પતંજલિ યોગસૂત્ર · અધ્યાય 1

અથ યોગાનુશાસનમ્

યોગશ્ ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ

તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપે ઽવસ્થાનમ્

વૃત્તિસારૂપ્યમ્ ઇતરત્ર

વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાઃ

પ્રમાણવિપર્યયવિકલ્પનિદ્રાસ્મૃતયઃ

પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ

વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠમ્

શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ

અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્ નિદ્રા

અનુભૂતવિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ

અભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ

તત્ર સ્થિતૌ યત્નો ઽભ્યાસઃ

સ તુ દીર્ઘકાલનૈરન્તર્યસત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ

દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયવિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્

તત્ પરં પુરુષખ્યાતેર્ ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્

વિતર્કવિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સંપ્રજ્ઞાતઃ

વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષો ઽન્યઃ

ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્

શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાપૂર્વક ઇતરેષામ્

તીવ્રસંવેગાનામ્ આસન્નઃ

મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્ તતો ઽપિ વિશેષઃ

ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્ વા

ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈર્ અપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ

તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્

પૂર્વેષામ્ અપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્

તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ

તજ્જપસ્ તદર્થભાવનમ્

તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ

વ્યાધિસ્ત્યાનસંશયપ્રમાદાલસ્યાવિરતિભ્રાન્તિદર્શનાલબ્ધભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્ તે ઽન્તરાયાઃ

દુઃખદૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વશ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ

તત્પ્રતિષેધાર્થમ્ એકતત્ત્વાભ્યાસઃ

મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાણાં સુખદુઃખપુણ્યાપુણ્યવિષયાણાં ભાવનાતશ્ ચિત્તપ્રસાદનમ્

પ્રચ્છર્દનવિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય

વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિનિબન્ધની

વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી

વીતરાગવિષયં વા ચિત્તમ્

સ્વપ્નનિદ્રાજ્ઞાનાલમ્બનં વા

યથાભિમતધ્યાનાદ્ વા

પરમાણુપરમમહત્ત્વાન્તો ઽસ્ય વશીકારઃ

ક્ષીણવૃત્તેર્ અભિજાતસ્યેવ મણેર્ ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થતદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ

તત્ર શબ્દાર્થજ્ઞાનવિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ

સ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપશૂન્યેવાર્થમાત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા

એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા

સૂક્ષ્મવિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્

તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ

નિર્વિચારવૈશારદ્યે ઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ

ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા

શ્રુતાનુમાનપ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્

તજ્જઃ સંસ્કારો ઽન્યસંસ્કારપ્રતિબન્ધી

તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્ નિર્બીજઃ સમાધિઃ