पराशरधर्मसंहिता · अध्याय 1

अथातो हिमशैलाग्रे देवदारुवनालये ।
व्यासम् एकाग्रम् आसीनम् अपृच्छन्न् ऋषयः पुरा ॥

मानुषाणां हितं धर्मं वर्तमाने कलौ युगे ।
शौचाचारं यथावच् च वद सत्यवतीसुत ॥

तच् छ्रुत्वा ऋषिवाक्यं तु सशिष्यो ऽग्न्यर्कसंनिभः ।
प्रत्युवाच महातेजाः श्रुतिस्मृतिविशारदः ॥

न चाहं सर्वतत्त्वज्ञः कथं धर्मं वदाम्य् अहं ।
अस्मत्पितैव प्रष्टव्य इति व्यासः सुतो ऽब्रवीत् ॥

ततस् त ऋषयः सर्वे धर्मतत्त्वार्थकाङ्क्षिणः ।
ऋषिं व्यासं पुरस्कृत्य गता बदरिकाश्रमम् ॥

नानापुष्पलताकीर्णं फलवृष्कैर् अलंकृतम् ।
नदीप्रस्रवणोपेतं पुण्यतीर्थोपशोभितं ॥

मृगपक्षिनिनादाढ्यं देवतायतनावृतम् ।
यक्षगन्धर्वसिद्धैश् च नृत्यगीतैर् अलंकृतम् ॥

तस्मिन्न् ऋषिसभामध्ये शक्तिपुत्रं पराशरम् ।
सुखासीनं महातेजा मुनिमुख्यगणावृतम् ॥

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा व्यासस् तु ऋषिभिः सह ।
प्रदक्षिणाभिवादैश् च स्तुतिभिः समपूजयत् ॥

ततः संतुष्टहृदयः पराशरमहामुनिः ।
आह सुस्वागतं ब्रूहीत्य् आसीनो मुनिपुङ्गवः ॥

कुशलं सम्यग् इत्य् उक्त्वा व्यासः पृच्छत्य् अनन्तरम् ।
यदि जानासि भक्तिं मे स्नेहाद् वा भक्तवत्सल ॥

धर्मं कथय मे तात अनुग्राह्यो ह्य् अहं तव ।
श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठा काश्यपास् तथा ॥

गर्गेया गौतमीयाश् च तथा चोशनसा स्मृताः ।
अत्रेर् विष्णोश् च संवर्ताद् दक्षाद् अङ्गिरसस् तथा ॥

शातातपाच् च हारीताद् याज्ञवल्क्यात् तथैव च ।
आपस्तम्बकृता धर्मा शङ्खस्य लिखितस्य च ॥

कात्यायनकृताश् चैव तथा प्राचेतसान् मुनेः ।
श्रुता ह्य् एते भवत्प्रोक्ताः श्रुत्यर्था मे न विस्मृताः ॥

अस्मिन् मन्वन्तरे धर्माः कृतत्रेतादिके युगे ।
सर्वे धर्माः कृते जाताः सर्वे नष्टाः कलौ युगे ॥

चातुर्वर्ण्यसमाचारं किंचित् साधारणं वद ।
चतुर्णाम् अपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः ॥

ब्रूहि धर्मस्वरूपज्ञ सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् ।
व्यासवाक्यावसाने तु मुनिमुख्यः पराशरः ॥

धर्मस्य निर्णयं प्राह सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् ।
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयस् तथा ॥

कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
श्रुतिस्मृतिसदाचार निर्णेतारश् च सर्वदा ॥

न कश्चिद् वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः ।
तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पान्तरे ऽन्तरे ॥

अन्ये कृतयुगे धर्मास् त्रेतायां द्वापरे युगे ।
अन्ये कलियुगे नॄणां युगरूपानुसारतः ॥

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उच्यते ।
द्वापरे यज्ञम् एवाहुः दानम् एव कलौ युगे ॥

कृते तु मानवा धर्मास् त्रेतायां गौतमाः स्मृताः ।
द्वापरे शाङ्खलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृताः ॥

त्यजेद् देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्रामम् उत्सृजेत् ।
द्वापरे कुलम् एकं तु कर्तारं तु कलौ युगे ॥

कृते संभाषणाद् एव त्रेतायां स्पर्शनेन च ।
द्वापरे त्व् अन्नम् आदाय कलौ पतति कर्मणा ॥

कृते तात्कालिकः शापस् त्रेतायां दशभिर् दिनैः ।
द्वापरे चैकमासेन कलौ संवत्सरेण तु ॥

अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्व् आहूय दीयते ।
द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ ॥

अभिगम्योत्तमं दानम् आहूयैव तु मध्यमम् ।
अधमं याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम् ॥

जितो धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं चैवानृतेन च ।
जिताश् चोरैश् च राजानः स्त्रीभिश् च पुरुषाः कलौ ॥

सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति ।
कुमार्यश् च प्रसूयन्ते अस्मिन् कलियुगे सदा ॥

कृते त्व् अस्थिगताः प्राणास् त्रेतायां मांसम् आश्रिताः ।
द्वापरे रुधिरं चैव कलौ त्व् अन्नादिषु स्थिताः ॥

युगे युगे च ये धर्मास् तत्र तत्र च ये द्विजाः ।
तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ॥

युगे युगे तु सामर्थ्यं शेषं मुनिविभाषितम् ।
पराशरेण चाप्य् उक्तं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

अहम् अद्यैव तत् सर्वम् अनुस्मृत्य ब्रवीमि वः ।
चातुर्वर्ण्यसमाचारं शृण्वन्तु ऋषिपुङ्गवाः ॥

पराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
चिन्तितं ब्राह्मणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥

चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आचारो धर्मपालकः ।
आचारभ्रष्टदेहानां भवेद् धर्मः पराङ्मुखः ॥

षट्कर्माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ।
हुतशेषं तु भुञ्जानो ब्राह्मणो नावसीदति ॥

संध्यास्नानं जपो होमो देवतातिथिपूजनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवं च षट्कर्माणि दिने दिने ॥

इष्टो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पण्डित एव वा ।
संप्राप्तो वैश्वदेवान्ते सो ऽतिथिः स्वर्गसंग्रमः ॥

दूराध्वोपगतं श्रान्तं वैश्वदेव उपस्थितम् ।
अतिथिं तं विजानीयान् नातिथिः पूर्वम् आगतः ॥

नैकग्रामीणम् अतिथिं संगृह्णीत कदाचन ।
अनित्यम् आगतो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥

अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना ।
अर्घ्यासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च ॥

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च ।
गच्छन्तं चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही ॥

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ।
पितरस् तस्य नाश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ॥

काष्ठभारसहस्रेण घृतकुम्भशतेन च ।
अतिथिर् यस्य भग्नाशस् तस्य होमो निरर्थकः ॥

सुक्षेत्रे वापयेद् बीजं सुपात्रे निक्षिपेद् धनम् ।
सुक्षेत्रे च सुपात्रे च ह्य् उप्तं दत्तं न नश्यति ॥

न पृच्छेद् गोत्रचरणे न स्वाध्यायं श्रुतं तथा ।
हृदये कल्पयेद् देवं सर्वदेवमयो हि सः ॥

अपूर्वः सुव्रती विप्रो ह्य् अपूर्वश् चातितिहिर् यथा ।
वेदाभ्यासरतो नित्यं ताव् अपूर्वौ दिने दिने ॥

वैश्वदेवे तु संप्राप्ते भिक्षुके गृहम् आगते ।
उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥

यतिश् च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनाव् उभौ ।
तयोर् अन्नम् अदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड् ब्रह्मचारिणाम् ।
इच्छया च ततो दद्याद् विभवे सत्यवारितम् ॥

यतिहस्ते जलं दद्याद् भैक्षं दद्यात् पुनर् जलम् ।
तद् भैक्ष्यं मेरुणा तुल्यं तज् जलं सागरोपमम् ॥

यस्य छत्रं हयश् चैव कुञ्जरारोहम् ऋद्धिमत् ।
ऐन्द्रं स्थानम् उपासीत तस्मात् तं न विचारयेत् ॥

वैश्वदेवकृतं पापं शक्तो भिक्षुर् व्यपोहितुम् ।
न हि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति ॥

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः ।
सर्वे ते निष्फला ज्ञेयाः पतन्ति नरके ऽशुचौ ॥

वैश्वदेवविहीना ये आतिथ्येन बहिष्कृताः ।
सर्वे ते नरकं यान्ति काकयोनिं व्रजन्ति च ॥

पापो वा यदि चण्डालो विप्रघ्नः पितृघातकः ।
वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सो ऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥

यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।
वामपादे करं न्यस्य तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥

अव्रता ह्य् अनधीयाना यत्र भैक्षचरा द्विजाः ।
तं ग्रामं दण्डयेद् राजा चोरभक्तप्रदो हि सः ॥

क्षत्रियो हि प्रजा रक्षञ् शस्त्रपाणिः प्रदण्डवान् ।
निर्जित्य परसैन्यानि क्षितिं धर्मेण पालयेत् ॥

पुष्पं पुष्पं विचिनुयान् मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥

लाभकर्म तथा रत्नं गवां च परिपालनम् ।
कृषिकर्म च वाणिज्यं वैश्यवृत्तिर् उदाहृता ॥

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा परमो धर्म उच्यते ।
अन्यथा कुरुते किंचित् तद् भवेत् तस्य निष्फलम् ॥

लवणं मधुतैलं च दधितक्रं घृतं पयः ।
न दुष्येच् छूद्रजातीनां कुर्यात् सर्वेषु विक्रयम् ॥

विक्रीणन् मध्यमांसानि ह्य् अभक्षस्य च भक्षणम् ।
कुर्वन्न् अगम्या गमनं शूद्रः पतति तत्क्षणात् ॥

कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च ।
वेदाक्षरविचारेण शूद्रश् चाण्डालतां व्रजेत् ॥