પરાશરધર્મસંહિતા · અધ્યાય 1

અથાતો હિમશૈલાગ્રે દેવદારુવનાલયે ।
વ્યાસમ્ એકાગ્રમ્ આસીનમ્ અપૃચ્છન્ન્ ઋષયઃ પુરા ॥

માનુષાણાં હિતં ધર્મં વર્તમાને કલૌ યુગે ।
શૌચાચારં યથાવચ્ ચ વદ સત્યવતીસુત ॥

તચ્ છ્રુત્વા ઋષિવાક્યં તુ સશિષ્યો ઽગ્ન્યર્કસંનિભઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદઃ ॥

ન ચાહં સર્વતત્ત્વજ્ઞઃ કથં ધર્મં વદામ્ય્ અહં ।
અસ્મત્પિતૈવ પ્રષ્ટવ્ય ઇતિ વ્યાસઃ સુતો ઽબ્રવીત્ ॥

તતસ્ ત ઋષયઃ સર્વે ધર્મતત્ત્વાર્થકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ઋષિં વ્યાસં પુરસ્કૃત્ય ગતા બદરિકાશ્રમમ્ ॥

નાનાપુષ્પલતાકીર્ણં ફલવૃષ્કૈર્ અલંકૃતમ્ ।
નદીપ્રસ્રવણોપેતં પુણ્યતીર્થોપશોભિતં ॥

મૃગપક્ષિનિનાદાઢ્યં દેવતાયતનાવૃતમ્ ।
યક્ષગન્ધર્વસિદ્ધૈશ્ ચ નૃત્યગીતૈર્ અલંકૃતમ્ ॥

તસ્મિન્ન્ ઋષિસભામધ્યે શક્તિપુત્રં પરાશરમ્ ।
સુખાસીનં મહાતેજા મુનિમુખ્યગણાવૃતમ્ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વ્યાસસ્ તુ ઋષિભિઃ સહ ।
પ્રદક્ષિણાભિવાદૈશ્ ચ સ્તુતિભિઃ સમપૂજયત્ ॥

તતઃ સંતુષ્ટહૃદયઃ પરાશરમહામુનિઃ ।
આહ સુસ્વાગતં બ્રૂહીત્ય્ આસીનો મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

કુશલં સમ્યગ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વ્યાસઃ પૃચ્છત્ય્ અનન્તરમ્ ।
યદિ જાનાસિ ભક્તિં મે સ્નેહાદ્ વા ભક્તવત્સલ ॥

ધર્મં કથય મે તાત અનુગ્રાહ્યો હ્ય્ અહં તવ ।
શ્રુતા મે માનવા ધર્મા વાસિષ્ઠા કાશ્યપાસ્ તથા ॥

ગર્ગેયા ગૌતમીયાશ્ ચ તથા ચોશનસા સ્મૃતાઃ ।
અત્રેર્ વિષ્ણોશ્ ચ સંવર્તાદ્ દક્ષાદ્ અઙ્ગિરસસ્ તથા ॥

શાતાતપાચ્ ચ હારીતાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યાત્ તથૈવ ચ ।
આપસ્તમ્બકૃતા ધર્મા શઙ્ખસ્ય લિખિતસ્ય ચ ॥

કાત્યાયનકૃતાશ્ ચૈવ તથા પ્રાચેતસાન્ મુનેઃ ।
શ્રુતા હ્ય્ એતે ભવત્પ્રોક્તાઃ શ્રુત્યર્થા મે ન વિસ્મૃતાઃ ॥

અસ્મિન્ મન્વન્તરે ધર્માઃ કૃતત્રેતાદિકે યુગે ।
સર્વે ધર્માઃ કૃતે જાતાઃ સર્વે નષ્ટાઃ કલૌ યુગે ॥

ચાતુર્વર્ણ્યસમાચારં કિંચિત્ સાધારણં વદ ।
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં કર્તવ્યં ધર્મકોવિદૈઃ ॥

બ્રૂહિ ધર્મસ્વરૂપજ્ઞ સૂક્ષ્મં સ્થૂલં ચ વિસ્તરાત્ ।
વ્યાસવાક્યાવસાને તુ મુનિમુખ્યઃ પરાશરઃ ॥

ધર્મસ્ય નિર્ણયં પ્રાહ સૂક્ષ્મં સ્થૂલં ચ વિસ્તરાત્ ।
શૃણુ પુત્ર પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વન્તુ મુનયસ્ તથા ॥

કલ્પે કલ્પે ક્ષયોત્પત્ત્યા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિસદાચાર નિર્ણેતારશ્ ચ સર્વદા ॥

ન કશ્ચિદ્ વેદકર્તા ચ વેદં સ્મૃત્વા ચતુર્મુખઃ ।
તથૈવ ધર્માન્ સ્મરતિ મનુઃ કલ્પાન્તરે ઽન્તરે ॥

અન્યે કૃતયુગે ધર્માસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરે યુગે ।
અન્યે કલિયુગે નૄણાં યુગરૂપાનુસારતઃ ॥

તપઃ પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ।
દ્વાપરે યજ્ઞમ્ એવાહુઃ દાનમ્ એવ કલૌ યુગે ॥

કૃતે તુ માનવા ધર્માસ્ ત્રેતાયાં ગૌતમાઃ સ્મૃતાઃ ।
દ્વાપરે શાઙ્ખલિખિતાઃ કલૌ પારાશરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ત્યજેદ્ દેશં કૃતયુગે ત્રેતાયાં ગ્રામમ્ ઉત્સૃજેત્ ।
દ્વાપરે કુલમ્ એકં તુ કર્તારં તુ કલૌ યુગે ॥

કૃતે સંભાષણાદ્ એવ ત્રેતાયાં સ્પર્શનેન ચ ।
દ્વાપરે ત્વ્ અન્નમ્ આદાય કલૌ પતતિ કર્મણા ॥

કૃતે તાત્કાલિકઃ શાપસ્ ત્રેતાયાં દશભિર્ દિનૈઃ ।
દ્વાપરે ચૈકમાસેન કલૌ સંવત્સરેણ તુ ॥

અભિગમ્ય કૃતે દાનં ત્રેતાસ્વ્ આહૂય દીયતે ।
દ્વાપરે યાચમાનાય સેવયા દીયતે કલૌ ॥

અભિગમ્યોત્તમં દાનમ્ આહૂયૈવ તુ મધ્યમમ્ ।
અધમં યાચમાનાય સેવાદાનં તુ નિષ્ફલમ્ ॥

જિતો ધર્મો હ્ય્ અધર્મેણ સત્યં ચૈવાનૃતેન ચ ।
જિતાશ્ ચોરૈશ્ ચ રાજાનઃ સ્ત્રીભિશ્ ચ પુરુષાઃ કલૌ ॥

સીદન્તિ ચાગ્નિહોત્રાણિ ગુરુપૂજા પ્રણશ્યતિ ।
કુમાર્યશ્ ચ પ્રસૂયન્તે અસ્મિન્ કલિયુગે સદા ॥

કૃતે ત્વ્ અસ્થિગતાઃ પ્રાણાસ્ ત્રેતાયાં માંસમ્ આશ્રિતાઃ ।
દ્વાપરે રુધિરં ચૈવ કલૌ ત્વ્ અન્નાદિષુ સ્થિતાઃ ॥

યુગે યુગે ચ યે ધર્માસ્ તત્ર તત્ર ચ યે દ્વિજાઃ ।
તેષાં નિન્દા ન કર્તવ્યા યુગરૂપા હિ તે દ્વિજાઃ ॥

યુગે યુગે તુ સામર્થ્યં શેષં મુનિવિભાષિતમ્ ।
પરાશરેણ ચાપ્ય્ ઉક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

અહમ્ અદ્યૈવ તત્ સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય બ્રવીમિ વઃ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસમાચારં શૃણ્વન્તુ ઋષિપુઙ્ગવાઃ ॥

પરાશરમતં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
ચિન્તિતં બ્રાહ્મણાર્થાય ધર્મસંસ્થાપનાય ચ ॥

ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ આચારો ધર્મપાલકઃ ।
આચારભ્રષ્ટદેહાનાં ભવેદ્ ધર્મઃ પરાઙ્મુખઃ ॥

ષટ્કર્માભિરતો નિત્યં દેવતાતિથિપૂજકઃ ।
હુતશેષં તુ ભુઞ્જાનો બ્રાહ્મણો નાવસીદતિ ॥

સંધ્યાસ્નાનં જપો હોમો દેવતાતિથિપૂજનમ્ ।
આતિથ્યં વૈશ્વદેવં ચ ષટ્કર્માણિ દિને દિને ॥

ઇષ્ટો વા યદિ વા દ્વેષ્યો મૂર્ખઃ પણ્ડિત એવ વા ।
સંપ્રાપ્તો વૈશ્વદેવાન્તે સો ઽતિથિઃ સ્વર્ગસંગ્રમઃ ॥

દૂરાધ્વોપગતં શ્રાન્તં વૈશ્વદેવ ઉપસ્થિતમ્ ।
અતિથિં તં વિજાનીયાન્ નાતિથિઃ પૂર્વમ્ આગતઃ ॥

નૈકગ્રામીણમ્ અતિથિં સંગૃહ્ણીત કદાચન ।
અનિત્યમ્ આગતો યસ્માત્ તસ્માદ્ અતિથિર્ ઉચ્યતે ॥

અતિથિં તત્ર સંપ્રાપ્તં પૂજયેત્ સ્વાગતાદિના ।
અર્ઘ્યાસનપ્રદાનેન પાદપ્રક્ષાલનેન ચ ॥

શ્રદ્ધયા ચાન્નદાનેન પ્રિયપ્રશ્નોત્તરેણ ચ ।
ગચ્છન્તં ચાનુયાનેન પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયેદ્ ગૃહી ॥

અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે ।
પિતરસ્ તસ્ય નાશ્નન્તિ દશ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ॥

કાષ્ઠભારસહસ્રેણ ઘૃતકુમ્ભશતેન ચ ।
અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશસ્ તસ્ય હોમો નિરર્થકઃ ॥

સુક્ષેત્રે વાપયેદ્ બીજં સુપાત્રે નિક્ષિપેદ્ ધનમ્ ।
સુક્ષેત્રે ચ સુપાત્રે ચ હ્ય્ ઉપ્તં દત્તં ન નશ્યતિ ॥

ન પૃચ્છેદ્ ગોત્રચરણે ન સ્વાધ્યાયં શ્રુતં તથા ।
હૃદયે કલ્પયેદ્ દેવં સર્વદેવમયો હિ સઃ ॥

અપૂર્વઃ સુવ્રતી વિપ્રો હ્ય્ અપૂર્વશ્ ચાતિતિહિર્ યથા ।
વેદાભ્યાસરતો નિત્યં તાવ્ અપૂર્વૌ દિને દિને ॥

વૈશ્વદેવે તુ સંપ્રાપ્તે ભિક્ષુકે ગૃહમ્ આગતે ।
ઉદ્ધૃત્ય વૈશ્વદેવાર્થં ભિક્ષુકં તુ વિસર્જયેત્ ॥

યતિશ્ ચ બ્રહ્મચારી ચ પક્વાન્નસ્વામિનાવ્ ઉભૌ ।
તયોર્ અન્નમ્ અદત્ત્વા તુ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

દદ્યાચ્ ચ ભિક્ષાત્રિતયં પરિવ્રાડ્ બ્રહ્મચારિણામ્ ।
ઇચ્છયા ચ તતો દદ્યાદ્ વિભવે સત્યવારિતમ્ ॥

યતિહસ્તે જલં દદ્યાદ્ ભૈક્ષં દદ્યાત્ પુનર્ જલમ્ ।
તદ્ ભૈક્ષ્યં મેરુણા તુલ્યં તજ્ જલં સાગરોપમમ્ ॥

યસ્ય છત્રં હયશ્ ચૈવ કુઞ્જરારોહમ્ ઋદ્ધિમત્ ।
ઐન્દ્રં સ્થાનમ્ ઉપાસીત તસ્માત્ તં ન વિચારયેત્ ॥

વૈશ્વદેવકૃતં પાપં શક્તો ભિક્ષુર્ વ્યપોહિતુમ્ ।
ન હિ ભિક્ષુકૃતાન્ દોષાન્ વૈશ્વદેવો વ્યપોહતિ ॥

અકૃત્વા વૈશ્વદેવં તુ ભુઞ્જતે યે દ્વિજાધમાઃ ।
સર્વે તે નિષ્ફલા જ્ઞેયાઃ પતન્તિ નરકે ઽશુચૌ ॥

વૈશ્વદેવવિહીના યે આતિથ્યેન બહિષ્કૃતાઃ ।
સર્વે તે નરકં યાન્તિ કાકયોનિં વ્રજન્તિ ચ ॥

પાપો વા યદિ ચણ્ડાલો વિપ્રઘ્નઃ પિતૃઘાતકઃ ।
વૈશ્વદેવે તુ સંપ્રાપ્તઃ સો ઽતિથિઃ સ્વર્ગસંક્રમઃ ॥

યો વેષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ ।
વામપાદે કરં ન્યસ્ય તદ્ વૈ રક્ષાંસિ ભુઞ્જતે ॥

અવ્રતા હ્ય્ અનધીયાના યત્ર ભૈક્ષચરા દ્વિજાઃ ।
તં ગ્રામં દણ્ડયેદ્ રાજા ચોરભક્તપ્રદો હિ સઃ ॥

ક્ષત્રિયો હિ પ્રજા રક્ષઞ્ શસ્ત્રપાણિઃ પ્રદણ્ડવાન્ ।
નિર્જિત્ય પરસૈન્યાનિ ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥

પુષ્પં પુષ્પં વિચિનુયાન્ મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ ।
માલાકાર ઇવારામે ન યથાઙ્ગારકારકઃ ॥

લાભકર્મ તથા રત્નં ગવાં ચ પરિપાલનમ્ ।
કૃષિકર્મ ચ વાણિજ્યં વૈશ્યવૃત્તિર્ ઉદાહૃતા ॥

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા પરમો ધર્મ ઉચ્યતે ।
અન્યથા કુરુતે કિંચિત્ તદ્ ભવેત્ તસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥

લવણં મધુતૈલં ચ દધિતક્રં ઘૃતં પયઃ ।
ન દુષ્યેચ્ છૂદ્રજાતીનાં કુર્યાત્ સર્વેષુ વિક્રયમ્ ॥

વિક્રીણન્ મધ્યમાંસાનિ હ્ય્ અભક્ષસ્ય ચ ભક્ષણમ્ ।
કુર્વન્ન્ અગમ્યા ગમનં શૂદ્રઃ પતતિ તત્ક્ષણાત્ ॥

કપિલાક્ષીરપાનેન બ્રાહ્મણીગમનેન ચ ।
વેદાક્ષરવિચારેણ શૂદ્રશ્ ચાણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ॥