્રખ્યાતૈકા નદ્ય્ અપિ વર્તતે ।

અતો મધ્યે માર્ગં તામ્ અપિ તે લભન્તે ।
અતસ્
તરઙ્ગિણી મધુમતી વાણી ચ કવિસેવિતા
ઇત્યાદિ કલ્હણોક્તં યુક્તતમં ભવતિ ।
અસ્યા એવ શારદાદેવ્યાઃ સમાશ્રયણેનાસ્ય કશ્મીરદેશસ્યાપિ કેચન જનાઃ શારદાપીઠમ્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
તત્ર શારદાયાઃ પીઠમ્ આસનમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા શારદાયા અધિષ્ઠાનીભૂતો ઽયં દેશઃ શારદાપીઠપદવાચ્ય ઇત્ય્ અપિ સમીચીનમ્ એવ ।
અત્ર શારદાદેવીસ્થાન એકો જલાશયઃ કુણ્ડાકૃતિર્ અસ્તિ ।
યસ્યોપરિ તાદૃશ્ય્ એકા બૃહચ્છિલા વર્તતે ।
યયા તત્ કુણ્ડં સર્વમ્ અન્તર્હિતં દરીદૃશ્યમાનં સર્વથૈવાસ્તિ ।
અત્ર ભાદ્રપદમાસશુક્લાષ્ટમ્યાં યાત્રા યાત્રિકૈઃ ક્રિયતે ।
તથા ચ વપનપૂર્વકં શ્રાદ્ધહોમાદિક્રિયાકલાપસ્ય નિષ્પત્તિર્ અપ્ય્ અત્ર ભવતિ ।
કશ્મીરનગરાદ્ અષ્ટભિઃ પ્રયાણકૈઃ પડાવ્ ઇતિ ખ્યાતૈઃ શારદાતીર્થપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ ।
માર્ગે દુર્ગમો ઽતિશયેન જલપ્રાયશ્ ચ સર્વથા યાત્રિકૈર્ ઉલ્લઙ્ઘ્યતે ।
એતચ્ છારદાસ્થાનં સર્વમ્ એવ ક્રમરાજ્યમણ્ડલમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્યાગ્રવર્તિનિ દ્રૌવ્ ઇતિ ખ્યાતે સ્થાને વર્તતે ।
કશ્મીરભાષાયાં અસ્ય શારદાસ્થાનસ્ય શારદ્ ઇતિ નામા કારયંતિ ।
અસ્ય દ્રૌવ્પુરગણસ્ય કરણાવ્ મુજફરાબાદ્ ગિલ્ગિથ્ ઇત્યાદ્ય્ અનેકૈઃ કશ્મીરપર્યન્તભૂસ્થિતપ્રદેશૈસ્ સહ સમ્બન્ધો ભૂમૈર્ ભવતિ ।
એતત્સ્થાનનિવસમાના જના ગુજ્જેર્ ઇતિ નામ્ના ખ્યાતા ભવન્તિ ।
એતે પઞ્ચનદદેશીયભાષ્યમાણાં ભાષાં વદન્તો દરીદૃશ્યન્તે ।
એતસ્ય સ્થાનસ્ય યાત્રાયાં જનાનાં માર્ગદ્વયેન ગમનં ભવતિ ॥
10. ચક્રધરઃ
શ્લોક 38 નમ્બર 10 ચક્રભૃત્ ।
ચક્રં બિભર્તિ ધારયતિ યઃ સ ચક્રભૃત્ વિષ્ણુઃ ।
અત્ર ભૃધાતોર્ ભૃંધાતોશ્ ચ ધારનાર્થે સમાનત્વાચ્ ચક્રભૃદ્ એવ ચક્રધરઃ ।
પુરા કિલ દેવોદ્વેજકૈર્ નાનાવિધૈર્ દૈત્યૈસ્ તપોબલાદ્ આપ્તવરોન્મત્તૈર્ નાનોપદ્રવકારકૈશ્ ચાત એવ યા ભૂમેર્ ભારયમાણૈર્ યદા સર્વૈવ પૃથ્વી દુર્વ્યવસ્થબાધિતા તદૈવ સા દેવાન્ સમાગત્ય રુદન્તીત્ય્ ઉવાચ ।
હે દેવા એતે વરદૃપ્તા દૈત્યા માં સર્વથૈવ વાધન્ કિં વિધાસ્યામિ ।
કથં વા સ્થાસ્યામિ ।
અથ તે દેવાસ્ તસ્યા ભૂદેવ્યાઃ કરુણં પરિદેવનં શ્રુત્વા તાં દેવીં વિશ્વાસાધાયિભિર્ વચનૈઃ પરિસાન્ત્વયિત્વાસ્વેનો ઽપ્ય્ ઉદ્વેગં પ્રાપ્તાઃ સન્તો ઽતિતૂર્ણં સર્વજગચ્છરણ્યં તયા ભૂદેવ્યા સહ વિષ્ણું ભગવન્તં શરનં સમાજગ્મુઃ ।
તત્ર પ્રાપ્ત્વા તે દેવાસ્ તં પ્રભુમ્ અર્થ્યાભિર્ બહ્વીભિઃ સ્તુતિભિર્ ઈડયિત્વા ચ સ્વાગમનાભિલાષમ્ ઇતિ પ્રોચુઃ ।
હે પ્રભો વયં સર્વે તથૈષા પૃથ્વ્ય્ અપિ દુષ્ટદૈત્યૈર્ બાધિતાઃ સન્તો ઽતિવિદ્વલતયાધુના ભવન્તં ભગવં તં શરણં પ્રાપ્તાઃ ।
અતો યથા વયમ્ અનયા દેવ્યા સહ નિર્વૃતિં લભેમ તથા દૈત્યહનનં ભવાન્ વિધાતુમ્ અર્હતિ ।
અથ દેવાભિમતં ભગવાન્ સમાકર્ણ્ય તાન્ દેવાંસ્ તાં ભૂદેવીં ચાગ્રતઃ કૃત્વા શિવસ્ય પ્રસાદનાર્થં શિવલોકં સમાજગામ ।
તત્ર સ ભગવાંસ્ તં સ્વમૂર્તિમ્ એવ શિવં તૈર્ દેવૈસ્ સહ સ્તુત્યાદિ યથાર્હપૂજાભિઃ સમ્પ્રસાદ્ય સ્વકીયાગમનપ્રયોજનં ચ શિવાય વિનિવેદ્ય તસ્માદ્ યથાવત્ સન્તોષિતાત્ સુદર્શનાખ્યં ચક્રં દૈત્યસમૂહનાશકં તદૈવ પ્રાપ્તવાન્ ।
તેનૈવ ચક્રધરેણ વિષ્ણુના તદાપ્રભૃતિ સર્વત્રસ્થાયિદૈત્યહનનકર્મવિધિર્ આરબ્ધઃ ।
અત એવ કશ્મીરસ્થદૈત્યહનનાર્થં વિષ્ણુનાત્ર વિજયેશ્વરનિકટવર્તિનિ પ્રદેશે સ્થિતિર્ આસાદિતા ।
તસ્યૈવ સ્થાનસ્ય પૂર્વોક્તચક્રધરસમાશ્રયણેન ચક્રધર ઇતિ નામ સજ્જાતમ્ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ એતર્હિ તસ્ય ચક્રધરસ્ય ચકધર્ ઇતિ નામ કશ્ંઈરભાષાયાં કથયન્તિ ।
તસ્ય ચ વિજયેશ્વરસ્ય યન્નિકટે અયં ચકધર્ ભવતિ તસ્ય વિજ્યભ્રોર્ ઇતિ આધુનિકં નામાસ્તિ ।
અયં વિજ્યભ્રોર્ તથાયં ચકધર્ અપિ દક્ષિણપાર્શ્વપુરગણે યસ્યાધુના ગ્રામીણમતેન દચ્છુન્પોર્પર્ગણ ઇતિ નામ ભવતિ તન્મધ્ય એવ વર્તતે ।
અત્ર લમ્બોદરી નામ નદી યસ્યા અધુના ગ્રામીણભાષાયાં લિદર્ ઇતિ નામાસ્તિ તસ્યા એવ નદ્યા વામપાર્શ્વો દક્ષિણશ્ ચ પાર્શ્વો યો ઽસ્તિ ।
તાવ્ એવ દક્ષિણપાર્શ્વવામપાર્શ્વાભિધેયૌ સ્તઃ ।

તત્ર કશ્મીરભાષયા વામપાર્શ્વસ્ય ખોઉર્પોર્પર્ગણ દક્ષિણપાર્શ્વસ્ય ચ દચ્છુન્પોર્પર્ગણ ઇતિ નામદ્વયં ભવતિ ।
અસ્ય ચકધરસ્ય સમીપે ઽન્યો ગ્રામો યસ્ય સિમથન્ ઇત્યભિધાસ્તિ ।
સો ઽપિ વર્તતે અત્ર ચકધર્ અધુનાલ્પઃ પર્વત ઇવ દૃશ્યતે ।
અયં ચકધરાખ્યઃ પ્રદેશો વિતસ્તાનદ્યા દક્ષિણપાર્શ્વસ્થે તટે વર્તતે ।
કેચિદ્ વદન્તિ ।
અત્ર ચકધરસ્યાધસ્તાદ્ એકો મહાવિધિર્ અસ્તિ ।
પૂર્વસ્મિન્ કાલે યે કેચન તેન પથા ગતાગતં કુર્વાણા અભૂવંસ્ તે ઽવશ્યમ્ એવ સર્વદૈવાનુસારેણ પ્રાચીનરૂપકનિષ્કાપરપર્યાયદીન્નારાદિલાભભાજો ભવન્તિ સ્મ ।
આધુનિકે કાલે ઽપિ યઃ કો ઽપ્ય્ અતિદુર્ગતતમઃ પુમાન્ દૈત્યમ્ આશ્રિત્યાતિભક્ત્યા ચકધરમ્ અમું પ્રદેશં તમ્ એવ ચક્રધરમ્ મન્યમાનો ધનાશયા ગચ્છતિ ।
સો ઽપ્ય્ અવશ્યં કિમ્ અપિ ધનાદિકં લભત એવ ।
અયં પ્રદેશઃ કશ્મીરનગરાત્ પૂર્વસ્મિન્ ભાગે ચતુર્દશભિઃ ક્રોશૈર્ દૂરે ભવતિ ।
અનન્તનાગાદ્ યે કશ્મીરનગરં સમાગચ્છન્તિ તેષાં તુ પૂર્વમ્ એવાયં પ્રદેશસ્ ત્રીન્ એવ ક્રોશાન્ સમુલ્લઙ્ઘ્ય દૃગ્ગોચરમ્ આગચ્છતિ ।
વિજયેશ્વરાદ્ અયમ્ એકેનૈવ ક્રોશેન દૂરો ભવતિ ।
અસ્ય ચક્રધરસ્ય પાદભૂમૌ ચિરા વૃક્ષાઃ કાશ્મીરિકા અપિ સન્તીતિ શમ્ ॥
11. વિજયેશ્વરઃ
શ્લોકસં 38 નમ્બર 11 વિજયેશઃ ।
વિશેષેણ સર્વેષુ દેવગણેષુ જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે યઃ સ વિજયઃ ।
અથ વા વિવિધાન્ દૈત્યાદિગણાઞ્ જયતિ પરાભવતિ વા યઃ સ વિજયઃ ।
સ ચાસાવ્ ઈશઃ ઈષ્ટે ઐશ્વર્યં વિદધાતિ યઃ સ ઈશઃ ।
વિજય એવ ઈશઃ વિજયેશઃ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે સ્થિતા શિવસ્ય મૂર્તિર્ વિજયેશપદવાચ્યા યત ઈશપદાભિધેયા સર્વત્ર શિવસ્યૈવ મૂર્તિઃ પરિપઠ્યતે ।
અયં વિજયેશ્વરાખ્યઃ પ્રદેશો ઽતિચિરકાલાદ્ અનેનૈવ નામ્ના સર્વદાખ્યાતતમો ઽપ્ય્ અનુમીયતે ।
યતો ઽત્ર જીર્ણોદ્ધારાદિકર્મકર્તાર એવ લભ્યન્તે ।
ન તુ સાક્ષાત્ કર્તુર્ નામ પ્રાયશો નિશ્ચીયતે ।
યસ્માત્ કલ્હણપણ્ડિતો ઽપિ સ્વકીયરાજતરઙ્ગિણીયાઃ પ્રથમતરઙ્ગસ્યૈકશતાધિકે પઞ્ચમશ્લોકે લિખતીતિ ।
તથા હિ
જીર્ણં શ્રીવિજયેશસ્ય વિનિવાર્ય સુધામયમ્ ।
નિષ્કલ્મષેણાશ્મમયઃ પ્રાકારો યેન કારિતઃ ॥
યેન રાજ્ઞા અશોકેનેત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર સુધામયસ્ય પ્રાકારસ્ય વિનિવારણકથનેન તથાશ્મમયસ્ય પ્રાકારસ્ય સમ્પાદનકથનેનાપિ અશોકરાજઃ પૂર્વમ્ અપ્ય્ અસ્ય પ્રદેશસ્ય સદ્ભાવેનાતિપ્રાચીનત્વમ્ એવાવગમ્યતે ।
પારિસેકપુસ્તકેષુ કેચિદ્ અયં વિજયેશ્વરાખ્યઃ પ્રદેશો રાજ્ઞા સુરેન્દ્રેણ યો ઽશોકાદ્ રાજ્ઞો ઽપ્ય્ અતિપૂર્વકાલીનો ઽભૂત્ તેનૈવ સમ્પાદિતો ઽસ્ત્ય્ ઇતિ લિખન્તિ ।
અન્યે તુ ઈશાનદેવીતિ ખ્યાતયા સુરેન્દ્રાશોકયો રાજ્ઞોર્ ઉત્તરકાલભાવિનો ભુવો ભર્તુર્ જલૌકસ્ય રાજ્ઞ્યા નિર્મિતો ઽસ્તીતિ કથયન્તિ ।
કેચન અશોકેનૈવ રાજ્ઞા ચ પ્રદેશે પ્રથમતો નિર્માણં કૃતમ્ ઇતિ સ્વપુસ્તકે લિખમાના દૃશ્યન્તે ।
પરં તુ ઉક્તમતત્રયાત્ કિમ્ અપિ સંગતતમં સમીચીનં વા ન ભાતિ ।
તત્ર રાજતરઙ્ગિણ્યાં પ્રથમતરઙ્ગસ્યૈકાધિકનવતિતમશ્લોકાદ્ વર્ણ્યમાને સુરેન્દ્રસ્ય રાજ્ઞો વર્ણને સર્વસ્મિન્ન્ અપિ વિજયેશ્વરસ્ય નામાપિ નાસ્તિ ।
અતઃ સુરેન્દ્રસમ્પાદિતો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અસંયુક્તમ્ ।
યે તુ વદન્તિ જલૌકરાજ્ઞ ઈશાનદેવીતિ ખ્યાતયા રાજ્ઞ્યાયં પ્રદેશો નિર્મિત ઇતિ તત્ર રાજતરઙ્ગિણ્યાં પ્રથમતરઙ્ગસ્યૈકશતાધિકસપ્તમશ્લોકાદ્ વર્ણ્યમાને જલૌકસ્ય રાજ્ઞશ્ ચરિત્રે તદન્તર્ગત એવ તદ્રાજ્ઞ્યાઃ પૂર્વોક્તાયાશ્ ચારિત્રે ઽપિ ક્વાપિ વિજયેશ્વરખ્યાતાં ન લભ્યતે ।
અતસ્ તદ્ અપ્ય્ અસંગતમ્ એવ ભાતિ ।
યે તુ અશોકરાજાનમ્ એવ વિજયેશ્વરસમ્પાદકમ્ મન્યમાનાઃ સ્વપુસ્તકેષુ અશોક એવ વિજયેશ્વરસમ્પાદક ઇત્યાદિ લિખન્તિ તે સુધામયજીર્ણપ્રાકારં નિવાર્ય નવીનમ્ અશ્મમયપ્રાકારસમ્પાદનં રાજતરઙ્ગિણીત એવ લબ્ધ્વા તસ્યૈવ જીર્ણોદ્ધારાદિકર્મણઃ સાક્ષાત્ સમ્પાદનં જાનન્તસ્ તથા લિખન્તિ ।
અતસ્ તેષાં તદ્ અપ્ય્ અવિચારિતમ્ એવ ભાતિ ।
યતઃ સમ્પાદકજીર્ણોદ્ધારકર્ત્રોઃ પરસ્પરં મહાન્ ભેદો ભવતિ ।

વસ્તુતસ્ તુ રાજતરઙ્ગિણ્યાઃ પ્રારમ્ભે ઽપિ વિજયેશ્વરસ્ય નામ સર્વથાદસ્ અદૃશ્યમાનં યદ્ ભવત્ય્ અતો જ્ઞાયતે કલ્હણપણ્ડિતેનાપિ સાક્ષાદ્ અસ્ય પ્રદેશસ્ય કર્તા ન સંજ્ઞાતઃ યતસ્ તેનાપિ અશોકરાજ્ઞઃ પૂર્વમ્ અપિ વર્ણ્યમાને રાજવૃન્દે કાપ્ય્ એષા વાર્તા નોક્તાત એવાસ્યાતિપ્રાચીનત્વં સમ્યક્તયા પ્રતિભાતિ ।
અત્રાનન્તનાગાદ્ આગમનમાર્ગોપલક્ષ્યમાણવિતસ્તાયા વામપાર્શ્વે વિજયેશ્વરાભિધમ્ એતદ્ એવાગારં વર્તતે ।
કથયન્તિ ચ વૃદ્ધાઃ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે મન્દિરાધિધં દેવતાગારં પાષાણનિર્મિતં સદૈવાભૂદ્ ઇતિ ।
પરં ત્વ્ એતસ્મિન્ કાલે દૃશ્યમાણં પાષાણનિર્મિતં યત્ સ્થાનં પ્રતિભાતિ તન્ નાકલોકે સદ્ગતિમ્ આપ્તેન શ્રીરણવીરસિંહરાજ્ઞા કશ્મીરજમ્વાદ્યનેકદેશાધિપતિના બહુભિર્ વર્ષૈર્ મહતાયાસેનાતિપ્રભૂતેન યત્નેનાપિ સહસ્રસંખ્યાકાન્ રૂપકાન્ વ્યયીકૃત્ય સમ્પાદિતં ભવતિ ।
અસ્મિન્ મન્દિરે ઽધુના શિવસ્ય પ્રતિમાસ્તિ ।
તત્પૂજાદિનિર્વાહાય રાજ્ઞા એકો ગ્રામો ઽપ્ય્ અગ્રહારવ્યપદેશે નાતિથિપૂજાયૈ ચ સ્થાપિતો ઽસ્તિ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ અસ્ય મન્દિરસ્ય હરિચન્દ્રકૃતત્વમ્ અવગચ્છન્તઃ સ્વકીયકશ્મીરભાષાયાં હરિચન્દ્રાજન્ મન્દિર્ તથાસ્ય નદીતટાજ્ જલમ્ અન્વવતીર્યમાણસ્ય સોપાનમાર્ગસ્ય ચ હરિચન્દ્રાજુન્ યારબલ્ ઇતિ નામની કથયન્તિ ।
તત્ર પ્રથમનામ્નો હરિચન્દ્રકૃતં મન્દિરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
દ્વિતીયનામ્નસ્ તુ હરિચન્દ્રસમ્પાદિતો ઽયં સોપાનમાર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યતઃ કશ્મીરભાષાયાં સર્વેષાં સોપાનમાર્ગાનાં યારબલ્શબ્દેનૈવ વ્યપદેશઃ ।
તત્ર કશ્મીરભાષાયાં યાર્ ઇતિ સખ્યુર્ નામાસ્તિ ।
તેષામ્ એવ સખીનાં બલ્ સ્થાનમ્ ઇતિ યતઃ કશ્મીરદેશે પ્રાતઃકાલ એવ સર્વે સ્નાનાય નદીતટમ્ આશ્રયન્તે ।
અતો યે પરસ્પરં સખાયસ્ તે તત્ર સંગચ્છન્તે ।
એતસ્માદ્ એવ કારણાદ્ અસ્ય નદીતટસ્ય યારબલ્ ઇતિ નામ સમ્પન્નમ્ અત્ર વિજયેશ્વરાદ્ ઊર્ધ્વં કતિચિદ્ એવ પદાનિ ગત્વા ચિનાર્ ઇતિ ભાષાયાં પ્રસિદ્ધા યે શાસ્ત્રીયભાષાયાં છાયાવૃક્ષપદાભિધેયાસ્ તે બહવો વૃક્ષાઃ સન્તિ ।
તથા વિતસ્તાયા વિજયેશ્વરસમ્મુખવર્તિનિ પારે તટે ઽપિ બહવ ઉક્તવૃક્ષા ભવન્તિ ।
વદન્તિ ચ જના એતત્ વૃક્ષષણ્ડવલિતં સ્થાનદ્વયં પ્રાચીનરાજ્ઞ ઉપવનદ્વયમ્ અસ્તિ ।
અનયોર્ ઉપવનયોઃ પાદશાહ્ય્ બાગ્ ઇતિ ગ્રામીણોક્તં નામાસ્તિ ।
તથાસ્ય પ્રદેશસ્ય તન્મતેન વિજ્યભ્રોર્ ઇતિ નામ ।
અત્ર વિજયેશ્વરનિકટ એવ નદ્યાઃ પારાવારગમનાય એકઃ પ્રતરો ઽપિ ભવતિ ।
યસ્ય વિજ્યભ્રોરિ કદલ્ ઇતિ વદન્તિ ।
અત્રોક્તોપવનભૂમૌ પુરાચીને રાજકૃતનિર્માણસ્ય ઐક્વષ્ટકાદિકમ્ અદ્યાપિ દરીદૃશ્યત ઇતિ શમ્ ॥
12. આદિકેશવઃ
શ્લોકસં 38 નમ્બર 12 આદિકેશવઃ અસ્ય કેશવસ્ય નિરુક્તિઃ ।
કં બ્રહ્માણં અં વિષ્ણું ઈશં શિવમ્ અપિ યો વ્યાપ્નોતિ સ્વસ્મિન્ન્ અવભાસકત્વેન તાન્ અવભાસ્યમાનાચ્ છાદયતિ સ કેશવઃ ।
તથા ચ અસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ સૃષ્ટ્યાદેર્ આદાવ્ અપિ વર્તમાનો યસ્ સ આદિકેશવઃ ।
અર્થાજ્ જગત્સર્જનપાલનાન્તકરણાદિકર્મકારી ।
આદ્યઃ સનાતનઃ પરમાત્મા વિષ્ણુર્ યો ઽયં સ એવાદિકેશવપદાભિધેયઃ ।
સર્વાસામ્ અસ્મિન્ કશ્મીરમણ્ડલે સ્થિતાનાં નાનાવિધદેવમૂર્તીનાં મધ્યા યસ્માદ્ એષૈવ વિષ્ણોર્ ભગવતો મૂર્તિર્ અત્રસ્થાદ્યા ભવતિ ।
અત એવાદિકેશવપદવાચ્યા સમ્પન્ના ।
અસ્યૈવાદિકેશવસ્ય સદ્ભાવેનામુષ્ય પુરગણસ્યાપ્ય્ આદ્યાવનિર્ ઇતિ નામ સંલગ્નમ્ ।
તત્રાદ્યાદૌ ભવા અવનિર્ ભૂમિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આદિકેશવસ્ય સ્થિત્યા યત એષૈવ ભૂમિસ્ સર્વાભ્યો ભૂમિભ્યો ઽગ્રગણ્યતાથાસ્પદીભૂતાત એવાદ્યાવનિર્ ઇતિ સમ્પન્ના ।
કેષાંચિન્ મતે તુ પુરાસ્યા ભુવઃ સતીસરોરૂપાવસ્થાયાં યદામ્ભોભિર્ એવ સર્વતઃ પ્રોચ્છલદ્ભિર્ આવર્તપુટભેદાદિજલવિકૃતિશાલિભિસ્ સદૈવ નદીમાતૃકત્વદેશગુણસમ્પત્ત્યા સરઃ-પરિપૂરયદ્ભિર્ એવાયં ભાગઃ સમાક્રાંત આસીત્ તદા કશ્યપર્ષિતપોવિભૂતિસન્તુષ્ટદેવગણપ્રસાદેન જલસ્ય દેશનિવસન-મણ્ડલસ્થાપનાદ્યર્થં સ્થલરૂપતાસમ્પાદનકાલે ભૂમિત્વપ્રકટીભાવે ઽત્રૈવાદ્યાવનૌ ભૂમિત્વં યદૃગ્ગોચરીભૂતમ્ ।
અત એવાસ્ય પુરગણસ્યાદ્યાવનિત્વેન વ્યપદેશ ઇત્યાદ્ય્ અપ્ય્ અસ્તિ ।
તત્રાદ્યાવનિપદસ્ય આદૌ ભવાદ્ યા સા ચાસૌ ભૂમિર્ આદ્યભૂમિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વર્તતે ચાત્રાદ્યાવનિપુરગણે ઽનેન નામ્નાખ્યાત એકો જલાશયઃ યસ્ય કેશવપદવાચ્યસ્યાકૃતિર્ અધુનેત્થં દૃશ્યતે ।
ઉપરિતને ભાગે વિસ્તૃતાકૃતિસ્ તથાધસ્તને ભાગે સંકોચમુક્તં ભવતિ ।
અયં જલાશયઃ પૂર્વવર્ણિતસન્ધ્યાદેવીજલાશય ઇવ વર્તુલાકારો ભવતિ ।
ગ્રામીણાસ્ ત્વ્ એતર્હ્ય્ અસ્ય ગ્રામસ્ય ઘટાયમ્ આદિકેશવમૂર્તિર્ જલાશયો વર્તતે તસ્ય ગ્રામસ્ય ફ્રસલ્ ઇતિ નામ બ્રુવાણા ભવન્તિ ।

પુનશ્ ચાસ્ય પુરગણસ્ય યત્રાયં ગ્રામસ્ તસ્ય પુરગણસ્ય આડ્વિન્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
અસ્ય જલાશયસ્યાપિ કેશવનાગ્ ઇતિ તદ્ભાષયા ખ્યાતં નામાસ્તિ ।
તત્ર કેશવસ્યાસ્યૈવાદિકેશવસ્ય નાગ્ જલાશય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યતઃ કશ્મીરદેશે યે યે સર્વે જલાશયાસ્ તે તે નાગ્પદાભિધેયા એવ ભવન્તિ ।
અસ્ય ફ્રસલ્ ઇતિ ખ્યાતસ્ય ગ્રામસ્ય નિકટે ઽન્યો ઽપિ ગ્રામો ભવતિ ।
તસ્ય આર્વઞ્ ઇતિ નામાસ્તિ ।
અતઃ કેચન ગ્રામીણાઃ ફ્રસલ્ આર્વઞ્ ઇતિ સમસ્તમ્ અપિ કથયન્તિ નામ ।
અસ્ય જલાશયસ્યાસ્પદીભૂત આડ્વિન્પુરગણો દેવસર્પુરગણાદ્ અધસ્તને ભૂભાગે વર્તમાનો ભવતીતિ ॥
13. ઈશાનઃ
શ્લોકસં 38 નમ્બર 13 ઈશાનઃ ।
સર્વસ્મિઞ્ જગતિ ઈષ્ટે ઐશ્વર્યં યઃ કરોતિ સ ઈશાનઃ ।
સર્વદેવગણાધિપતિ લોકવર્તિ સમ્પચ્છાલિ ઐશ્વર્યમ્ ઈહમાનો યઃ શિવઃ સર્વર્દ્ધીનાં ભૂતીનાં સમસ્તાનાં પ્રભુશ્ ચ સ ઈશાનપદાભિધેયઃ ।
શિવેશાનયોઃ પદયોર્ એકપર્યાયત્વેન વર્ણ્યમાનપ્રદેશસ્થૈષા શિવમૂર્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથ વા કલ્હણપણ્ડિતકૃતરાજતરઙ્ગિણીદ્વિતીયતરઙ્ગવર્ણ્યમાનસન્ધિમાન્ સન્ધિમતિશ્ ચેત્ય્ આખ્યસ્ય રાજ્ઞો યો ગુરુર્ યસ્ય પ્રસાદાત્ તેન મૃતેનાપિ રાજ્ઞા સન્ધિમતિના પુનર્જીવિતં સમાકલિતં સ એવ ઈશાનનામા યતસ્ તદાખ્યયાપ્ય્ અત્રસ્થૈષા શિવમૂર્તિર્ ઈશાનપદવાચ્યા સંજાતા ।
તથા ચ કલ્હણરાજતરઙ્ગિણીદ્વિતીયતરઙ્ગસ્યૈકશતાધિકે સપ્તત્રિંશત્તમે શ્લોકે
કૃત્વા સન્ધીશ્વરં દેહસન્ધાનપિતૃકાનને ।
ઈશાનસ્ય ગુરોર્ નામ્ના વ્યધાદ્ ઈશેશ્વરં હરમ્ ॥
ઈશેશ્વર ઇતિ નામ્નાખ્યાતો ઽપિ ભક્તસ્ય તસ્યૈવેશાનસ્ય નામ્ના પ્રખ્યાતિમ્ આગતઃ ।
યદિ અપ્ય્ એ[...] શાનકાલાત્ પૂર્વમ્ અપિ શિવમૂર્તિપ્રાકટ્યેનાત્ર પ્રદેશે ઽતિપૂતત્વાતિમાહાત્મ્યવત્ત્વં ચાસીદ્ એવ તથાપિ ઈશાનસ્યેવાતિચિત્રીયમાણચરિત્રપ્રાકટ્યકરણવશતઃ સર્વથૈવ ખ્યાતિમત્ત્વં સમ્પન્નમ્ ।
અત્ર દ્વિતીયતરઙ્ગે પઞ્ચાધિકં ષષ્ટિતમં શ્લોકમ્ આરભ્ય વર્ણનીયો યો જયેન્દ્રાખ્યો રાજ્ઞો વિજયસ્ય પુત્રસ્ તસ્યૈવાયં સન્ધિમતિર્ નામા ઈશાનસ્ય શિષ્યો મન્ત્રી મતિમદુત્તમો પૂર્વં બભૂવ ।
અથ ભૂતં પુરુષાસ્ તં ચપલકર્ણં મત્તકરિણમ્ ઇવ રાજાનમ્ અયં સન્ધિમતિર્ ભવન્મન્ત્ર્ય્ અત્યદ્ભુતમ્ અતિવૈભવવાન્ સર્વથૈવાસ્ત્ય્ અતો ઽસ્માદ્ રાજ્યહરણાદિશંકાવશ્યં વિધેયેત્યાદિ કથયામ્ આસુઃ ।
અસ્માદ્ એવ હેતોર્ અનેન ભૂતં વઞ્ચિતેન રાજ્ઞા તસ્મિન્ બુદ્ધિમન્ત્રિણ્ય્ અપિ વૈરબુદ્ધિઃ કોપેન સમ્યક્તમ્ આકલિતા ।
અથ તદ્વૈરવિસ્મારિતતત્પ્રીતિસ્ સ રાજા સ્વસભાપ્રવેશનિવારણપૂર્વકં તત્સર્વસ્વાપહરણપૂર્વકં ચ તં મન્ત્રિણમ્ અહેતુકમ્ એવ યાવજ્જીવં દરિદ્રતામ્ અનયત્ ।
એતાદૃશીં દુરવસ્થામ્ આપ્તો ઽપિ સ મન્ત્રી તત્ સ્વસ્ય રાજ્યકાર્યાદિભ્રંશં પ્રત્યૂહરહિતશિવપૂજાવસરલાભેન વ્યથાકારિ નાજ્ઞાસીત્ ।
અથ ભાવિનો ઽર્થસ્ય બલવત્તયા સન્ધિમતેર્ એવ રાજ્યં ભવિષ્યતીદૃશ્ય્ એવ વાણી પ્રતિવેશ્માકસ્માત્ પ્રખ્યાતિં પ્રાપ્તા ।
તથા ચ દ્વિતીયતરઙ્ગસ્ય ચતુસ્સપ્તતિતમે શ્લોકે
અથ ભાવ્યર્થમાહાત્મ્યાત્ પપ્રથે પ્રતિમન્દિરમ્ ।
રાજ્યં સન્ધિમતેર્ ભાવીત્ય્ અશ્રુતાપિ સરસ્વતી ॥
તતશ્ ચ સ રાજા પૂર્વોક્તાયા એતાદૃશ્યા વાણ્યાઃ શ્રવણેનાકસ્માદ્ ઈદૃશી વાણી નવ પ્રચરત્ય્ અતો દેવાદિપ્રેરિતૈવાવશ્યં ભવતીતિ જ્ઞાત્વા ચ સમુત્પન્નમહાભીતિસ્ તં મંત્રિણં કારાગૃહે સ્થાપયામ્ આસ ।
તત્ર તસ્યોગ્રનિગડપીડિતપાદસ્યાત એવ શોષં પ્રાપ્તસ્ય દશવર્ષાણિ પૂર્ણતામ્ ઈયુઃ ।
તાન્ય્ એવ દશવર્ષાણિ સન્ધિમતિસ્વામિનો ઽસ્ય જયેન્દ્રસ્ય રાજ્ઞ આયુઃ શેષસ્યાવધિ ભૂતાન્ય્ અથાસનથાપુત્રમરરોગકૃતપીડસ્ તસ્ય માત્રેણ શ્ચિન્તયા ચ કૃતાતિપીડાતે એવ મુમૂર્ષરન્તર્ એવ મહાન્તં દાહમ્ આસસાદ ।
ઇત્થમ્ એવ તેન મન્ત્રિવિદ્વેષજ્વલનેનાહર્નિશં જ્વલતા તાપ્યમાનસ્ સ ભૂપો તસ્ય મન્ત્રિણો વધં વિના ભવિતવ્યપ્રતીકારં કિમ્ અપિ ન મેને ।
અહો પણ્ડિતમ્ મન્યાઃ પુમાંસો અસ્ય ભાવિનો ઽર્થસ્ય ગોપનાય યં કંચનોપાયં વિદધતિ સ એવોપાય નિવારિતં હારં દૈવેન તસ્યાર્થસ્ય કલ્પતે ।
યથા દૈવં સ્વાજ્ઞયા કાષ્ઠવૃન્દસ્થસ્ય સ્તોકતેજસો ઽપ્ય્ અગ્નિકણસ્ય નિરુપમાં શક્તિમ્ આધાતું ઇચ્છતિ ।
તદા તસ્ય મહતીમ્ એવ શક્તિમ્ આધાસ્યમાનસ્યોક્તાગ્નિકણસ્ય નિર્વાપણં યઃ કશ્ચન દૈવબલમ્ અજાનતઃ કર્તુમ્ ઈહેત તસ્ય તદ્ દૈવં તાપગલિતઘૃતયુતે ઘૃતકુમ્ભે વારિકુમ્ભભ્રમં કરોતિ ।
અથ યદૈવ રાજ્ઞા મન્ત્રિઘાતાય વધકર્માધિકારિણઃ સમાદિષ્ટાઃ તદૈવ સ સન્ધિમતિસ્ તૈઃ શૂલં સમારોપ્ય હન્યતે સ્મ ।
તતો ઽપિ તસ્મિન્ મન્ત્રિણિ શૂલં પ્રોતે સતિ તસ્ય રાજ્ઞ આદૌ સ મન્ત્રિચિન્તાદ્ દુઃખશઙ્કુર્ નિરગચ્છત્ ।
પશ્ચાજ્ જીવિતમ્ અપિ નિર્જગામ ।
અથ તથાહતસ્ય સ્વકીયશિષ્યસ્ય વધં શ્રુત્વા વશિનો ઽપીશાનાભિધસ્ય તદ્ગુરોર્ મનો ઽન્તસ્તપ્તં બભૂવ ।
અથ એવ તસ્ય વિનીતસ્ય શિષ્યસ્યાન્તકાલીનો ચિતસત્ક્રિયાકર્મણે સ ઈશાનો યસ્યાં ભુવિ સન્ધિમતિ મૃત્યુર્ અભૂત્ તામ્ એવ શ્મશાનભુવમ્ આજગામ ।

તત્ર સ ઈશાનસ્ તં સ્વશિષ્યં તસ્મિન્ન્ એવ શૂલમૂલે ઽવષ્ટબ્ધ્વાસ્થિશકલમ્ અધસ્તાદ્ વૃકૈર્ બલાત્ કૃષ્યમાણામ્ અસ્થિશેષમ્ એવ દદર્શ ।
દૃષ્ટા ચ સમહતાતિશોકેન હા વત્સેદૃશીં ત્વદ્ અવસ્થામ્ એવ દ્રષ્ટું જીવામીત્ય્ ઉક્તા તસ્મિઞ્ શૂલે પ્રોતં કઙ્કાલં વાશતો વૃકાત્ નિવારયન્ સ નિનાય ।
અથોચિતં સંસ્કારમ્ અન્તિમં કર્તું યાવત્ સ ઈશાનઃ સમુદ્યતસ્ તાવત્ અસ્ય સ્વશિષ્યસ્ય લલાટપટ્ટે દૈવલિખિતમ્ ઇદં શ્લોકં પપાઠ ।
તદ્યથા ।
યાવજ્જીવં દરિદ્રત્વં દશ વર્ષાણિ બન્ધનમ્ ।
શૂલસ્ય પૃષ્ટે મરણં પુના રાજ્યં ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ ।
તતશ્ ચ સ ગુરુર્ અસ્યોક્તશ્લોકપાદત્રયસ્ય યથાર્થતયા જ્ઞાતાર્થો ઽતશ્ ચતુર્થપાદાર્થે ઽવશ્યદ્રષ્ટવ્યે કૌતુકાન્વિતો ભૂત્વા મનસિ કથમ્ ઇવૈતદ્ ભવિષ્યતીત્ય્ અચિન્તયત્ ।
અથ સદૈવ શક્તિમ્ અચિન્ત્યપ્રભાવાં યયા પૂર્વમ્ અર્જુનપરીક્ષિત્કચાદયો મૃતાઃ સન્તઃ પુનર્જીવિતં પ્રાપ્તાસ્ તામ્ એવાઘટ્યમાનઘટકાં વિચાર્ય દેવં સર્વસિદ્ધિષુ નિર્નિરોધમ્ અતિપ્રગલ્ભં સ્તુત્વા ભાવિનો ઽર્થસ્ય સિદ્ધિદર્શનાયોદ્યતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ શ્મશાને કૃતવસતિસ્ તં તસ્ય કઙ્કાલં રરક્ષ ।
અથૈકદા નિશીથે તયૈવાશ્ચર્યચિન્તયા જાગ્રન્ સ ઈશાનઃ પૂર્વં દિવ્યધૂપગન્ધમ્ અકસ્માદ્ આઘ્રાય ડમરુઘરાટાદિનાનાવાદ્યાનાં ધ્વનિં શુશ્રાવ ।
તતઃ સ શબ્દં શ્રુત્વૈવ યાવત્ તમો ઽરિમ્ ઉદ્ઘટ્યમાનઃ પશ્યતિ તાવદ્ એવ તેન તેજોમણ્ડલવિરાજમાનં યોગિનીચક્રં તસ્યાં પિતૃવનભૂમૌ સમાગતં દૃષ્ટમ્ ।
અથ તાભિર્ યોગિનીભિર્ યાવદ્ એવ તત્ અસ્ય કઙ્કાલમ્ અપવાસ્યતે તાવદ્ એવ ભીતસ્ય તસ્ય ગુરુર્ ધૃતખડ્ગસ્ તાં શ્મશનભૂમિમ્ આગચ્છત્ ।
આગત્ય સ વૃક્ષચ્છન્નસ્ તૈર્ યોગિનીગણૈસ્ સંપુજ્યમાનસમસ્તાવયવમ્ અત એવ મણ્ડલે શાયિતં તં કઙ્કાલં પશ્યતિ સ્મ ।
તાભિર્ મદિરાપાપિદેવતાભિર્ યોગિનીભિર્ ઉત્તમવરસંયોગકામિનીભિર્ યદાન્યો વરઃ કો ઽપિ ન લબ્ધસ્ તદા સ એવ કઙ્કાલો ત્વિષ્યાપસ્યતઃ ।
અથ તાઃ સ્વમ્ એકમ્ એકમ્ અઙ્ગં ક્ષણાદ્ એવ તસ્મિન્ સંસ્થાપ્ય કુતો ઽપિ પુરુષલક્ષ્મ્યાપ્ય્ આનીય તં પૂર્ણાઙ્ગં ચક્રુઃ ।
પુનશ્ ચ યોગિન્યો યદ્ અનાક્રાન્તાન્યવિગ્રહં પુર્યષ્ટકમ્ અત એવ ભ્રામ્યત્ તદ્ એવ યોગબલેન કુતોઽપ્ય્ આકૃષ્ય તસ્ય સન્ધિમતેઃ કંકસ્ય સ્થાપયામ્ આસુઃ ।
તતઃ સ સન્ધિમતિઃ સુપ્તપ્રબુદ્ધ ઇવ તાભિર્ દત્તદિવ્યાઙ્ગરાગશ્ ચક્રનાયકત્વમ્ આદધાનસ્ તાભિસ્ સહ યથેષ્ટસમ્ભોગાદિલાભવાન્ બભૂવ ।
અથ પ્રભાતીભૂતાયાં રાત્રૌ સ ઈશાનસ્ તદ્યોગિનીદત્તાઙ્ગાદિવિભાગં પુનર્ અપિ નીયમાનમ્ આશઙ્કભીતઃ સંસ્ તદ્રક્ષાર્થં ધીરસ્ સન્ન્ અત એવ નદશ્ ચ તદ્ એવ સ્થાનં યાવદ્ એવ સમાગચ્છતિ તાવદ્ એવ તદ્યોગિનીવૃન્દં ક્ષિપ્રમ્ એવ ઽતિરોહિતમ્ ।
તાસાં ચાન્તર્હિતાનાં યોગિનીનાં તેનેત્થં વાણ્ય્ અપિ શ્રુતા હે ઈશાન તવ ભયં માસ્તુ ।
યતો ઽસ્માકમ્ અનેન કર્મણામ્ અઙ્ગહાનિર્ નાસ્તિ ।
અસ્મિન્ બતે વઞ્ચનાપિ નાસ્તિ ।
પ્રત્યુતાયમ્ અસ્મદ્ વરાદ્ દિવ્યશરીરેણ સન્ધીયમાનો ઽતઃ સન્ધિમન્નામા રાજા પુનશ્ ચાર્યતયા આર્યરાજાખ્યયા ભુવિ ખ્યતો ભવિષ્યતિ ।
તતશ્ ચ સ સન્ધિમતિર્ દિવ્યાંશુકો દિવ્યભૂષણઃ સ્રગ્વી લબ્ધપૂર્વસ્મૃતિશ્ ચ પ્રહ્વીભૂય તં સ્વગુરું વવન્દે ।
અથ સ રાજા તેન ગુરુણા સહ સંસારસ્યાસારતાયાશ્ ચિત્તતાયાશ્ ચ કથાં કૃત્વા તદ્ અનુમન્યૈવ કથમ્ અપિ કૃચ્છેણ નિઃસ્પૃહો રાજ્યપાલનમ્ અનુમતવાન્ ઇતીત્થં વર્ણિતો યો ગુરોસ્ તસ્યાનિર્વાચ્યોપકારસ્ય વાસ્ય વર્ણ્યમાનેશેશ્વરેતિ ખ્યાતપ્રદેશસ્ય નિર્મિત્યાદૌ મુખ્યો હેતુઃ ।
યદ્ય્ અપિ પૂર્વમ્ અત્રસ્થો ઽપિ મહાદેવાભિધઃ શિવો ઽભૂત્ તથાપિ તસ્યેશાનસ્યૈવ નામ્નાદ્યાપિ ખ્યાતિમત્વં ભજતે ।
અસ્ય પ્રદેશસ્યાધુના ગુપ્તગઙ્ગા ઇતિ નામ સર્વજગત્ખ્યાતં ભવતિ ।
તત્ર મહાદેવેન ગઙ્ગા યતો ગુપ્તાગોપિતેતિ યાવત્ અતસ્ સાર્થકં ગુપ્તગઙ્ગેતિ નામ એતત્ ।
પ્રદેશનિકટસ્થમહાદેવાખ્યગિરિમ્ આરૂઢેન મહાદેવેન ગોપિતા ગઙ્ગા પ્રતિવત્સરં વૈશાખ્યાં સંક્રાનૌ ગુપ્તગઙ્ગામ્ અત્રસ્થાં ગઙ્ગામ્ એવ મન્યમાનાઃ સર્વ એવ કાશ્મીરિકાઃ સબાલવૃદ્ધાઃ સ્નાતું સમાયાન્તિ ।
અસ્ય પ્રદેશસ્યાધુના ઈશભ્રાર ઇતિ નામાપિ વદન્તિ ।
તત્ર ઈશસ્ય ઈશાનસ્ય ભ્રાર્ દેવતા ઇતિ યતઃ કશ્મીરભાષાયાં ભ્રોર્ ભ્રાર્ ઇતિ ખ્યાતં પદદ્વયં દેવદેવ્યોર્ અર્થે વિદ્યમાનં દૃશ્યતે ।
તત્રાપિ ભ્રોર્ દેવઃ ભ્રાર્ દેવીતિ ।
પુનશ્ ચ દેવતાશબ્દસ્ય શાસ્ત્રે સ્ત્રિયાં વર્તમાનસ્ય ભ્રાર્ ઇતિ ભાષાયામ્ અપિ સ્ત્રીત્વેનૈવ વ્યપદેશઃ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ અસ્ય ઇશભ્રાર્ પદસ્યાપભ્રંશવશાત્ ઇશવર્ ઇતિ કથયન્તિ ।
પુનશ્ ચાયં પ્રદેશો યસ્મિન્ પુરગણો વર્તતે તસ્ય પુરગણસ્ય ફાક્પર્ગણ ઇતિ નામ બ્રુવાણાઃ સન્તિ ।
અયં પુરગણઃ કશ્મીરનગરાત્ ક્રોશત્રયેણ દૂરે વર્તતે ।
અત્ર ગમાગમૌ જલમાર્ગેણ નૌકાભિસ્ તથા સ્થલમાર્ગેણાપ્ય્ અશ્વાદિના ભવતઃ ।
અયં પ્રદેશો નિશાત્ વાગાખ્યો પવનાત્ પાદોનક્રોશદૂરતાયાં ભવતિ ।
અત્રૈકો જલાશયશ્ શીતલજશ્ ચતુષ્કોણાકારો ઽન્તર્ અસ્તિ ।
પુનશ્ ચૈતાદૃશ એવાન્યો ઽપિ જલાશયસ્ તસ્યાન્તઃસ્થજલાશયસ્ય વાર્યે પ્રદેશે વર્તતે ।
ઉભયોર્ એવ જલાશયયોર્ મધ્યે ઽલ્પઃ પ્રાકાર ઇષ્ટકાપાષાણાદિનિર્મિતો ઽધુનાપ્ય્ અવશિષ્ટો ભાતિ ।

પરં તુ સ્નાનાદિવ્યવહારો વાર્ય એવ જલાશયે ભવતિ ।
આન્તરે તુ કેવલં પૂજનાદિકમ્ એવ સર્વૈઃ ક્રિયતે ।
અસ્ય જલાશયસ્યોપરિતને ભાગે પુરાતનરાજનિર્મિતમ્ એકં મન્દિરમ્ અપિ સર્વથાવિનષ્ટમ્ આકૃત્યૈવોપલક્ષ્યમાણં આદ્યાપિ દૃશ્યતે ।
કથયન્તિ તત્રત્યા અન્યાશ્ ચ વૃદ્ધાઃ ।
અયં દેવાલયો રજ્ઞા સન્ધિમતિના સ્વસ્ય ગુરોર્ અર્થે સમ્પાદિતો ઽસ્તીતિ મન્દિરસંગ્રહાદાવ્ અપિ સન્ધિમતિર્ એવાસ્ય પ્રદેશસ્ય કર્તા જ્ઞાતો ભવતિ ।
અસ્માત્ પ્રદેશાદ્ ઊર્ધ્વં પર્વતો ઽપ્ય્ અન્યો ઽસ્તિ ।
અત એવેદં સ્થાનં પર્વતસ્ય પાદદેશે ભાતિ ।
અસ્મિન્ પર્વતે કિયન્માત્રદૂરતાયાં ગોપીતીર્થાભિધં તીર્થમ્ અપિ ભવતિ ।
ગ્રામીણા અપભ્રંશાત્ તસ્ય ગુપત્રથ્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
અત્રેશાનતીર્થાત્ કતિચિત્ પદાનિ ગત્વાધસ્તને ભાગે ગુહાપ્ય્ અસ્તિ ।
તસ્યા ગુહાયા નિકટે સાહિબપદવાચ્યાનાં વૈષ્ણવબ્રાહ્મણાનાં ગૃહમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ।
તે બ્રાહ્મણાઃ કદાપિ માંસાદિ ન ભક્ષયન્તિ ।
અત્રાધુનિકરાજકૃતારમ્ભમન્દિરમ્ અર્ધસમ્પન્નમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ।
એતજ્ જલાશયદ્વયં ચતુર્ભિર્ એવ દિગ્ભિઃ પ્રાકારવેષ્ટિતમ્ અધુના વર્તતે ॥
14. લોલોરં લોલરં વા
શ્લોકસં 86 નમ્બર 14 ચતુરશીતિ શ્લોકાદ્ આરભ્ય વર્ણ્યમાને લવરાજ્ઞશ્ ચરિત્રે લોલોરં લોલરં વા ।
તત્ર લોલોરનિરુક્તિઃ ।
લોલાશ્ ચઞ્ચલમનસઃ રાન્તિ દદતિ યે તે રાઃ દાતાર ઇતિ યાવત્ ।
ન રાઃ અરા અદાતારઃ ।
લોલાશ્ ચ અરાશ્ ચ જના યસ્મિન્ સ્થાને નિવસન્તો ભવન્તિ સ લોલોરઃ ।
અથ વા લઃ શેષે ચ ભયે ખ્યાતઃ શાસ્ત્રતઃ પૂર્વસૂરિભિર્ ઇત્ય્ એકાક્ષરકોશોક્તેર્ લઃ શેષં ભયં ચ તત્રાસ્ય મણ્ડલસ્ય શેષતયા પ્રાન્તસ્થિતિરૂપયા યદ્ અયં પ્રદેશઃ સ્થિતો યતશ્ ચાતિપ્રાન્તરકાન્તારગહ્વરાદિમાર્ગૈર્ ભયયુતશ્ ચ ।
કિં તુ કેવલં સ્થાનમનોહરત્વાદિનૈવ રઃ સુખદો યઃ સો ઽપિ લોલોરઃ ।
અથ દ્વિતીયસ્ય લોલરનામ્નો નિરુક્તિઃ ।
નાનાવિધવૃક્ષલતાગુલ્મજલં સ્થલાદિભંગીભિશ્ ચઞ્ચલો યઃ સ લોલઃ ।
અતિમનોહરત્વેન રતિસુખં દદાતિ યસ્ સ રઃ ।
લોલશ્ ચાસૌ રઃ લોલરઃ ।
યદ્ અત્ર પ્રદેશે તેન લવનામ્ના રાજ્ઞાત્યદ્ભુતં નગરં નિર્મિતમ્ અતો ઽત્ર લોલરં લવપુરમ્ ઇત્ય્ અર્થપ્રતીતિર્ અપિ સમીચીના ।
તથા ચ પણ્ડિતકલ્હણસ્ય રાજતરઙ્ગિણ્યાઃ પ્રથમતરઙ્ગસ્ય પઞ્ચાશીતિતમે શ્લોકે
તેન ષોડશભિર્ લક્ષ્યૈર્ વિહીનામ્ અશ્મવેશ્મનામ્ ।
કોટિં નિષ્પાદ્ય નગરં લોલરં નિરમીયતેતિ ॥
લવપુરશબ્દસ્યૈવાપભ્રંશવશતો ઽયં લોલરેતિ નામાનુમીયતે ।
કેચિત્ પારિસેકભાષાનિર્મિતરાજતરઙ્ગિણ્યનુવાદકર્તારઃ ।
સો લવાભિધો રાજા સર્વદૈવ ગીતિપ્રિયો ઽતિશયેનાભૂત્ ।
અતસ્ તદ્રાજ્યકાલે યે તત્કૃતલોલરનામ્નિ નગરે નિવસમાના જનપદા આસંસ્ તે તૃપ્તસ્ય રાજ્ઞો ગાનપ્રિયત્વમ્ એવ સર્વથા સમાકલય્ય ગાયનશિક્ષાયામ્ એવાનિશ્ચયં કુર્વાણાસ્ સર્વ એવ ગીતિવિદ્યાકુશલા બભૂવુઃ ।
અત એવ કશ્મીરભાષાગાનવિષયે તસ્યૈવ રાજ્ઞો લવલવેતિ નામ પ્રથમં ગાનારમ્ભ એવાકરયમાણાસ્ તસ્થુઃ ।
યસ્ય લવલવેતિ ભૂપનામ્નઃ કાલેન મહતા લોલો ઇતિ શબ્દો ઽપભ્રંશવશાત્ સ્ફુટીભૂતઃ તેનૈવ લોલોશબ્દેન દેશો ઽપિ સઃ ખ્યાતિં પ્રાપ્તઃ ।
અતો લોલવ્ ઇતિ નામાસ્ય સ્થાનસ્ય ઇત્યાદિ સ્વપુસ્તકેષુ લિખન્તિ ।
વર્તતે ચાધુનિકે કાલે ઽપિ કશ્મીરભાષાયાં અયં લુઃલુઃશબ્દો ગાનમધ્યે પાદપૂરણાર્થો ગાને વર્ણનીયસ્ય પ્રિયસ્ય સમ્બોધનાર્થશ્ ચેતિ સર્વજનવિદિતં ભવતિ ।
અસ્મિન્ પુરગણે એકો ગ્રામસ્ તાદૃશો ઽપિ ભવતિ ।
યસ્યાધુનિકે કાલે સર્વે જના લુલુર્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।

અતો હેતોર્ અપિ ગ્રામસ્યાસ્ય નામ્નૈવાયં સર્વઃ પુરગણો ઽપિ લોલવ્શબ્દાભિધેયઃ સજ્જાત ઇત્ય્ અપિ ।
કેચિદ્ ગ્રામીણા નાગરિકાશ્ ચ સ્વમતં સ્થાપયન્તિ ।
એકેન મધ્યસ્થિતેન ગ્રામેણાપિ પુરગણઃ સર્વસ્ તચ્છબ્દાભિધેયો ભવતીત્ય્ અન્યેષુ સ્થાનેષ્વ્ અપિ જ્ઞાયતે ।
તથા હિ નાગામ્ ઇત્યાખ્યપુરગણ એકેનૈવ મધ્યસ્થિતેન કસવનાગામ્ ઇત્ય્ આખ્યેન ગ્રામેનૈવ નાગામ્પદવાચ્યો ભવતિ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ એતર્હિ અસ્ય લોલરાખ્યપ્રદેશસ્ય લોલવ્પર્ગણ ઇતિ નામૈવ પ્રખ્યાપયન્તો ભવન્તિ ।
અપરં ચ અસ્ય ગ્રામસ્ય લુલુર્ ઇતિ ખ્યાતસ્ય યત્ નામ પુરગણો ઽપિ સર્વો બિભર્તિ ।
તસ્ય લાલ્પોર્ ઇતિ નામ કથયન્તિ ।
અસ્મિંલ્ લોલરપ્રદેશ-ગમનાગમને મધ્ય એકઃ પર્વતો ઽપિ ભવતિ ।
યમ્ આરુહ્યૈવ સર્વદા જનાનાં ગમાગમૌ ભવતઃ ।
અયં પુરગણઃ ક્રમરાજ્યસ્થપુરગણયોર્ ઉતર્ ખુયહોમ્ ઇત્યાખ્યયોર્ મધ્યે ભવતિ ।
યત ઉક્તપુરગણદ્વય-માર્ગેણાપિ યિયાસૂનાં માર્ગલાભો ભવતિ ।
અયં પ્રદેશઃ ક્રમરાજ્યસ્યાપિ પ્રાન્તભૂમૌ યતઃ સ્થિતો ઽસ્ત્ય્ અતો ઽસ્ય નિરુક્તૌ શેષતયા સ્થિત્યાદિકથનમ્ અપિ સમીચીનમ્ એવ સંગચ્છતે ।
પરં તુ ષોડશલક્ષ્યવિહીના યા કોટિર્ અર્થાચ્ ચતુરશીતિલક્ષ્યાણ્ય્ અશ્મમયગૃહાણાં સમ્પાદ્ય નગરં લવેન રાજ્ઞા નિરમાયીત્યાદિ કલ્હણેન યત્ સ્વપુસ્તકે લિખિતમ્ અસ્તીતિ ।
તાનિ ગૃહાણ્ય્ આધુનિકે કાલે ઽતિયાતચિરકાલવશાદ્ વિનષ્ટાન્ય્ અતો નૈવ દૃશ્યન્તે ।
કિં તુ પાષાણગણાઃ સર્વત્ર બહવો દરીદૃશ્યન્તે ઽતો જ્ઞાયતે તે પાષાણાસ્ તેષામ્ એવ ગૃહાણાં શેષીભૂતોપલક્ષણીભૂતાશ્ ચ સ્યુઃ ।
અસ્ય લોલવ્પુરગણસ્યાદ્યો યો ગ્રામઃ સઃ ખુમરિયાલ્ ઇત્યાખ્યયા યશ્ ચાસ્યાન્તે ગ્રામઃ સ લાલ્પોરાખ્યયા પ્રખ્યાતો ભવતિ ।
અસ્ય ખુમરિયાલ્ગ્રામસ્ય મધ્યે ઽતિશીતલજલો જલાશયો વર્તતે ।
પુનશ્ ચાસ્ય નિકટ એવ ચણ્ડીગ્રામશ્ ચણ્ડીદેવ્યાસ્પદીભૂતજલાશયયુતો ભવતિ ।
તસ્ય ચણ્ડીગ્રામસ્ય ગ્રામીણભાષાયાં ચણાગોમ્ ઇતિ નામ ।
ઈદૃશા એવાન્યે બહવો ગ્રામા દેવતાસ્પદીભૂતાઃ સતીતિ શમ્ ॥
15. લેદરી
શ્લોકસં 87 નમ્બર 15 લવસ્યૈવ રાજ્ઞશ્ ચરિત્રે લેદરી ।
અત્ર નિરુક્તિઃ ।
લઃ શેષે ચ ભયે ખ્યાત ઇતિ શિવપ્રોક્તૈકાક્ષરકોશોક્ત્યા લો ભયં તસ્મિન્ લે ભયે ભયોત્પાદનવેલાયામ્ ઇતિ યાવત્ દરી ગુહા વદતિ ।
ગભીરા ગહના દુસ્તરા ચ યા દૃશ્યતે સા લેદરી ।
અથ વા દઃ કલત્ત્રેબુધૈઃ પ્રોક્તો દાનચ્છેદનદાતૃષુ ઇત્ય્ એકાક્ષરકોશમતેન ।
લે ભયે દં છેદનં ભયચ્છેદનં રાતિ દદાતિ યા સારી ।
અર્થાત્ ભયે સંજાતે તચ્છેદનદાત્રી ભયચ્છેત્ત્રીત્ય્ અર્થઃ ।
એતાદૃશી યા નદી ।
અસ્યા લેદરીનદ્યા ભૃઙ્ગીશસંહિતામ્ અતાવલમ્બનેન લમ્બોદરીતિ નામાપિ કેચિદ્ વદન્તિ ।
તત્ર લમ્બમ્ ઉદં રયસ્ય સ લમ્બોદરો ગણેશસ્ તન્મુખાત્ નિઃસૃતાયા નદી તસ્યા લમ્બોદરીશબ્દેન વ્યપદેશઃ વર્તતે ।
ચામરેશ્વરયાત્રામાર્ગે ગણેશબલાભિધે પ્રદેશે મહત્ય્ એકા નદીમધ્યસ્થિતા ગણેશસ્યાશ્મમયી પૂજ્યતમા પ્રખ્યાતમૂર્તિઃ ।
યસ્યા મૂર્તેસ્ સાક્ષાદ્ ગજીકૃતિત્વં ધારયન્ત્યાઃ પુષ્કરાત્ નિર્ગચ્છન્તી પીતોજ્ઝિતેવૈષા નદી ભાતિ ।
પરં તુ લેદરીતિ નામ્નાપ્ય્ અસ્યા નદ્યાઃ સોપપત્તિકં સંહિતાસંગતં ચાપ્ય્ અસ્તિ ।
યતો ઽસ્મિન્ દક્ષિણપાર્શ્વાખ્યપુરગણે યસ્મિન્ન્ એષા નદી પ્રવહતિ તત્ર લિદર્ ઇત્યાખ્યો ગ્રામો ઽસ્યા નદ્યાસ્ તટપ્રદેશસ્થિતો ઽસ્ત્ય્ અતસ્ તદાખ્યયાપ્ય્ એષા નદી પ્રખ્યાતિં પ્રાપ્તા ।
યતો લિદરે ગ્રામે યા પ્રવહતિ સા લેદરી નદી ।
ભૃઙ્ગીશસંહિતાયાં માર્તાણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણને ઽપ્ય્ અનેનૈવ નામ્નાસ્યા નદ્યા નામગ્રહણમ્ ।
તથા હિ યાવચ્ ચાકા પ્રવહતિ નદી લેદરી તોયપૂર્ણા યાવન્ નાગૌ યમલકમલૌ તિષ્ઠતો મત્સ્યમ્ ઉક્તૌ યાવદ્ ભાસ્વાંસ્ તપતિ ગગને નિત્યશઃ કાલશક્ત્યા તાવત્ સ્વર્ગે વસતિ ।
સતતં શ્રાદ્ધકૃત્સૂર્યક્ષેત્રે ઇતીદૄંશિ સ્થલાનિ લેદરીનામદ્યોતકાનિ ભવન્ત્ય્ એવ અસ્યા એવ નદ્યા દક્ષિણપાર્શ્વૌ યો દ્વૌ પ્રદેશો તયોર્ મધ્યે નદ્ય્ એષા પ્રવહતિ ।
ગ્રામીણાસ્ તુ આધુનિકે કાલે ઽસ્યા લમ્બોદરી લેદરીનદ્યા વા લિદર્ આર ઇતિ નામ વદન્તિ ।

તત્ર યા નદી બૃહત્પાષાણૈર્ મધ્યે પૂર્ણાતિવેગેન ચલન્તી દુસ્તરા ચ ભવેત્ ।
તસ્યાઃ કશ્મીરભાષાયાં આર્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
અયં ચ લિદરાખ્યો ગ્રામો ઽસ્યા નદ્યા આસ્પદીભૂતો યો ઽસ્તિ તસ્ય ગ્રામીણભાષાયામ્ અપિ લિદર્ ઇત્ય્ એવ નામ વર્તતે ।
અયં ગ્રામો ઽસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વસ્ય દચ્છુન્પોર્પર્ગણ ઇતિ પ્રસિદ્ધસ્ય મધ્યે લેદરીનદ્યાસ્ તટે વર્તમાનઃ કથ્યતે ।
અસ્યા લમ્બોદર્યા અપિ ગ્રામીણમતેન લિદર્ ઇત્ય્ એવ નામ ભવતિ યસ્માદ્ ગણેશબલાખ્યપ્રદેશાદ્ આગચ્છન્તી નદ્ય્ એષાસ્તિ ।
તસ્ય કશ્મીરભાષાયાં ગણિશબલ્ ઇતિ નામ ખ્યાતં વર્તતે ।
તત્ર ગણિશસ્ય ગણેશસ્ય બલ્ સ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અયં ગણેશબલાખ્યઃ પ્રદેશો ઽમરેશ્વરયાત્રાયાં પ્રથમઃ પ્રયાણકઃ ।
અસ્માત્ ત્રિભિઃ ક્રોશૈર્ દૂરસ્થમ્ અધ્વાનમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય પહલ્ગામાખ્યઃ પ્રદેશો દ્વિતીયઃ પ્રયાણકો ઽમરેશ્વરયાત્રા ભવતિ યઃ સમાયાતિ ।
અયં લિદરાખ્યો ગ્રામો ઽનન્તનાગાત્ પાશ્ચિમે સ્થાને દ્વાદશક્રોશદૂરતાયામ્ અસ્તિ ।
અત્ર મન્દિરાખ્યં દેવાગારં વિનષ્ટપ્રાયં બૃહત્પાષાણનિર્મિતં ભવતિ ।
તત્ સ્થાનં વિક્રમાદિત્યસ્ય નવતિતમે વર્ષે મેઘવાહનરાજ્ઞા તૃતીયતરઙ્ગે વર્ણ્યમાનેન નિર્મિતમ્ ઇત્યાદિ ।
મન્દિરસંગ્રહાલ્ લબ્ધમ્ અત્ર સ્થાપિતમ્ ॥
16. લેવારઃ
શ્લોકસં 87 નમ્બર 16 લવસ્ય ચરિત્રે લેવારં ।
યસ્ય લેવારસ્ય નિરુક્તિઃ ।
લઃ શેષે ચ ભયે ખ્યાત ઇતિ ।
તથા વઃ સાન્ત્વને રસેવાતે ઇત્ય્ એકાક્ષરકોશોક્તેશ્ ચ લેવિઘ્નાદે ભયે વં સાન્ત્વનં તત્નિવારણરૂપમાસમ્ અન્તાત્ રાતિ દદાતિ યઃ સ લેવારઃ ।
વિઘ્નનિવારકો ગણેશઃ ।
તથા ચ નીલમતવર્ણ્યં માનદેવાયતનકીર્તનાખ્યે પ્રસ્તાવે
ભૂર્જસ્વામી હિડમ્બેશો લેવારઃ શ્રીવિનાયકઃ ।
ઉતઙ્કેશો ગુહાવાસી ભીમેશઃ સૌમુખસ્ તથા ॥
ભદ્રેશ્વરો મહાસ્યશ્ ચ મહાશનગવેષણૌ ।
પૌલસ્ત્યો ગિરિવાસી ચ જયેશ્વરમહેશ્વરૌ ॥
એકૈકમ્ એભ્યો દૃષ્ટ્વા તુ ગણેશં સુસમાહિતઃ ।
કાર્યસિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ પુણ્યં ફલમ્ ઉપાશ્નુતે ॥
ઇત્ય્ આદૌ ।
અસ્ય લેવારાખ્યગણેશસ્ય કશ્મીરસ્થગણેશમૂર્તિષુ વર્ણ્યમાનત્વં સ્ફુટતયા ભવતિ ।
એષા ગણેશમૂર્તિઃ પૂર્વોક્તલેદરીનદ્યા વામપાર્શ્વે યો ઽધુના ગ્રામીણભાષાવ્યવહૃતૌ ખોઉર્પોર્પર્ગણ ઇતિ નામ ધારયતિ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે સર્વવિદિતા વર્તતે ।
અસ્ય ગણેશસ્ય નામ્નેવાયં ગણેશમૂર્ત્યાશ્રયવાન્ ગ્રામો લેવર્ ઇતિ નામ્નૈવ પ્રખ્યાત[...]ઃ સમ્પન્નઃ વર્તતે ।
ચાયં ગ્રામો ઽસ્મિન્ પુરગણે લેવર્શબ્દાભિધેયો ગ્રામીણૈઃ કથ્યમાનઃ ।
અસ્ય ગ્રામસ્ય નિકટે ઽન્યો ઽપિ ગ્રામઃ સર્વવિદિતઃ સીર્ ઇત્યાખ્યો ભવતિ ।
તસ્યૈવં કિંચિદ્ દૂરતાયામ્ અયં ગ્રામઃ પૂર્વમ્ એવ લેવારાખ્યસ્ય ગણપતેર્ આશ્રયતયૈવ તાદૃશનામયુત એવ તેન વર્ણ્યમાનેન લવરાજ્ઞા અગ્રહારત્વવ્યપદેશવાન્ સમપાદિ ।
અત એવ પણ્ડિતકલ્હણેનાપિ પ્રથમે તરઙ્ગે
દત્ત્વાગ્રહારં લેદર્યાં લેવારં દ્વિજપર્ષદે ।
સ દ્યામનિન્દ્યશૌર્યશ્રીર્ આરુરોહ મહાભુજઃ ॥
ઇત્ય્ આદ્યુક્તમ્ ।
અનયૈવ વિધયા યો ઽયં ગ્રામો લેવારાખ્યઃ પૂર્વમ્ એવ બભૂવ ।
સ એવ રાજ્ઞાપિ બ્રાહ્મણેભ્યો ઽગ્રહારસમર્પણકાલે ચ પૂર્વપ્રખ્યાતનામ્નૈવ સંસ્થાપિતઃ ।
દાનવેલાયામ્ અપિ ગણેશમૂર્ત્યાશ્રયત્વવ્યપદિષ્ટં લેવારાખ્યં નામૈવ રાજ્ઞાપ્ય્ અસ્યાપિ તમસ્યેતિ બુધ્યતે ।

કથયન્તિ ચ તત્રત્યાઃ ।
અસ્મિન્ ગ્રામે એકો મહાવૃક્ષો યં વૃક્ષં કાશ્મીરિકા બ્રણ્ ઇતિ શબ્દેનાકારયન્તિ ।
તેનાપ્ય્ ઉપલક્ષણીભૂતો ભવતિ સ એવ વૃક્ષો ઽપ્ય્ અસ્યોક્તગણેશસ્યાધિષ્ઠાનીભૂતો ભવતિ ।
યતો બહવો વૃક્ષાઃ અનેન બ્રણ્વૃક્ષેન કથ્યમાનાઃ કશ્મીરદેશે દેવતામૂર્તીનામ્ અધિષ્ઠાનીભૂતાઃ સર્વતો દરીદૃશ્યન્તે ઇતિ શમ્ ॥
17. કુરુહારઃ
શ્લોકસં 88 નમ્બર 17 કુશસ્ય રાજ્ણો વર્ણને કુરુહાર્ ।
અસ્ય નિર્વચનમ્ ।
કશ્ ચાત્માપિ સમાખ્યાતઃ કઃ પ્રદેશ ઉદાહૃત ઇતિ કોશમતેન ।
કૈર્ નાનાવિધજલસ્થલાદિપ્રદેશૈઃ ઉરુર્ મહાન્ અત એવ હારો મનોહરશ્ ચ યઃ સ કુરુહારઃ ।
નાનાવિધપ્રદેશમત્તયાન્ત્યા લેદરીનદ્યા હારો મુક્તાહાર ઇવ યઃ સો ઽપિ કુરુહારઃ ।
અથ વા કુરુનામકૈર્ જનપદૈર્ એતદ્દેશનિવાસિભિર્ હ્રિયતે યો ઽગ્રહારતયાગ્ર એવ સો ઽપિ કુરુહારઃ ।
પૂર્વમ્ એતન્ નામ્નિ પ્રદેશે કુરુ ઇત્યાખ્યાં બિભ્રાણા વાસ્તવ્યા બભૂવુઃ ।
તૈર્ યતો ઽસ્ય ગ્રામસ્ય સસ્યાદિસમ્પત્તિર્ આદાવ્ એવ હ્રિયતે સ્માતો ઽપિ કુરુહારઃ ।
અત એવ પણ્ડિતકલ્હણેનાપિ
કુરુહારાગ્રહારસ્ય દાતાભૂત્ તદનન્તરમ્ ।
ઇતિ કથનવશાદ્ અસ્ય કુરુહારાગ્રહાર ઇતિ સમસ્તં નામ લિખિતમ્ ।
યતઃ સર્વેષામ્ એવાગ્રહારાણાં સસ્યાદિસમ્પત્તે રાજગ્રાહ્ય ભાગાત્ પૂર્વમ્ એવ નયનેનાગ્રહારત્વેન વ્યપદેશઃ ।
અસ્ય કુરુહારપ્રદેશસ્યાધુનિકે કાલે સર્વે ગ્રામીણાઃ સ્વભાષાયાં કુલર્ ઇતિ સર્વકાશ્મીરકવિદિતં નામ કથયન્તિ ।
અયં કુરુહાર વા કુલરાખ્યો ગ્રામો દક્ષિણપાર્શ્વે દચ્છુન્પોર્પર્ગણ ઇત્યાખ્યયા જનૈઃ સર્વતઃ કથ્યમાનો વર્તતે ।
અસ્ય કુલર્ ગ્રામસ્ય નિકટે અન્યો ઽપિ ગ્રામો ઽતિપ્રસિદ્ધો ભવતિ ઽયમ્ અધુના સલર્ ઇત્યાખ્યયા જનાઃ સમસ્તપુરગણપ્રસિદ્ધં નામ વદન્તો દૃશ્યન્તે ।
ઉભાવ્ એવૈતૌ કુલર્સલર્ ઇત્યાખ્યૌ ગ્રામૌ યાત્રિકાણામ્ અમરેશ્વરયાત્રાયાં મધ્યે માર્ગં દૃગ્ગોચરમ્ આગચ્છતઃ ।
પ્રત્યુતોભયોર્ એવ તીર્થિભૂતયોર્ ગ્રામયોસ્ તેષાં સ્નાનપૂજાદિકર્તવ્યતાપ્ય્ અમરેશ્વરયાત્રામ્ અતાશ્રયણેનાસ્તિ ।
અસ્યૈવ કુરુહારપ્રદેશસ્યાપભ્રંશવશાચ્ ચિરકાલાગતાત્ કુલર્ ઇતિ નામ સજ્જાતમ્ ।
કેચિત્ તુ અસ્ય કુરુહારાખ્યસ્ય પ્રદેશસ્ય કાઠુસ્ ઇતિ નામ કથયન્તિ ।
તન્મતેન કાઠુસ્ ઇતિ કુલર્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ ચિરકાલાગતમ્ અપભ્રંશદોષોત્થં નામ ભવતિ ।
વસ્તુતસ્ તુ કુરુહારશબ્દસ્ય કાઠુસ્શબ્દેન તાદૃશ્યં સામ્યમ્ ઉચ્ચરણેન જ્ઞાયતે યાદૃશં તસ્ય કુલર્શબ્દે ન ભાતિ ।
અતસ્ સમીચીનં કુલર્ ઇત્ય્ એવાસ્ય કુરુહારસ્યાપભ્રંશદોષોત્થં નામ પરં તુ અયં કાઠુસાખ્યો ગ્રામો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ દચ્છુન્પોર્પર્ગણે ઽમરેશ્વરયાત્રામાર્ગમધ્યે ભવતિ ।
યાત્રિકાણાં તત્રાપ્ય્ ઉક્તગ્રામદ્વયરવસ્નાનાદિકર્તવ્યતા ભવતિ ।
અતઃ સલર્કુલરાખ્યગ્રામદ્વયનૈકટ્યભાગ્ અયં તૃતીયો ગ્રામઃ કુરુહાર્ ઇતિ વ્યપદિષ્ટો ભ્રમેણૈવાસ્તિ ॥
18. ખાગિ
શ્લોકસં 90 નમ્બ 18 ખગેન્દ્રસ્ય રાજ્યવર્ણને ખાગિનિર્વચનમ્ ।
અત્ર ખે આકાશે ગચ્છતીતિ ખગઃ ।
ખગ એ[...]ગઃ ।
અથ વા ખે આકાશે આસમન્તાદ્ ગચ્છતીતિ ખાગઃ ।
ગરુડાભિધો વિષ્ણોર્ યાનં પક્ષી ખાગો વિદ્યતે યસ્ય સઃ ખાગી વિષ્ણુઃ ।
અયં પ્રદેશો વિષ્ણોર્ મુર્તેર્ અધિષ્ઠનિત્વં યતો બિભાર્તિ ।
અત એવ ખાગીતિ તસ્ય વિષ્ણોર્ એવ નામ્ના પ્રખ્યાતિં સમાગતઃ ।
અન્યચ્ ચ એતત્ પ્રદેશનિકટવર્તિનો ગરુડનામાઙ્કિતસ્ય ગરુડાશ્રમાભિધસ્ય સ્થાનસ્ય સામીપ્યેન ગરુડસ્ય સદૈવ વિષ્ણોર્ વાહનત્વેન ચ તત્નામ્નાપ્ય્ અયં પ્રથાં પ્રાપ્તો ઽતઃ ખાગીતિ નામાસ્ય પ્રદેશસ્ય યુક્તતમં ભાતિ ।
અસ્મિન્ ખાગીતિ પ્રથિતે ગ્રામે વિષ્ણોઃ પ્રતિમાયા અધિષ્ઠાનં નારાયણકુણ્ડેતિ સર્વજનવિદિતો મધ્યમ્ અપરીમાણ એકો જલાશયો ભવતિ ।
કાશ્મીરકાસ્ તુ તસ્ય નારાયણકુણ્ડસ્યાધુનિકે કાલે સ્વભાષયા નારાણ્ નાગ્ ઇતિ પ્રથિતં નામ કથયન્તિ ।

પુનશ્ ચ યસ્યોક્તગરુડાશ્રમસ્ય નૈકટ્યસત્તયાપ્ય્ અયં પ્રદેશ એનાં ખાગ્ ઇત્યાખ્યાં ધારયતિ ।
તસ્ય ગરુડાશ્રમસ્યાપિ યથા ખાગીતિ પ્રદેશસ્યાપભ્રંશદોષોત્થં ખાગ્ ઇતિ નામધેયં સમુદ્ભૂતં તથૈવ તેન દોષેણ ગણિશ્રમ્ ઇતિ નામ ગ્રામીણાઃ સર્વતો બ્રુવાણા ભવન્તિ ।
અતો વર્ણિતમ્ એતત્ સ્થાનદ્વયં બહુરૂપ ઇત્યાખ્યે પુરગણે તીર્થીભૂતમ્ અધુનાપ્ય્ અસ્તિ ।
અસ્યાપિ બહુરૂપપુરગણસ્ય ગ્રામીણૈઃ પ્રખ્યાપિતં બીરૂપર્ગણ ઇતિ નામાધુનિકે કાલે સંલગ્નમ્ ।
અસ્મિન્ બહુરૂપાખ્યે પુરગણે નારાયણકુણ્ડાદીનામ્ એતાદૃશાનાં તીર્થાનાં સદ્ભાવેનૈવાતિમાહાત્મ્યવત્ત્વં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધમ્ અસ્તિ ।
તથા ચ નીલમતે બહુરૂપે નરઃ સ્નાત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે ।
બહુરૂપે ચ કથિતં ફલમ્ એતન્ નરોત્તમ ॥
ઇત્યાદિ ।
અયં નારાયણ્ નાગાખ્યો જલાશયશ્ ચતુષ્કોણાકારો ઽતિશયેન શીતલસ્પર્શજલવાસ્ તથામધુરાસ્વાદશ્ ચ ભવતિ ।
અસ્ય જલાશયસ્ય મુખં બૃહત્પાષાણૈશ્ ચતસૃષ્વ્ એવ દિક્ષુ ઘટિતમ્ અસ્તિ ।
અયં પ્રદેશઃ સ્વલ્પૈર્ મરુભૂમિસદૃશૈઃ પર્વતૈઃ પ્રાપ્તભૂમૌ પરિવૃતો દૃશ્યતે ।
અયમ્ અપિ ખાગિતિ પ્રાચીનમ્ એવ નામ બિભ્રાણો રાજ્ઞાગ્રહારેતિ વ્યપદેશયુતઃ સમપાદિત ઇત્ય્ અનુમીયતે ॥
19. ખોનમુષઃ
શ્લોકસં 90 નમ્બ 19 ખગેન્દ્રસ્ય વર્ણને ખોનમુષઃ ।
અસ્ય નિરુક્તિઃ ।
ખમ્ ઇન્દ્રિયં સમાખ્યાતં ખમ્ આકાશે નિગદ્યતે ।
તથાંશુકે ચ ખં પ્રોક્તં ખં શૂન્યં ચ પ્રકીર્તિતં ઇતિ કોશમતેન ।
ખૈર્ વસ્ત્રૈર્ ઊનો રહિતો દિગમ્બરઃ શિવ ઇતિ યાવત્ ।
તં ખોનં શિવં પર્વતસ્થગુહાયાં મુષ્ણાતિ ચોરયતિ યઃ સઃ ખોનમુષઃ ।
અથ વા ખેન શૂન્યો નોનો રહિતઃ પરિપૂર્ણઃ પૂર્ણિમાચન્દ્રસ્ તં સ્વકીયયા શીતલયા મનોહારિણ્યા ચ શોભયા મુષ્ણાતિ યઃ સો ઽપિ ખોનમુષઃ ।
અયં ખોનમુષાખ્યઃ પ્રદેશઃ પર્વતસ્ય પાદભૂમાવ્ ખમ્ ઇન્દ્રિયં સમાખ્યાતં ખમ્ આકાશમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥ ખં સ્વર્ગે ચ સમાખ્યાતં ખં સર્પે ચ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તથા શ્વભ્રે ચ ખં પ્રાહુઃ ખં શૂન્યે ચ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ અધસ્તાદ્ વર્તતે ।
અસ્મિન્ન્ એવાસ્ય પર્વતસ્યોપરિતને શિખરે બૃહત્ય્ એકાન્તઃ પ્રકાશરહિતા ગુહા વર્તતે ।
તસ્યા ગુહાયા ભિત્તિભૂમિષુ પરિતો દેવતાનાં વદ્ધ્યો મૂર્તયઃ સંલક્ષ્યન્તે ।
તાસાં મૂર્તીનાં મુખ્યતમા એકા મહતી લિઙ્ગા કારવતી શિવસ્ય મૂર્તિર્ હર્ષેશ્વર ઇત્યાખ્યાં સર્વમણ્ડલપ્રખ્યાતાં ધારયન્તી ભૂમૌ નિષરાણા દૃશ્યતે ।
અસ્યા ગુહાયા અન્તરે ઽન્યાલ્પાપ્ય્ એકા ગુહાસ્તિ ।
તસ્યાં ગુહાયાં શિવસ્ય સ્વચ્છન્દાખ્યા પઞ્ચભિર્ મુખૈર્ ઉપશોભિતા મૂર્તિર્ બહિર્ એવ દર્શનમ્ આગચ્છતિ યતસ્ તસ્યામ્ અલ્પાયાં ગુહાયાં પ્રવેશો ઽપિ સર્વથા દુષ્કરો ભવતિ ।
પૂર્વં ભસ્માસુરાભિધસ્યાસુરસ્ય વિનાશનવેલાયાં શિવેન તસ્યોક્તદુર્જાતાસુરસ્ય વઞ્ચનાયૈ કિંચિત્ કાલં સ્વકીયા મૂર્તિર્ અસ્યાં ગુહાયાં ગુપ્તતયા સ્થાપિતા ।
અથ તં દુષ્ટમ્ અસુરં વિનાશ્ય યદાતેન મહાન્ હર્ષભરઃ સમાકલિતસ્ તદૈવ તેન દેવેન હર્ષેશ્વર ઇત્યાખ્યા સમાસાદિતા ।
અતો ઽસ્ય પ્રદેશસ્ય ગુહયા શિવમોષણં સાર્થકમ્ એવાવગમ્યતે ।
ગ્રામીણા આધુનિકે કાલે ઽસ્ય ખોનમુષાખ્યપ્રદેશસ્ય ખુનમોહ્ ઇત્યાખ્ય શિવમૂર્તિભેદસ્ય હરિમુર્ ઇતિ નામાપિ વદન્તઃ સન્તિ ।
અસ્ય હર્ષેશ્વરસ્ય કથા હર્ષેશ્વરમાહાત્મ્યે ભૃઙ્ગીશસંહિતાસઙ્કલિતે વિસ્તરેણોક્તા ભવતિ ।
અસ્ય ખોનમોષસ્ય સમીપે જયવનં યસ્ય કશ્મીરભાષાયાં જિવન્ ઇતિ નામ પ્રસિદ્ધમ્ અસ્તિ ।
સો ઽપિ ગ્રામસ્ તથાન્યો માબુર્ ઇત્યાખ્યો ગ્રામશ્ ચ નિકટે વર્તતે ।
અયં ખુનમુહ્ આખ્યો ગ્રામઃ વિહી ઇત્યાખ્યે પુરગણે પ્રસિદ્ધિં ધાર્યમાણો ભવતિ ।
કશ્મીરનગરાત્ પઞ્ચક્રોશદૂરતાયાં ગ્રામો ઽયં પુરગણશ્ ચાસ્તીતિ શમ્ ॥
20. દરદ્દેશઃ
શ્લોકસં 93 નમ્બ 20 સુરેન્દ્રસ્ય રાજ્ઞો વર્ણને દરદ્દેશન્તિકે ।
તત્ર દરદ્દેશનિર્વચનમ્ ।
દરદાં દરજ્જાતીયાનાં જનપદાનાં યો નિવાસસ્થાનં દેશ ઇત્ય્ અસ્તિ ચ ।

કશ્મીરનગરપ્રાન્તભૂમૌ પર્વતાદિષુ નિવાસિનો દરત્ ઇત્યાખ્યા બહવો જનપદાઃ ।
યેષાં આશ્રયીભૂતા બહવો દેશાઃ કશ્મીરાદ્ બહિઃ પ્રાન્તભૂમિષુ દરદાં નામ્નૈવ પ્રખ્યાતિમ્ આગતાઃ સન્તિ ।
તસ્ય ચ તૈર્ દરજ્જાતીયૈર્ આશ્રિતસ્ય દેશસ્યાધુનિકે કાલે કશ્મીરભાષાયાં દારદિન્ હુનુ દેશ્ ઇતિ નામ વદન્તિ ।
તેષાં ચ તદ્દેશનિવાસિનાં જનાનાં દારદ્ય્ ઇતિ નામ ખ્યાતં સર્વત્રૈવાસ્તિ ।
તથા નીલમતે ઽપિ
દાર્વાભિસારગાન્ધારજુહુણ્ડરશકાન્ ખશાન્ ।
તઙ્ગનાન્ માણ્ડવાન્ મદ્રાન્ અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરીન્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્યા ય એતે દેશા જનપદાશ્રયીભૂતા ગણિતાસ્ તે દરજ્જાતીયા એવાનુમીયન્તે ।
એતેષામ્ અન્યેષાં ચાશ્રયસ્થાનાનિ સર્વાણિ દરદ્દેશશબ્દેનૈવાભિધીયન્તે ।
અતો ઽયં દેશઃ કશ્મીરકરાજ્ઞામ્ આજ્ઞાસુ સર્વદૈવ વિધેયતયા તિષ્ઠતિ ।
અનેનૈવ હેતુના કાશ્મીરકો રાજૈવ દરદ્દેશાજ્ઞાકૃત્ સર્વદૈવાસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે ॥
21. સૌરકં નગરઃ
શ્લોકસં 93 નમ્બ 21 સુરેન્દ્રસ્ય રાજ્યે સૌરકાખ્યં પત્તનમ્ ।
તત્ર સૌરકશબ્દસ્ય નિરુક્તિઃ ।
સઃ કોપે વારણે ચૈવ ઔં કારઃ સ્યાત્ તથાબ્રહ્મ ઔર્ અપ્ય્ આનન્દ ઉચ્યતે ।
કશ્ ચાત્માપિ સમાખ્યાતઃ કઃ પ્રદેશ ઉદાહૃત ઇતિ કોશવાક્યાવલમ્બનેન સઃ વારકો દુઃખાત્ ય ઔ આનન્દસ્ તમ્ આનન્દં રાતિ દદાતિ યઃ સ સોરઃ ।
એતાદૃશ એવ યઃ કઃ પ્રદેશઃ સ સૌરકઃ ।
અર્થાત્ દુઃખવારક આનન્દદાયકશ્ ચ દેશઃ ।
અથ વા સૂરસ્યાપત્યં સૌરોપમઃ શનિર્ વા સોપમ ઇવ યઃ પ્રાન્તરતયા દુર્દર્શઃ કાન્તારકુઞ્જાદિમત્તયા ચ ભૂમાપમાનો ત એવ શ્યામાયમાનો મલીમસશ્ ચ શનિર્ ઇવ યઃ કઃ પ્રદેશઃ ઇતિ વા એનમ્ એવૈતાદૃશં પત્તનં નગરમ્ ।
પત્તનં પુટભેદનમ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
પૂર્વવર્ણિતસ્ય દરદ્દેશસ્યાલિકે વિરેચિતવાન્ સ સુરેન્દ્ર ઇત્ય્ આર્થઃ ।
સૌરકાખ્યં નગરં કશ્મીરમણ્ડલવાર્યસ્થલવર્તિનિ દરદ્દેશે રાજ્ઞા પૃથક્ સમ્પાદિનમ્ ઇતિ કલ્હણપણ્ડિતવચનેનૈવાવગમ્યતે ।
તથા હિ
દરદ્દેશાન્તિકે કૃત્વા સૌરકાખ્યં સપત્તનમ્ ।
શ્રીમાત્વિહારં વિદધે નરેન્દ્રભવતાભિધમ્ ॥
અન્યચ્ ચ
તેન સ્વમણ્ડલે ખણ્ડયશસા પુણ્યકર્મણા ।
વિહારઃ સુકૃતોદારો નિર્મિતઃ સોરસાભિધ ॥
ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તેઃ સ્વમણ્ડલે કશ્મીરાખ્યે સ્વમણ્ડલાદ્ અન્યત્ર દરદ્દેશે ચ રાજ્ઞો ઽસ્ય નિર્માણાદિકમ્ અભૂત્ ।
અસ્ય સૌરકાખ્યસ્ય નગરસ્ય કશ્મીરભાષાયાં હસૌર્ ઇતિ પ્રથિતતમં નામ સર્વે કથયન્તિ ।
વર્તતે ચ હસૌરાખ્યં નગરં દરદ્દેશે ।
દરદ્દેશસ્યાપ્ય્ અસ્ય દારદ્યન્ હુન્દ્રદેશ્ વા દારદ્યન્ હુન્દ્ર મુલક્ ઇતિ નામ પ્રસિદ્ધમ્ અસ્તિ ।
પુનશ્ ચ તે યે હણેર્ ગિલ્ગિથ્ હૌજ કર્ણાહ ઇત્ય્ આદયો દેશાઃ કશ્મીરમણ્ડલાત્ પૃથક્સ્થા અપિ કશ્મીરરાજ્યાન્તર્ ગણિતા એવ તથૈતત્મણ્ડલપાલકસ્યાજ્ઞાપાલયમાનાઃ સર્વદૈવ ભવન્તિ ।
અતસ્ તસ્ય રાજ્ઞો ઽપિ દરદ્દેશે નગરનિર્માણમ્ ઉચિતતમં ભવતિ ।
કેચિત્ તુ પારિસેકાનુવાદવિદઃ સૌરકાખ્યમ્ અમું પત્તનમ્ અજાનન્તો બુદ્ધિભ્રમેણ સ્વકપોલકલ્પિતકલ્પનયા ચ વૃથોત્થયા સિન્ધષુરથ્ ઇત્યાખ્યં કમ્ અપિ પ્રદેશં સૌરકશબ્દાભિધેયં પરિકલ્પ્ય રાજ્ઞો સિન્ધુષુરથાખ્યો દેશો નિર્મિત ઇત્યાદિ લિખન્તિ ।
તત્ સર્વં તેષાં લિખનમ્ અસત્યતમમ્ અસ્તિ ।
યતો રાજતરઙ્ગિણ્યુક્તે સુરેન્દ્રસ્ય વર્ણને કિમ્ અપ્ય્ એતાદૃશં દેશનિર્માણં ક્વાપિ ન દૃષ્ટમ્ ।
અતો ઽત્ર પ્રયોજનમ્ અજ્ઞાત્વૈવ તન્મતમ્ અસ્તીતિ બુધ્યતે ॥
22. નરેન્દ્રભવનાભિધો વિહારઃ
શ્લોક 93 નમ્બર 22 સુરેન્દ્રરાજ્યે નરેન્દ્રભવનાભિધં વિહારં ।

અત્ર નરેન્દ્રભવનશબ્દસ્ય નિરુક્તિઃ ।
નરાણાં મનુષ્યાણામ્ ઇન્દ્રો રાજા નરેન્દ્રઃ ।
નરેન્દ્રસ્ય ભવનં ગૃહં નરેન્દ્રભવનં રાજગૃહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યથા રાજભિઃ સ્વકીયાનિ વેશ્માનિ સ્વર્ણરજતરત્નાતાદિભિઃ ખચિતાનિ શુદ્ધતમરીત્યા કારુભિર્ નિર્મીયન્તે તથૈવ રાજ્ઞા સુરેન્દ્રેણ દરદ્દેશસ્ય નિકટે હસૌરાભિધં નગરં નિર્માય તત્રૈવ નરેન્દ્રભવનાખ્યં વિહારં બૌદ્ધજનનિવસનાદ્યુપયોગિગૃહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
બૌદ્ધાનાં તુ વિહારો સ્ત્રી ।
ગંજા તુ મદિરાગૃહમ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
તાદૃશં બૌદ્ધમન્દિરમ્ અપિ નિર્મિતમ્ ।
વર્તતે ચાસ્ય દરદ્દેશમધ્યવર્તિનો હસૌરાખ્યસ્ય નગરસ્ય નિકટે નરેન્દ્રભવનાખ્યં સ્થાનમ્ ।
તસ્ય ચ નરેન્દ્રભવનસ્યાધુનિકે કાલે કાશ્મીરકમતેન નગૂર્ ઇતિ પ્રથિતં નામાસ્તિ ।
સો નગૂરાખ્યઃ પ્રદેશો હસૌર્નિકટ એવ યતો વર્તતે ઽત એવ નરેન્દ્રભવનશબ્દાભિધેયઃ સ એવ પ્રદેશો ભાતિ ।
ઇત્થમ્ એવ રાજ્ઞો દરદ્દેશમધ્યે હસૌર્નગૂરાખ્યયોઃ પ્રદેશયોઃ સ્વમણ્ડલાદ્ વાર્યસ્થલે નિર્માણમ્ સ્વમણ્ડલે નિર્મિતપ્રદેશનિર્માણમ્ અગ્રે લિખિષ્યતિ ॥
23. સોરસઃ વિહારઃ
શ્લોક 94 નમ્બ 23 સુરેન્દ્રસ્ય રાજ્યે સોરસાભિધઃ વિહારઃ ।
તત્ર પૂર્વં સોરસશબ્દનિરુક્તિઃ ।
સઃ કોપે વારણે ચૈવેતિ કોશોક્તેઃ ।
સોવારક ઊષ્પાદેઃ પિપાસાદેશ્ ચ તથા ઉકારઃ શઙ્કરે પ્રોક્ત ઊકારશ્ ચૈવ રક્ષકે ઇતિ કોશોક્તેશ્ ચ ।
ઊ રક્ષકો જીવનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
તથા ચ રસો ગન્ધરસે જલે શૃઙ્ગારાદૌ વિષે વીર્યે તિક્તાદૌ દ્રવરાગયોઃ દેહધાતુપ્રભેદે ચ પારદસ્વાદયોઃ પુમાન્ ઇતિ મેદિનીકોશમતાવલમ્બનેન ।
રસો જલં યસ્ય સઃ સોરસઃ ।
અત્ર રસશબ્દસ્ય જીવનં ભુવનં વનમ્ ઇત્ય્ અમરમતેન ।
જલપર્યાયેણ જીવનશબ્દેન સહ સમાનાર્થત્વાદ્ રક્ષકજીવનશબ્દયોશ્ ચ તુલ્યાર્થતયા રક્ષકત્વવિશેષણં સમીચીનમ્ એવાસ્તિ ।
અતો ઘર્માદિવારકજલવાનયવિહારસંજ્ઞબૌદ્ધમન્દિરયુતઃ પ્રદેશ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આધુનિકે કાલે ઽસ્ય સોરસાખ્યસ્ય પ્રદેશસ્ય કશ્મીરભાષયા સુરસ્ યાર્ ઇતિ નામ ગ્રામીણાઃ કથયન્તિ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે દુગ્ધગઙ્ગાખ્યા નદી શીતલસ્પર્શા મધુરાસ્વાદજલા પાર્વાયત્રી ચ પ્રવહતિ ।
અતઃ સોરસેતિ સાર્થકં નામાસ્ય એષા યા દુગ્ધગઙ્ગાખ્યા નદી ધારયતિ ।
અસ્યાઃ કાશ્મીરકા દૂદ્ગઙ્ગા ઇતિ પ્રથિતં નામાસ્તિ ।
અન્યદ્ અયં સોરસાખ્યઃ પ્રદેશો નાગોમ્ ઇત્યાખ્યે પુરગણે વર્તતે ।
તત્રાપિ પર્વતસ્ય પાદદેશો ભવતિ ।
અસ્ય સોરસસ્ય નિકટે ડાડ ઉમ્ પૂર્ તથા મિચિ ઉમ્ પૂર્ ઇત્યાખ્યં ગ્રામદ્વયં ભવતિ ॥
24. હસ્તિશાલાખ્યઃ અગ્રહારઃ
શ્લોકસં 96 નમ્બ 24 રાજ્ઞો ગોધરસ્ય વર્ણને હસ્તિશાલાખ્યં અગ્રહારમ્ ।
તત્ર હસ્તિશાલાખ્યશબ્દનિર્વચનમ્ ।
હસ્તિનો શાલન્તે શોભન્તે ઽત્રેતિ ગજાઃ હસ્તિશાલમ્ ।
શાલન્તે ઇતિ શાલ્યશ્લાઘાયામ્ ઇતિ ધાતો રૂપમ્ ।
અથ વા હસ્તિનાં શાલા હસ્તિશાલા હસ્તિનાં ગૃહં નિવસનસ્થાનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
એતાદૃશમ્ અગ્રહારં ગોધરેણ રાજ્ઞા નિર્મિતં નિર્માય ચ વિપ્રેભ્યો દત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્રાયમ્ આશયઃ રાજ્ઞો ઽસ્ય ગૃહે યે મદોત્કટા મતઙ્ગજાઃ કરિણ્યઃ કલભાશ્ ચ બભૂવુસ્ તેષાં પાલનામ્ ઉપયોગિસ્થાનં યસ્માદ્ અસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે નિયમિતં તેનાતો ઽસ્ય પ્રદેશસ્ય હસ્તિશાલમ્ ઇત્ય્ એતાદૃશં નામ સંલગ્નમ્ ।
વર્તતે ચ દેવસરસાખ્યે પુરગણે હસ્તિશાલાખ્યો ગ્રામઃ ।
તસ્ય ચ દેવસરસાખ્યપુરગણસ્યાધુનિકે કાલે ગ્રામીણભાષાયાં દેવસર્પર્ગણ ઇત્ય્ આકારકનામાસ્તિ ।
તથા ચાસ્ય હસ્તિશાલાખ્યગ્રામસ્ય હસ્ત્ય્ હેલ્ ઇતિ સર્વ વિદિતં નામાપ્ય્ અસ્તિ ।

અસ્ય હસ્ત્ય્ હેલ્ ગ્રામસ્ય સમીપે કુલગ્રામાખ્યો ગ્રામઃ ।
સર્વસ્યાસ્ય દેવસર્પર્ગણસ્ય મૂલગ્રામતામ્ અધિષ્ઠાનતાં ચ ધારયન્યં જનાઃ સમ્પ્રતિ કુલ્ગોમ્ ઇતિ નામ્નાકારયન્તિ ।
સ ગ્રામઃ સમીપે ભવતિ ।
કેચન અસ્ય હસ્તિશાલાખ્યગ્રામસ્ય ડલ્ ઇત્યાખ્યો ઽત્યન્તપ્રથિતો મહાજલાશયો ઽયં ફાક્પુરગણે સર્વકાશ્મીરકાવિદિતસ્ તથા યસ્ય તટભૂમિષુ નિશાત્બાગ્ શાલબાગ્ ઇત્ય્ આદયો મહાપ્રસિદ્ધા આરામા બહવો ઽધુનાપિ દરીદૃશ્યન્તે ।
તસ્યૈવ જલાશયસ્યૈકસ્યાં તટભૂમાવ્ અનયા હસ્ત્ય્ હેલ્ આખ્યયા કથ્યમાન એકઃ પ્રદેશો ભવતીતિ બ્રુવન્તિ ।
પરં તુ યદ્ય્ અપ્ય્ અયં હસ્તિશાલાખ્યપ્રદેશો ઽપ્ય્ અવશ્યં લિખિત ડલ્ ઇત્યાખ્યજલાશયસ્ય તટભૂમૌ હજ્ રતબલ્ ઇતિ તત્તટસ્ય પ્રદેશપ્રથિતાગ્રગણ્યપ્રદેશસ્ય કિંચિદ્ દૂરતાયાં તથા તત્રત્યસ્ય આશિયબાગ્ ઇતિ સ્થાનસ્ય નિકટતાયામ્ અસ્ત્ય્ એવ તથાપિ અત્રત્યસ્યાસ્ય હસ્તિશાલસ્ય જલપ્રાયતયાયર્થાર્હાવકાશાભાવાદિદર્શનેન ચ હસ્તિશાલોપયોગિત્વાસમ્ભવાચ્ ચ જલપ્રાયસ્ય વિપ્રેષુ પ્રતિપાદનાનર્હતયાપિ ગોધરભૂપનિર્મિતઃ સ એવ દેવસરસપુરગણમધ્યવર્તી હસ્તિશાલાખ્યો ઽગ્રહારો ભાતિ ।
ન ત્વ્ અયં જલપ્રાયો ઽગ્રહારત્વવ્યપદેશસમ્પાદનાનર્હો ઽન્યો હસ્તિશાલાખ્યપ્રદેશ ઇતિ ।
અપરં ચ પારિસેકાનુવાદિમતે ઽપિ દેવસરસોદ્ભવસ્યૈવ હસ્તિશાલસ્ય ગોધારભૂપાગ્રહારનિર્માણં લિખિતમ્ અસ્તિ ।
ન ત્વ્ અસ્યાન્યસ્ય ફાક્પુરગણીયસ્યેતિ ભદ્રમ્ ॥
25. સુવર્ણમણિકુલ્યા
શ્લોકસં 97 નમ્બ 25 સુવર્ણસ્ય રાજ્યવર્ણને સુવર્ણમણિકુલ્યા ।
તત્ર સુવર્ણમણિકુલ્યાશબ્દનિરુક્તિઃ ।
શોભનો વર્ણો યસ્ય તત્ સુવર્ણં કાંચનં સ્વર્ણં સુવર્ણં કનકમ્ ઇતિ મણીરત્નમ્ ।
રત્નં મણિર્ દ્વયોર્ અશ્મજાતૌ મુક્તાદિકે ઽપિ ચેત્ય્ અમરઃ ।
સુવર્ણસ્ય મણીનાં ચ યા કુલ્યાલ્પા નદી કૃત્રિમા ચ ।
કુલ્યાલ્પાકૃત્રિમા સરિત્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
અર્થાત્ સુવર્ણમણિકુલ્યાખ્યા નદી તેન સુવર્ણાભિધેન રાજ્ઞા સમ્પાદિતેત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર સુવર્ણેન મણિભિશ્ ચ યસ્યાસ્ તટૌ તલસ્ય ભૂમિશ્ ચ શોભિતા નિર્મિતા ચાભૂદ્ એતાદૃશી નદી તેન પ્રવર્તિતા ।
અથ વા સુવર્ણતુલ્યશુદ્ધવર્ણામણિતુલ્યનિર્મલમનોહારિજલા ચ સા નદી સમ્પન્નેતિ સાર્થકમ્ એવ નામાસ્યા નદ્યાઃ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા અવગમ્યતે ।
અત્ર
તસ્ય સૂનુઃ સુવર્ણાખ્યસ્ તતો ઽભૂત્ સ્વર્ણદો ઽર્થિનામ્ ।
સુવર્ણમણિકુલ્યાયાઃ કરાલે યઃ પ્રવર્તક ॥
ઇતિ પણ્ડિતકલ્હણઃ ।
સુવર્ણસ્ય રાજ્યવર્ણને સુવર્ણમણિકુલ્યાં વ્યપદિશ્ય યલ્ લિખતિ ।
તત્રાવશ્યમ્ એવાસ્યાઃ કુલ્યાયાઃ કરાલાભિધે પ્રદેશે પ્રવર્તનમ્ ઇતીદૃશ્ય્ એવાર્થપ્રતીતિર્ બુદ્ધાવારોહતિ ।
પરં તુ યસ્મિન્ પુરગણે નદ્ય્ એષાધુનાપિ પ્રવહતિ તસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ એવ પુરગણે મહતા યત્નેનાયાસેનાપ્ય્ અન્વિષ્ટાયં કો ઽપિ કરાલાભિધઃ પ્રદેશો ગ્રામો વા કુત્રાપિ ન મિલતિ ।
અતઃ કરાલાભિધે પ્રદેશે સુવર્ણમણિકુલ્યાપ્રવર્તનમ્ ઇત્ય્ અર્થપ્રતીતિર્ ભ્રમોત્થાતોપાર્થકૈવ પ્રતિભાતિ ।
તત્ત્વદૃશા તુ કવેર્ અયં કલ્હણસ્યાશયો ઽનુમીયતે ।
તત્ર કરાલો દન્તુરં તુરો ઇત્ય્ અમરમતેન ।
અતિતુઙ્ગો યઃ કો ઽપિ પ્રદેશઃ સ એવ કરાલશબ્દાભિધેયો ભવતિ ।
તથા ત્વ્ એવ કરાલે તુઙ્ગપ્રદેશે રાજ્ઞા નદી પ્રવર્તિતેત્ય્ અર્થપ્રતીતિઃ સમીચીનતમાભાતિ ।
યત એષા નદી સર્વ કશ્મીરકભૂમિભ્યો ઽતિતુઙ્ગાયામ્ આદ્યાવનિભૂમૌ વર્તતે ઽતો ઽપિ કરાલપર્યાયતુઙ્ગભૂમિપ્રવર્તનં નદ્યા કવ્યુક્તં સર્વથા સંગચ્છતે ।
અસ્યાં કશ્મીરાયાં પૂર્વમ્ અતીતે કાલે સરોવરરૂપત્વેનાવસ્થિતાયાં યદા ક્વાપિ ભૂમિર્ એવ ન બભૂવ તદા કશ્યપર્ષિપ્રસાદિતદેવત્રય્યનુકમ્પયાદૌ યત્રૈવ ભૂમિઃ સજ્જાતા તસ્યા એવ ભૂમેર્ અદ્યાવનીત્ય્ અન્વર્થં નામ સંલગ્નમ્ ।
યત આદૌ ભવા આદ્યા સા ચાસાવ્ અવનિર્ અવની વા ભૂમિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ક્ષ્માવનિર્ મેદિની મહીત્ય્ અમરઃ ।
અવની મેદિની મહીતિ મેદિનિશ્ ચ ।
અતસ્ સર્વથાસ્ય પુરગણસ્યાયસાર્થક આદ્યાવનીત્યાહ્વયઃ ।
અસ્યા ચાદ્યાવનિપુરગણસ્યાધુનિકે કાલે નાગરિકૈર્ ગ્રામીણૈશ્ ચ પ્રખ્યાપિતં આડવિન્પર્ગણ ઇતિ નામાપભ્રંશદોષમૂલં ભવતિ ।
યૈષા સુવર્ણમણિકુલ્યાખ્યા નદી સુવર્ણભૂપરાજ્યે સુવર્ણિતાસ્યાશ્ ચ નદ્યાઃ સુનમણ્ કુલ્ અથ વા સુનમણ્ નોર્ ઇતિ નામ સર્વપ્રસિદ્ધમ્ અસ્તિ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષે સુનમણાખ્યા કુલ્ નદીત્ય્ અર્થઃ ।

દ્વિતીયે તુ સુનમણાખ્યા નોર્ પ્રણાલીત્ય્ અર્થઃ ।
દ્વયોઃ પ્રણાલી પયસઃ પદવ્યામ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
કિં તુ એષા સુવર્ણમણિકુલ્યાખ્યા નદી યતો ઽસ્ય પુરગણસ્યૈકસ્મિન્ એવ ગ્રામે ન પ્રવહત્ય્ અતો ઽસ્ય નિયમિતઃ પ્રદેશઃ કો ઽપિ નાસ્તિ ।
અસ્ય પુરગણસ્યાનેકેષુ ગ્રામેષુ વર્ણિતાયા સુનમણાખ્યાયા નદ્યા જલેનૈવ સસ્યાદિનિષ્પત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
પારિસેકાનુવાદેષ્વ્ અપિ તે વર્ણિતે ઽસ્મિન્ન્ આદ્યાવનિપુરગણ એવ સુનમણ્-નદ્યાઃ પ્રવર્તનં રાજ્ઞા તત્સ્થાનેકગ્રામસસ્યફલશ્રીઃ સર્વદાસ્માદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ કૃતમ્ ઇત્યાદિ વર્ણયન્તિ ।
અતો ઽપિ હેતોઃ કરાલાભિધે પ્રદેશે નદ્યાઃ પ્રવહનં સમ્યક્તયૈવાપાર્થકં પ્રતિભાતિ યતસ્ તૈર્ અપિ સ્વસ્વવર્ણનવેલાયામ્ અયં કરાલાભિધઃ કો ઽપિ પ્રદેશો ન લબ્ધો ઽસ્તિ ।
અતો યથા તથા કરાલશબ્દેનાત્રાદ્યાવનિભૂમિર્ એવ કથિતું તસ્ય વ્યઙ્ગ્યજ્ઞસ્ય કલ્હણસ્ય કવેર્ અભિપ્રાય ઇતિ શમ્ ॥
26. જાલોરઃ વિહારો ઽગ્રહારશ્ ચ
શ્લોકસં 98 નમ્બ 26 સુવર્ણજસ્ય જનકસ્ય વર્ણને જાલોરાખ્યં વિહારં અગ્રહારં ચ ।
અત્ર જાલોરશબ્દનિર્વચનમ્ ।
જાલૈઃ પુષ્પજાલૈર્ ઊઃ રક્ષકઃ પૂતિગન્ધાદેર્ ઇતિ જાલો ઽત એવ રસ્ સુખદાયકો યઃ સુજાલોરઃ ઊકારશ્ ચૈવ રક્ષકે ઇતિ કોશઃ ।
અથ વા જલાનં સમૂહો જાલં તેન જાલેન ઊ રક્ષકો રસ્ સુખપ્રદાતેતિ ।
અત્રૈવ જાલોરાખ્યે પ્રદેશે તેન રાજ્ઞા વિહારાભિધેયં બૌદ્ધમન્દિરં નિર્મિતમ્ અયમ્ એવ જાલોરાગ્રહારત્વેન પ્રખ્યાપિતશ્ ચ ।
અસ્ય જાલોરગ્રામસ્યાધુનિકે કાલે પ્રખ્યાતં જાલુર્ ઇતિ નામ ગ્રામીણાઃ કથયન્તિ ।
અયં જાલુર્ગ્રામઃ શમાલાપુરગણે વર્તતે ।
તસ્ય ચ શમાલાખ્યપુરગણસ્ય હમલ્પર્ગણ ઇતિ નામ તૈર્ એવાપભ્રંશદોષવશાત્ સ્થાપિતમ્ અસ્તિ ।
અયં જાલુર્ગ્રામઃ કદાપિ મહાપદ્મસરસ ઉલ્લોલસ્ય વા નાગસ્ય વારિભિઃ પૂર્યમાણો ઽપિ દૃશ્યતે ઽતો જલસમૂહસત્તયા જલાનાં સમૂહો જાલમ્ ઇતિ વર્ણિતાન્વર્થતાસ્ય પ્રદેશસ્ય યુક્તતમૈવ ।
અસ્ય જાલુર્ગ્રામસ્ય નિકટે ઉચ્છ કુણ્ડલ્ મર્કુણ્ડલ્ ઇત્ય્ આદયો બહવો ગ્રામાઃ સામીપ્યભાજસ્ સન્તીતિ ભદ્રમ્ ॥
27. શમાઙ્ગાસઃ
શ્લોકસં 100 નમ્બ 27 શચીનરસ્ય જનકજસ્ય વર્ણને શમાઙ્ગાસઃ ।
અત્ર શમાઙ્ગાસશબ્દનિરુક્તિઃ ।
નાનાવિધસઙ્કલ્પવિકલ્પાદિભ્યશ્ ચિત્તસ્યોપરમઃ શમઃ શમુ ઉપશમે ઇત્ય્ અસ્ય ધાતોર્ ઉપરતિવાચકત્વાત્ ।
તથા શમવન્તિ અઙ્ગાનિ યેષાં તે શાન્તા મુનયઃ શમાઙ્ગશબ્દાભિધેયાઃ ત એવ શમાઙ્ગા આસન્તે ।
યત્ર સ શમાઙ્ગાસઃ શાન્તાનાં મુનીનાં ચ નિવાસસ્થાનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
વર્તતે ચાયં પ્રદેશો વન્યૈર્ એવ સરલાદિવૃક્ષૈર્ ઉપશોભિતો ઽત એવ વનપ્રાયસ્ તપોપલક્ષિતશ્ ચ તપશ્ચર્યાક્ષમઃ ।
યસ્મિન્ કુટહારાખ્યે પુરગણે ઽયં પ્રદેશસ્ તિષ્ઠતિ સઃ સર્વઃ પુરગણો ઽપિ સર્વદા પ્રાયશઃ કાનનપ્રદેશૈર્ એવ સમાવૃતો ભાતિ ।
અત એવ કૂટૈઃ પર્વતશૃઙ્ગૈર્ હારો માનોહર ઇતિ સાર્થકમ્ એવ નામાસ્ય પુરગણસ્ય અસ્યાધુનિકે કાલે સર્વ એવ કુટહાર્પર્ગણ ઇતિ પ્રથિતં નામ બ્રુવન્તિ ।
અસ્યાપિ શમાઙ્ગાસપ્રદેશસ્યૈતર્હિ શાઙ્ગાસ્ ઇતિ પ્રખ્યાપિતમ્ અપભ્રંશદોષોત્થં નામ સર્વવિદિતં ભવતિ ।
અયં શાઙ્ગાસાખ્યો ગ્રામઃ પર્વતસ્યાલ્પોચ્છાયસ્યાધસ્તાદ્ ધરાતલ એવ વર્તતે ।
અન્યેષામ્ અસ્યાં કશ્મીરાયાં સ્થિતાનાં કાનનાનાં યાદૃશી શોભાકૃતિશ્ ચાસ્તિ તાદૃશ્ય્ એવાસ્ય પ્રદેશસ્યાકૃતિઃ શોભા ચ યતો ઽસ્તિ તત એવ મુનિજનનિવાસસ્થાનમ્ ઇત્ય્ આકારકં સાર્થકં નામાસ્ય ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે સર્વદૈવ સર્વે સાહિબેતિ શોભનનામાનપુરુપદેશનિવાસિન આખેટકાદ્યર્થે ગતાગતં કુર્વાણા મૃગયાં વિદધતો દરીદૃશ્યન્તે ઽતઃ પ્રથિતતમો ઽયં પ્રદેશ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
અસ્ય શાઙ્ગસાખ્યપ્રદેશસ્ય નિકટવર્તિનો બહવો ગ્રામા નવ્ગામ્ ઉતરુસ્ ચેરપોર્ ઇત્ય્ આદયઃ પ્રખ્યાતાસ્ સન્તિ ।
પુનશ્ ચાયં શમાઙ્ગાસાખ્યો ગ્રામઃ પૂર્વમ્ એવ મુનિજનૈસ્ તપશ્ચર્યાકરણયોગ્યતયા સ્વનિવસનાસ્ય દત્ત્વમ્ આકલિતો ઽપિ તેન રાજ્ઞો જનકજેન મુખ્યાગ્રહારત્વાભિધયા સંયોજિતઃ ।
અર્થાત્ તેભ્યસ્ તત્પ્રદેશસ્થેભ્યસ્ તપસ્વિભ્યઃ સમર્પિતઃ સર્વો ઽપ્ય્ અયં પુરગણસ્ તપસ્વિપ્રિયસ્ તપશ્ચર્યાસ્થાનમ્ ઇતિ વર્તન્તે વાધુનાપિ ઉતરુસ્ ઇત્યાદિ ગ્રામેષુ તેષાં પૂર્વેષાં તપસ્વિનાં શિષ્યા નન્દ્ જાન્યઙ્કિતાસ્ તપસ્વિનો યેષાં શિષ્યપ્રશિષ્યદ્વારા અધુનાપિ સન્તતિઃ પ્રચલતીતિ શમ્ ॥
28. અશનારઃ
શ્લોક 100 નમ્બ 28 અસ્યૈવ શચીનરસ્ય વર્ણને અશનારઃ ।
તત્રાસ્ય નિરુક્તિઃ ।
અશ્યતે ભુજ્યતે યત્ તદ્ અશનં ભોજનમ્ અશભોજને ઇત્ય્ અસ્ય ધાતોર્ લ્યુટિ રૂપમ્ ।
અશનસ્ય ઇચ્છા અશનાયા ક્ષુદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અશનાયા બુભુક્ષા ક્ષુદ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।