પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 9

॥ શ્રીઃ ॥
નવમોઽધ્યાયઃ
શાણ્ડિલ્યઃ ---
એવં કાલત્રયે કુર્યાત્ પૂજનં મન્ત્રવિત્તમઃ।
ન ચ કાલત્રયાન્ન્યૂનં પૂજનં વિહિતં સદા

પ્રાસાદેષુ સ્વયંવ્યક્તપૂર્વેષુ દ્વિજસત્તમ!।
કાલત્રયં પ્રધાનં સ્યાત્તદૂર્ધ્વં કર્તુરિચ્છયા

વિભવાપેક્ષયા ચૈવ વર્ધયેત યથાક્રમમ્।
યાવ?ર્દ્‌દ્વાદશમઃ કાલસ્તાવદ્વૈ મુનિપુ?ર્ઙ્ગવ!

શ્રેષ્ઠઃ પ્રબાતકાલઃ સ્યાત્ ત્રિષુ કાલેષુ વૈ પુનઃ।
યથાવન્મન્ત્રવિન્યાસમાત્મનઃ કરદેહયોઃ

હૃદ્યાગં સ્થાનસંશુદ્ધિં સાયામાં ભૌતિકીં તતઃ।
નિત્યં પ્રાભાતિકે કુર્યાદન્યત્રેચ્છાનુરૂપતઃ

સ્નપનં બલિદાનં ચ કુર્યાત્ કાલત્રયે સદા।
મૂર્તેરાસનપૂજા તુ કાર્યા કાલચતુષ્ટયે

પઞ્ચકાલે ભવેન્ન્યાસઃ ષટ્‌કાલે હવનક્રિયા।
અત ઊર્ધ્વેષુ કાલેષુ જપાન્તં પૂજનં ભવેત્

અલઙ્કારાસનાદ્યં ચ પૂર્વવત્ ક્રમયોગતઃ।
વિનોક્તેન પ્રકારેણ હ્યન્યથા ન સમાચરેત્

મુખ્યકલ્પે તુ હોમાન્તા નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકાઃ।
પૂજાઃ ક્રમેણ વૈ કુર્યાત્ તત્તદ્ધોમાવસાનિકાઃ

અનુકલ્પે તુ જપ્યાન્તં યાગાનન્તરિતેષુ વૈ।
યાગેષુ હવનાન્તેષુ નિત્યનૈમિત્તિકાદિષુ

તત્તદ્યાગં જપાન્તં ચ ક્રમાત્ કૃત્વા તતઃ પરમ્।
તત્તદ્ધોમાન્ મુનિશ્રેષ્ઠ! ક્રમાત્ કુર્યાદ્યથાવિધિ

અનુકલ્પેષુ યાગેષુ હ્યુપકાલોદિતેષુ વૈ।
આસનાર્ઘ્યે તતઋ પાદ્યમાચામં સપ્રતિગ્રહમ્

ગન્ધં માલ્યં તથા દીપં ધૂપં માત્રાં ક્રમેણ તુ।
દત્વા ભોજ્યાવસાનં તુ ક્રમાદ્દદ્યાદ્વિધાનતઃ

અથ દ્વાદશકાલાદિ યાવત્ કાલત્રયં દ્વિજ!।
નાડિકાનાં વિભાગં તુ ક્રમેણૈવાવધારય

બ્રાહ્નાન્મુહૂર્તાદારભ્ય સપાદં ઘટિકાદ્વયમ્।
નિર્વર્ત્ય નિત્યકર્મ પ્રાક્‌ સ્નાનપૂર્વં યથાવિધિ

સપાદૈકોત્તરા નાડ્યો દશ પ્રાભાતિકેઽર્ચને।
તતો નાડીચતુષ્કં તુ ભવેદ્યાગદ્વયસ્ય તુ

તતસ્ત્વર્ધોત્તરા નાડ્યસ્તિસ્રઃ સ્યુસ્સ્વાન્હિકસ્ય તુ।
પશ્ચાદર્ધોત્તરાઃ સપ્ત નાડ્યો મધ્યન્દિનાર્ચને

ભૂયસ્તુ ઘટિકાયુગ્મં યાગસ્ય દ્વિજસત્તમ!।
તતોઽપરાહ્ણયાગસ્ય ભવેત્તુ ઘટિકાત્રયમ્

સ્વાધ્યાયસ્ય ભવેત્ કાલસ્તતસ્તુ ઘટિકાદ્વયમ્।
અર્ધોત્તરા ભવેન્નાડી સ્વસ્ય સાયન્તની ક્રિયા

તતઃ પ્રદોષયાગસ્ય સાર્ધાઃ સપ્ત ચ નાડિકાઃ।
તતો યાગદ્વયં કુર્યાદ્ધટિકાનાં ચતુષ્ટયે

પશ્ચાન્નિશીથયાગસ્ય ભવેદ્વૈ નાડિકાત્રયમ્।
ભૂયસ્તુ પૂજનં વિપ્ર! કુર્યાદ્વૈ ઘટિકાદ્વયે

તતસ્તુ પ્રત્યુષો યાગઃ સાર્ધં સ્યાન્નાડિકાદ્વયમ્।
યોગપૂર્વં તુ વિશ્રામશ્ચતસ્રો નાડિકાસ્તતઃ

યત્ર દ્વાદશકાલેજ્યા તત્રાયં કાલનિર્ણયઃ।
યત્રૈકાદશકાલેજ્યા તત્રાયં ક્રમ ઉચ્યતે

નિશીથયજનાદૂર્ધ્વં પ્રત્યુષઃ પૂજનં ભવેત્।
યદ્વા પ્રાદોષિકાદૂર્ધ્વં કાલમેકં વિલોપયેત્

વિશ્રામસ્ય ભવેત્ કાલો નાડીનાં ષટ્‌કમેવ ચ।
યદા તુ દશકાલેષુ પૂજનં વિહિતં તદા

મધ્યાહ્નપૂજનાદૂર્ધ્વમપરાહ્ણાર્ચનં ભવેત્।
તથા મધ્યાહ્ણપૂજાયાઃ સાર્ધાસ્તુ નવ નાડિકાઃ

યત્ર કાલેષુ નવસુ પૂજનં વિહિતં તદા।
નિશીથપૂજનાત્ પૂર્વમેકં યાગં તુ લોપયેત્

દશ નાડ્યોઽર્ધહીનાઃ સ્યુસ્તદા પ્રાદોષિકેઽર્ચને।
યત્ર કાલાષ્ટકે યાગા વિહિતા દ્વિજસત્તમ!

તદા પ્રાભાદિકાદૂર્ધ્વમેકં યાગં વિલોપયેત્।
તદા પ્રાભાતિકે યાગે સાંશા નાડ્યસ્ત્રયોદશ

યજનં સપ્તકાલેષુ યદા સ્યાદ્‌દ્વિજસત્તમ!।
પ્રદોષશ્ચ નિશીથસ્ચ પ્રત્યૂષશ્ચ તથા નિશિ

નિશીથસ્ય ભવેત્ કાલશ્ચતસ્રો નાડિકાસ્તદા।
અર્ધહીનાશ્ચતસ્રસ્તુ ઘટિકાશ્ચરમસ્ય તુ

યત્ર વૈ કાલષટ્‌કે તુ પૂજનં વિહિતં તદા।
પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણાસ્તુ દિવાકાલાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

સ્વસ્ય પ્રાભાતકૃત્યસ્ય સાંશં નાડીત્રયં તદા।
સાર્ધાશ્ચતસ્રો નાડ્યસ્તુ સ્વસ્ય મધ્યન્દિનસ્ય તુ

પ્રાતરાદ્યા નિશીથાન્તાઃ પઞ્ચકાલા ઉદાહૃતાઃ।
તદા શિષ્ટાસ્તુ ઘટિકા યોગવિશ્રામયોઃ સ્મૃતાઃ

એતેઽપરાહ્ણરહિતાશ્ચતુષ્કાલાઃ પ્રકીર્તિંતાઃ।
પઞ્ચકં ઘટિકાનાં તુ સ્વાધ્યાયસ્ય ભવેત્તદા

પ્રાતર્મધ્યન્દિનં સાયં ત્રયઃ કાલા યથાક્રમમ્।
તદાનીમવશિષ્ટાસ્તુ ઘટિકાઃ સ્વસ્ય કર્મણઃ

અનુકલ્પે તુ કાલઃ સ્યાદેકો માધ્યન્દિનોઽથવા।
માધ્યન્દિનશ્ચ નૈશશ્ચ દ્વૌ કાલૌ શક્તિતો દ્વિજ!

યત્રાવરણબાહુલ્યં તથા ચ બલિવિસ્તરઃ।
ભગવદ્યાગવિસ્તારો મહતા વિભવેન તુ

અનેકા મૂર્તયો યત્ર પૂજ્યન્તે વિસ્તરેણ તુ।
તત્ર તત્ર સમભ્યૂહ્ય સ્વબુદ્‌ધ્યા તુ સમાચરેત્

વૃદ્ધિં પ્રધાનકાલે તુ નાડિકાનાં મહામતે!।
સંક્ષેપમુપસન્ધ્યાસુ તત્તત્કર્માનુગુણ્યતઃ

એવમુક્તેષુ કાલેષુ યઃ પૂજયતિ સર્વદા।
સ પૂજાફલમાપ્નોતિ સાકલ્યેન મહામતે!

યથા કાલાત્યયો ન સ્યાત્તથા કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ।
ઉક્તેઽસ્મિન્ સમતિક્રાન્તે કાલે દોષો ભવેન્મહાન્

મનુજૈઃ કલ્પિતે સ્થાને ઇત્યુક્તા નાડિકાસ્થિતિઃ।
સ્વયં વ્યક્તાદિકેઽપ્યેવં સ્થાનાનામાર્ષપશ્ચિમે

ચતુષ્ટયે ભવેદ્વિપ્ર! કાલાનાં તુ વિનિર્ણયઃ।
વિશેષઃ શ્રૂયતામત્ર નિયતેષ્વપિ કર્મસુ

વત્સરોત્સવપૂર્વેષુ નાનાનૈમિત્તિકેષુ ચ।
પવિત્રારોહણાન્તેષુ કામ્યેષુ વિવિધેષુ ચ

તથા ચ પ્રાયશ્ચિત્તેષુ રાષ્ટ્રભઙ્ગાદિદોષતઃ।
યદ્વા યજનવિસ્તારાદસામર્થ્યાદિકેન વા

તત્તત્કર્મોદિતે કાલે સમતીતે ક્ષણાદિકે।
ન દોષો વિદ્યતે વિપ્ર! તત્તત્સ્થાનપ્રભાવતઃ

સદાગમપરૈર્વિપ્રૈઃ પશ્ચકાલપરાયણૈઃ।
ચાતુરાત્મ્યૈકનિષ્ઠૈસ્તુ અનન્યૈરધિકારિભિઃ

પ્રાગુક્તૈર્વ્યાપકૈર્મન્દ્નૈર્દ્વાદશાક્ષરપૂર્વકૈઃ।
અઙ્ગોપાઙ્ગાદિસંયુક્તૈર્દિવ્યશાસ્ત્રોક્તમાર્ગતઃ

યજનં ક્રિયતે યત્ર તત્રાપિ ચ વિશેષતઃ।
કાલાતિક્રમદોષસ્તુ વિદ્યતે ન કદાચન

તથાપિ કાલાતિક્રાન્તૌ વિશેષમવધારય।
વ્યામિશ્રયાજિભિર્વર્ણૈર્નિર્મિતાયતનાસ્તુ યે

તેષુ કર્મણિ નિત્યેઽપિ કામ્યે નૈમિત્તિકેઽપિ વા।
વિવિધેઽપિ તથા વિપ્ર! પ્રાયશ્ચિત્તાખ્યકર્મણિ

તત્તદુક્તસ્ય કાલસ્ય મુહૂર્તસ્યાપ્યતિક્રમે।
કર્તુર્ગુરોશ્ચ સ્થાનસ્ય તસ્ય દોષો મહાન્ ભવેત્

અનન્યશરણૈર્વર્ણૈઃ સ્થાને તુ પરિકલ્પિતે।
આરમ્ભઃ પ્રાતરિજ્યાયા અપિ યામાષ્ટમાંશકમ્

નાતિક્રામેન્ન મધ્યાહ્નઃ સાષ્ટાંશં પ્રહરદ્વયમ્।
ન ચ સાયન્તનારમ્ભો રાત્રૌ યામાષ્ટમાંશકમ્

નિશીથપૂજાનારમ્ભો ન ચ નાડીસ્ત્રયોદશ।
પ્રત્યુષઃ પૂજનારમ્ભઃ ન ચ હ્યેકોનવિંશતિમ્

અતિક્રમેચ્ચેદ્દોષઃ સ્યાત્ કર્ત્રાદિત્રિતયસ્ય ચ।
નૈમિત્તિકાદિકે પ્રાગ્વદ્ભવેદ્દોષસ્ય નિર્ણયઃ

સચ્છૂદ્રૈઃ કલ્પિતે વિપ્ર! સ્થાને તુ વિનિબોધ મે।
અહનિ પ્રાતરારમ્ભો યામાંશં ન વ્યતિક્રમેત્

ન ચ માધ્યન્દિનારમ્ભઃ સપાદં પ્રહરદ્વયમ્।
રાત્રૌ સાયન્તનારમ્ભો યામાંશં ન વ્યતિક્રમેત્

નિશીથયજનારમ્ભો ન ચ નાડીદ્વિસપ્તકમ્।
નાતિક્રામેત્ પ્રત્યુષસ્તુ વિંશતિં યદ્યતિક્રમેત્

સબન્ધુકસ્ય વૈ કર્તુઃ સ્થાનસ્ય ચ ગુરોર્ભવેત્।
ભયં નૈમિત્તિકાદીનાં પ્રાગ્વત્તત્તદતિક્રમે

સદ્વૈશ્યૈઃ કલ્પિતે સ્થાને વિભાગમવધારય।
પ્રાગિજ્યોપક્રમે નાડીદ્વિતયં હ્યુદયાત્ પરમ્

નાતિક્રમેન્ન માધ્યાહ્નો હ્યષ્ટાવિંશતિનાડિકાઃ।
રાત્રૌ સાયન્તનારમ્ભક્ત્રિતયં ન વ્યતિક્રમેત્

નિશીથયજનારમ્ભો યામૌ દ્વૌ ન હ્યતિક્રમેત્।
પ્રત્યુષઃ પૂજનારમ્ભો ન ચ નાડ્યેકવિંશતિમ્

નૈમિત્તિકાદ્યં ત્રિતયં ન ચ કાલમતિક્રમેત્।
પ્રાગુક્તં યદ્યતિક્રામેત્ કર્તુર્વૈ દેશિકસ્ય ચ

સબન્ધુકસ્ય જાયેત મહાવ્યાધ્યાદિપીડનમ્।
સ્થાનસ્ય ધાન્યનાશઃ સ્યાન્મહાભૂતૈરુપપ્લવઃ

સદાગમજ્ઞૈઃ ક્ષત્રૈસ્તુ ક્લૃપ્તે વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્।
પ્રાતરિજ્યાસમારમ્ભો યામાર્ધં ન હ્યતિક્રમેત્

ન ચ માધ્યન્દિનારમ્ભઃ સાર્ધં યામદ્વયં દ્વિજ!।
ન ચ સાયન્તનારમ્ભો યામાર્ધં ન હ્યતિકમેત્

નિશીથયજનારમ્ભો નાડીષોડશકં ન ચ।
યામત્રયં તદન્યસ્તુ ન ચ નૈમિત્તિકાદિકમ્

ઉક્તં કાલમતિક્રામેત્ પ્રમાદાદ્યદ્યતિક્રમેત્।
દેશક્ષોભાદિદોષઃ સ્યાત્ પૂર્વોક્તત્રિતયસ્ય ચ

પઞ્ચકાલપરૈર્વિપ્રૈઃ કલ્પિતેઽપિ નિબોધ મે।
પ્રાગિજ્યોપક્રમો નાડીપઞ્ચકં ન વ્યતિક્રમેત્

ન ચ માધ્યન્દિનારભ્ભો નાડિકાનાં તુ વિંશતિમ્।
ન ચ સાયન્તનારમ્ભો નાડીષ્ટ્‌કમતિક્રમેત્

નાતિક્રમેન્નિશીથેજ્યા નાડ્યઃ સપ્તોત્તરા દશ।
ચતુર્વિંશતિમન્તેજ્યા નાડીનાં ન હ્યતિક્રમેત્

ન ચ નૈમિત્તિકાદ્યસ્ય પ્રાપ્તકાલવ્યતિક્રમઃ।
એવમુક્તં તુ નિયમં યેન કેનાપ્યતિક્રમેત્

સ્થાનભ્રંશાદિદોષઃ સ્યાદ્દેશિકાદિત્રયસ્ય ચ।
ઋષિભિઃ કલ્પિતે સ્થાને વિશેષમવધારય

નાતિક્રમેત્ પ્રાગિજ્યાયા નાડીષટ્‌કમુપક્રમઃ।
માધ્યન્દિનસમારમ્ભો ન ચ નાડ્યેકવિંશતિમ્

સાયમિજ્યાસમારમ્ભો નાડીનાં ન ચ સપ્તકમ્।
નાતિક્રામેન્નિશીથેજ્યા નાડ્યષ્ટાદશકં દ્વિજ!

નાતિક્રામેત્ પશ્વિમેજ્યા નાડિકાપઞ્ચપઞ્ચકમ્।
અતિક્રમેચ્ચેત્ કર્તુઃ સ્યાત્ ક્ષયવ્યાધિપ્રપીડનમ્

તદ્દેશે સ્યાદનાવૃષ્ટિઃ સ્થાનસ્ય ચ મહદ્ભયમ્।
કલ્પિતે મન્ત્રસિદ્ધૈસ્તુ સ્થાને સમવધારય

આરમ્ભઃ પ્રાતરિજ્યાયાઃ પ્રહરં ન હ્યતિક્રમેત્।
એકવિંશતિકં સાર્ધં મદ્યાહ્નો ન વ્યતિક્રમેત્

નાતિક્રમેત્તુ પ્રહરં સાયં યાગ ઉપક્રમઃ।
નિશીથયાગો નાડીનાં ન ચ ત્વેકોનવિંશતિમ્

ષડ્વિંશતિમતિક્રામેન્ન ચ પશ્ચિમપૂજનમ્।
અતિક્રમેચ્ચેદ્વે કર્તુઃ પુત્રહાનિર્ભવિષ્યતિ

સ્થાને દ્રવ્યવિનાશઃ સ્યાદ્રાષ્ટ્રસ્ય વ્યાધિપીડનમ્।
દિવ્યસ્થાનેઽથ વક્ષ્યામિ પ્રાગિજ્યાયા ઉપક્રમઃ

અષ્ટકં ન ત્વતિક્રામેન્નાડીનાં દ્વિજસત્તમ!।
દ્વાવિંશતિં ન મધ્યાહ્નો ન ચ સાયન્તનોઽષ્ટકમ્

વિંશતિં ન નિશીથેજ્યા સપ્તવિંશતિમન્તિમઃ।
નાતિક્રામેન્મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રમાદાદ્યદ્યતિક્રમેત્

દેશાધિપસ્ય પીડા સ્યાજ્જ્વરાદિવ્યાધિભિઃ સદા।
સ્થાને ધાન્યાદિનાશઃ સ્યાત્તત્તદ્દેશનિવાસિનામ્

અથ સ્થાને સ્વયં વ્યક્તે શ્રૃણુ કાલવિધિં દ્વિજ!।
પ્રથમેજ્યાસમારમ્ભો ઘટિકાદશકં ન ચ

અતિક્રામેન્ન મધ્યાહ્નો નાડીનાં પઞ્ચવિંશતિમ્।
સાયમિજ્યાસમારમ્ભો દશકં ન હ્યતિક્રમેત્

દ્વાવિંશતિં નિશીથેજ્યા નાતિક્રામેત પશ્ચિમઃ।
આદિત્યોદયવેલાં તુ નાતિક્રામેત્ કદાચન

પ્રમાદાદ્‌બુદ્ધિપૂર્વાદ્વા અતિક્રામેદ્યદિ દ્વિજ!।
અરાતિભિઃ પરિભવો મહાવ્યાધ્યાદિપીડનમ્

સદા દેશાધિપસ્ય સ્યાત્ પ્રજાનાં વ્યાધિપીડનમ્।
તત્સ્થાનસ્ય ન સમ્પત્તિસ્તદ્દેશે વૃષ્ટિવર્જનમ્

નિત્યનૈમિત્તિકં કર્મ નક્ષત્રાદિનિમિત્તકમ્।
તત્તત્કર્મોદિતં કાલં નાતિક્રામેત્તુ માનુષે

આર્ષાદિંકે તુ ત્રિતયે પૂર્વભાગોદિતં તુ યત્।
તત્ કુર્યાત્તદતિક્રાન્તૌ ભાગે તુ તદનન્તરે

તત્કાલાતિક્રમે દોષો નિત્યાતિક્રાન્તિવદ્ભવેત્।
અપરાંશોદિતં કર્મ તત્રૈવ તુ સમાચરેત્

પૂર્વાહ્ણે વિહિતં કર્મ મધ્યાહ્ને તુ સમાચરેત્।
મદ્યાહ્ને વિહિતં યત્તદપરાહ્ને સમાચરેત્

પૂર્વરાત્રોદિતં કર્મ મધ્યરાત્રે સમાચરેત્।
મધ્યરાત્રોદિતં યત્તત્ કુર્યાદપરરાત્રિકે

સ્વયં વ્યક્તે તુ પૂર્વાંશવિહિતં સ્યાત્તુ મધ્યમે।
પશ્ચિમે વાપિ તત્રોક્તં પૂર્વે વા મધ્યમેઽપિ વા

આચરેદનુકલ્પે તુ પૂર્વાહ્નવિહિતં તુ યત્।
તત્ કુર્યાદથ મધ્યાહ્ને અપરાહ્ણેઽથવા દ્વિજ!

પૂર્વરાત્રોદિતં કુર્યાન્મધ્યે વા પશ્ચિમેઽપિ વા।
ઋક્ષાણાં પૂર્વભાગે તુ ઋક્ષકર્મ સમાચરેત્

તિથીનાં પશ્ચિમે ભાગે તિથિકર્મ સમાચરેત્।
નક્ષત્રભેદે ચાધિક્યે તિથિભેદે તદન્તિમે

તત્રાપિ ચેદમાવાસ્યા સઙ્ગવાત્ પરતો ભવેત્।
તસ્મિન્ કુર્યાત્તુ તત્ કર્મ તત્ સ્યાત્ પૂર્વેદ્યુરન્યથા

અતીતે ભગવદ્યાગમાચરેદુત્તરાયણે।
પશ્ચાત્ ષોડશનાડીનામન્તરે હોમપશ્ચિમમ્

સ્નપનાદ્યં મુનિશ્રેષ્ઠ! ચૈત્રે ચ વિષુવે તથા।
પ્રાગેવ ભગવદ્યાગમાચરેદ્દક્ષિણાયને

સ્નપનાદ્યં તુ હોમાન્તં નાડીષોડશકાન્તરે।
અનુકલ્પે તુ તત્ કુર્યાત્ પશ્ચાત્ ષોડશકાન્તરે

એવમાશ્વયુજે માસિ વિષુવેઽપિ સમાચરેત્।
ઉત્તરાયણવત્ કુર્યાત્ તત્સઙ્‌ક્રાન્તિચતુષ્ટયે

યલ્લગ્નહેતુકં કર્મ યન્મુહૂર્તનિમિત્તકમ્।
તત્ સશેષં સમાપાદ્ય પ્રાયેણ વિભવેન તુ

તસ્મિન્ પ્રાપ્તે શુભે કાલે શશ્વચ્છેષં સમાપયેત્।
અર્ઘ્યાદ્યૈર્દેવમિષ્ટ્વા તુ અગ્નૌ પૂર્ણાહુનિં દદેત્

નૈમિત્તિકં દિવોક્તં તુ દિવૈવ તુ સમાપયેત્।
નૈમિત્તિકં નિશોક્તં તુ નિશ્યેવ તુ સમાપયેત્

યસ્મિન્ યસ્મિન્નહોરાત્રે વિહિતં કર્મ યદ્‌દ્વિજ!।
સમાપયેત્ તત્તસ્મિન્ યત્નતોઽવશ્યમેવ હિ

મહોત્સવઃ સદાકાલં વિહિતં ન ત્વતિક્રમેત્।
નિ શોત્સવસ્ય કાલઃ સ્યાત્તપનસ્યોદયાવધિ

કાલઃ સ્યાત્તીર્થયાત્રાયાં વિંશન્નાડ્ચન્તરે દિવા।
મનુષ્યનિર્મિતે સ્થાને મુખ્યકલ્પે દ્વિજોત્તમ!

અનુકલ્પે તુ તત્કાલો યાવદસ્તમયાવધિ।
સ્વયં વ્યાક્તાદિકે સ્થાને દિવા સ્યાન્મુખ્યકલ્પકે

અનુકલ્પે નિશાયાં તુ પૂર્વાર્ધાવધિકો ભવેત્।
મુખ્યકલ્પેઽપિ રાત્રૌ વા હ્યયનાદેસ્તુ સંભવે

મર્ત્યપ્રતિષ્ઠિતે સ્થાને પવિત્રારોહણસ્ય તુ।
કાલઃ સ્યાદહ્નિ વિપ્રેન્દ્ર! નાડીવિંશતિકાન્તરે

સ્વયં વ્યક્તાદિકે સ્થાને યાવદસ્તમયાવધિ।
રાત્રૌ તુ ભૂષણારોપં ન કદાચિત્ સમાચરેત્

ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે ચ તત્કાલાત્ પૂર્વમેવ તુ।
ચતુસ્સ્થાનસ્થિતસ્યાપિ સ્થાનદ્વયગતસ્ય વા

દેવસ્ય યજનં કૃત્વા હોમાન્તં સ્નપનાદિકમ્।
ઔપચારિકસાંસ્પર્શૈઃ પ્રભૂતૈર્હૃદયઙ્ગમૈઃ

પયોઘૃતાદિભિઃ સમ્યક્ સવિશેષૈર્મહામતે!।
તતોઽક્ષસૂત્રમાદાય તાવત્ કુર્યાજ્જપં સુધીઃ

યાવદ્રાહુવિમુક્તસ્ય ચન્દ્રાદેર્દર્શનં ભવેત્।
પૂજાહોમજપાદીનાં ફલાનન્ત્યમવાપ્નુયાત્

અન્યથા વિફલં કર્મ કર્તુર્વ્યાધ્યાદિપીડનમ્।
અતોઽપ્યન્યદનિત્યં યન્નૈમિત્તિકમુદાહૃતમ્

પુણ્યકાલવશેનૈવ તત્રાપ્યેવં સમાચરેત્।
કામ્યાનિ સર્વકર્માણિ તત્તત્કાલે સમાચરેત્

અન્યથા તાનિ કર્માણિ ન સિધ્યન્ત્યચિરેણ તુ।
સ્વયંવ્યક્તાદિકે તાનિ સર્વદૈવ સમાચરેત્

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ વૈ કુર્યાત્ સઞ્જાતે તન્નિમિત્તકે।
તદૈવ વાથ કર્માન્તે ત્રિદિનાભ્યન્તરે તુ વા

તદ્‌ગુરુત્વાનુગુણ્યેન પઞ્ચસપ્તદિનાન્તરે।
તદારમ્ભઃ સમાપ્તિર્વા હ્યન્યથા દ્વિગુણં ચરેત્

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ વૈ કુર્યાત્ સ્વયંવ્યક્તાદિકે સ્થલે।
સ્વયંવ્યક્તાદિકે સ્થાનચતુષ્કેઽપિ મહામતે!

પ્રાકારગોપુરાદીનામારમ્ભં સ્થાપનં તથા।
તથા ચ કર્મબિમ્બાનાં સ્થાપનં ચ વિશેષતઃ

જીર્ણોદ્ધારવિધાનં ચ પુનઃ સંસ્થાપનં તથા।
અઙ્‌કુરારોપણં ચૈવ ધ્વજારોહાવરોહણે

સુમુદૂર્તે સુનક્ષત્રે સુલગ્નેઽપિ સમાચરેત્।
દોષઃ સ્યાત્તદતિક્રાન્તૌ તચ્છાન્તિં ચ સમાચરેત્

દ્વાદશી તુ કલામાત્રા ત્રયોદશ્યાં સમાચરેત્।
કર્માવસાને શયનં પ્રબોધં પુનરેવ હિ

પવિત્રારોહણાદ્યેષુ વિવિધેષુ તુ કર્મસુ।
મુહૂર્તાતિક્રમે દોષો ન ભવેત્તુ કદાચન

યત્ર તુ વ્યાપકૈર્મન્ત્રૈરનન્યૈરધિકારિભિઃ।
દિવ્યશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ પૂજનં ક્રિયતે વિભોઃ

તત્ર સ્યાત્ કાલનિયમો દિવ્યસ્થાનોક્તમાર્ગતઃ।
એતેષાં દ્વિતયં યત્ર તત્ર કાલસ્તુ સૈદ્ધવત્

યત્ર ત્રયાણામેકં સ્યાત્ તત્રાર્ષસ્થાનવદ્ભવેત્।
પુરોદિતેષુ સ્થાનેષુ સર્વેષ્વપિ યથાક્રમમ્

ય ઉક્તઃ કાલનિયમો નિયતાદ્યેષુ કર્મસુ।
મુખ્યાનુકલ્પભેદેન દ્વિવિધસ્તદતિક્રમે

તદ્દોષશાન્તિં વૈ કૃત્વા તાનિ કુર્યાદનન્તરે।
કાલે યથા ક્રર્મહાનિર્ન કદાચિત્તુ જાયતે

તથા ક્રમેણ વૈ કુર્યાત્તાનિ કર્માણિ સર્વદા।
નિત્યનૈમિત્તિકે પ્રાપ્તે હ્યેકસ્મિન્ સમયે તદા

પૂર્વં નૈમિત્તિકં કૃત્વા પશ્ચાન્નિત્યં સમાચરેત્।
નૈમિત્તિકે હ્યનિત્યે ચ નિત્યે ચ યુગપદ્ગતે

પ્રાગનિત્યં તતઃ પશ્ચાન્નિત્યનૈમિત્તિકં ચરેત્।
નૈમિત્તિકે ચ કામ્યે ચ પ્રાપ્તે કામ્યં તુ પૂર્વતઃ

એતેષ્વપિ ચ સર્વેષુ પ્રાયશ્ચિત્તાખ્યકર્મણિ।
એકકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાયશ્ચિત્તં તુ પૂર્વતઃ

સમાપ્ય પશ્ચાદ્વૈ કુર્યાત્ તાનિ કર્માણિ સર્વદા।
યદા નૈમિત્તિકાદ્યં તુ વિભવાદ્યૈસ્તુ વિસ્તૃતમ્

તદા તાત્કાલિકં નિત્યં તત્કાલાત્ પ્રાક્ સમાચરેત્।
કાલાતિક્રમદોષસ્તુ તત્ર ન સ્યાત્ કદાચન

દેશિકા બહવો યત્ર બહવઃ પરિચારકાઃ।
તત્તત્કર્મોર્થબિમ્બાનિ સંભવન્તિ બહૂનિ ચ

તત્ર સર્વાણિ કર્માણિ હ્યેકદૈવ સમાચરેત્।
કાલાતિક્રમદોષસ્તુ વિદ્યતે તત્ર પૂર્વવત્

વક્ષ્યન્તે દેશિકા ઊર્ધં સ્વયંવ્યક્તાદિષુ દ્વિજ!।
ઇદાનીં મૂર્તિભેદેષુ લક્ષ્યન્તે દેશિકાઃ શ્રૃણુ

પરાત્પરસ્વરૂપસ્ય પરસ્ય ચ વિભોઃ સદા।
આચાર્યાન્ શાસ્ત્રવિહિતાંશ્ચતુરઃ પરિકલ્પયેત્

અષ્ટૌ દ્વાદશ વા કલ્પ્યા વ્યૂહે મૂર્ત્યન્તરેઽપિ ચ।
વૈભવેષ્વપિ મૂર્તેષુ દેશિકેન્દ્રાસ્તથૈવ હિ

સાધકાશ્ચૈવમેવ સ્યુઃ સદા ષોડશ વા દ્વિજ!।
વિભવેષુ સ્વતન્ત્રેષુ સાધકા દ્વાદશૈવ વા

અવતારેષુ દશસુ સ્વતન્ત્રેષુ મહામતે!।
પ્રાસાદે સ્થાપિતેષ્વેષુ કલ્પ્યા વારાધકા દશ

યથોક્તાચારસંયુક્તાસ્તથાપ્યધિકસંખ્યકાઃ।
તત્રૈતત્ કલ્પનં શ્રેષ્ઠમન્યત્ર તદન્રથકમ્

ન તુ કેવલ એવૈતે દશકલ્પ્યઃ કદાચન।
પરાત્પરાદિષુ સદા દશ સંખ્યાં ન કલ્પયેત્

અસ્વતન્ત્રેઽવતારેઽપિ દશસંખ્યાં ન કલ્પયેત્।
પરિચારકસંખ્યાં તુ વક્ષ્યામ્યુપરિ વિસ્તરાત્

ઇતિ સ્વાર્થાવિરોધેન પરાર્થાધિકૃતસ્ય તુ।
એકાયનસ્ય વિદુષઃ પ્રોક્તાઃ કાલાઃ ક્રમેણ તુ

તથા વૈ દીક્ષિતસ્યાપિ સિદ્ધાન્તરતચેતસઃ।
ઇદાનીં કર્મણિ સ્વાર્થે તયોર્નિરતયોઃ સદા

નિત્યાનાં કાલભેદં તુ સમાકર્ણય સામ્પ્રતમ્।
અથાભિગમનાદ્યાસ્તુ પઞ્ચકાલાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

પૂર્વોઽભિગમનાખ્યઃ સ્યાદુપાદાનાભિસંજ્ઞિતઃ।
કાલાનાં પ્રવિભાગં તુ પૃષ્ટઃ પુષ્કરજન્મના

સ્વાધ્યયાખ્યશ્ચતુર્થઃ સ્યાત્ પઞ્ચમો યોગસંજ્ઞિતઃ।
કાલાનાં પ્રવિભાગં તુ પૃષ્ટઃ પુષ્કરજન્મના

નારદેનાપિ ભેદેન પ્રોવાચ ભગવાન્ સ્વયમ્।
સ એવ ક્રમશો વિપ્ર! પ્રોચ્યતેઽત્ર પૃથગ્દ્વિજ!

પૌષ્કર :---
જ્ઞાતુમિચ્છામિ ભગવન્! કાલભેદેન વૈ સહ।
સ્વરૂપં મન્ત્રસિદ્ધાન્તાદ્યાગમાનાં યથાસ્થિતમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
કાલમેકં દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તદ્વ્યાપારવશાત્ પુનઃ।
ભિન્નમાભાતિ કર્તૄણાં ભગવદ્ભાવિનાં તુ વૈ

નાડિકાકલિતં યદ્વૈ અહોરાત્રં તુ સંસ્મૃતમ્।
પઞ્ચધા વિષમાંશૈસ્તદાપ્રભાતાદ્વિભજ્ય ચ

બ્રાહ્નં મુહૂર્તમાસાદ્ય મન્ત્રજ્ઞઃ પ્રયતઃ શુચિઃ।
શોધયિત્વા સ્વકં દેહમાયામાદ્યૈર્યથોદિતૈઃ

મન્ત્રવિન્યસ્તદેહોઽથ કુર્યાન્મન્ત્રાર્ચનં તતઃ।
જપસ્તોત્રાવસાનં ચ યાવદાદિત્યદર્શનમ્

કુર્યાદ્ભોગાર્ચનં પશ્ચાત્ પુષ્પમૂલફલાદિકમ્।
ગતે દિનાષ્ટમે ભાગે સ્નાનપૂર્વં સમાચરેત્

પ્રાગ્વદારાધનં માન્ત્રં તૃતીયપ્રહરાવધિ।
તતશ્ચતુર્થે પ્રહરે શાસ્ત્રાધ્યયનમાચરેત્

ચિન્તનં શ્રવણોપેતં વ્યાખ્યાનં સ્વધિયેચ્છયા।
અસ્તં ગતે દિનકરે આસાદ્યારાધનાલયમ્

કુર્યાન્મન્ત્રાર્ચનં સમ્યગ્જપધ્યાનસમન્વિતમ્।
આસાદ્ય શયનં પશ્ચાત્ સ્મરેન્મન્ત્રેશ્વરં હૃદિ

ક્ષપયિત્વા નિશાંશં તુ ઉત્થાય શયનાત્તતઃ।
યોગં યુઞ્જીત વૈ માન્તનં પ્રાગ્વદ્ધૃત્કમલોદરે

તલ્પમાસાદ્ય વૈ ભૂયઃ પ્રબુદ્ધઃ કમલોદ્ભવ!।
ઉત્થાયં શયનં ત્યકત્વા તતઃ પૂર્વોક્તમાચરેત્

કાલભેદમિમં વિદ્ધિ સપ્રપઞ્ચં પુરોદિતમ્।
નારદઃ ---
એકો હિ શ્રૂયતે દેવ! કાલો લોકે ન ચાપરઃ

પઞ્ચકાલાસ્ત્વયોદ્દિષ્ટાઃ કિમેતન્મેઽત્ર સંશયઃ।
શ્રીભગવાનુવાચ ---
એકસ્યૈવ હિ કાલસ્ય ભેદશૂન્યસ્ય નારદ!

આપ્રભાતાન્નિશાન્તં વૈ પઞ્ચધા પરિકલ્પના।
પૃથક્કર્મવશાત્ કાર્યા ન કાલા બહવઃ સ્મૃતાઃ

નારદઃ ---
એકકાલાશ્રિતાનાં ચ કર્મણાં લક્ષણં વદ।
પરિજ્ઞાતૈસ્તુ યૈઃ સમ્યક્ કૃતકૃત્યો ભવામ્યહમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
બ્રાહ્નાન્મુર્તાદારભ્ય પ્રાગંશં વિપ્ર! વાસરે।
જપધ્યાનાર્ચનસ્તોત્રૈઃ કર્મવાક્‌ચિત્તસંયુતૈઃ

અભિગચ્છેજ્જગદ્યોનિં તચ્ચાભિગમનં સ્મૃતમ્।
તતઃ પુષ્પફલાદીનામુત્થાયાર્જનમાચરેત્

ભગવદ્યાગનિષ્પત્તિકારણં પ્રહરં પરમ્।
તદુપાદાનસંજ્ઞં વૈ કર્મકાલપદાશ્રિતમ્

તતોઽષ્ટાઙ્ગેન યોગેન પૂજયેત્ પરમેશ્વરમ્।
સાધકઃ પ્રહરં વિપ્ર! ઇજ્યાકાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ

શ્રવણં ચિન્તનં વ્યાખ્યા તતઃ પાઠસમન્વિતઃ।
સ્વાધ્યાયસંજ્ઞં તં વિદ્ધિ કાલાંશં મુનિસત્તમ!

દિનાવસાને સંપ્રાપ્તે પૂજાં કૃત્વા સમબ્યસેત્।
યોગં નિશાવસાને ચ વિશ્રમૈરન્તરીકૃતમ્

પઞ્ચમો યોગસંજ્ઞોઽસૌ કાલાંશો બ્રહ્નસિદ્ધિદઃ।
નારદઃ ---
શ્રુતો મયાખિલઃ પૂર્વં ભગવદ્યાગ ઉત્તમઃ

તસ્યાઙ્ગાનિ વિભાગેન જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં પુનઃ।
શ્રીભગવાનુવાચ ---
અન્તઃકરણયાગાદિ યાવદાત્મનિવેદનમ્ ॥ 180 ।
તદાદ્યમઙ્ગં યાગસ્ય નામ્નાભિગમનં મહત્।
પૂજનં ચાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈર્ભોગૈર્યદખિલં મુને!

બાહ્યોપચારૈસ્તદ્વિદ્ધિ ભોગસંજ્ઞં તુ નારદ!।
મધ્વાજ્યાક્તેન દધ્ના ચ પૂજા ચ પશુના ચ યા

તત્‌ તૃતીયં હિ યાગાઙ્ગં તુર્યમન્નેન પૂજનમ્।
નિવેદિતસ્ય યદ્દાનં પૂર્વોક્તવિધિના મુને!

સમ્પ્રદાનં તુ તન્નામ યાગાઙ્ગં પઞ્ચમં સ્મૃતમ્।
વહ્નિસન્તર્પણં ષષ્ઠં પિતૃયાગસ્તુ સપ્તમઃ

પ્રાણાગ્નિહવનં નામ્ના ત્વનુયાગસ્તદષ્ટમમ્।
ઇત્યેતત્ કથિતં સર્વં યત્ ત્વયા પરિચોદિતમ્

પ્રદદ્યાદચિરાદ્યદ્વૈ તન્નિષ્ઠાનાં સ્વકં પદમ્।
ઇતિ પ્રોક્તં ક્રમેણૈવ કર્મભેદેન વૈ સહ

પઞ્ચકાલવિભાગં તુ દ્વયોરપ્યધિકારિણોઃ।
તત્રાયં હિ વિશેષઃ સ્યાત્ સત્યસંકલ્પયાજિનઃ

ચાતુરાત્મ્યૈકનિષ્ઠસ્ય મૂલધર્મૈકચેતસઃ।
આયામન્યાસપૂર્વં તુ વિઘ્નજિદ્યજનાન્તિમમ્

ઇહોદિતં યત્ તત્ સર્વં વર્જનીયં પ્રયત્નતઃ।
આત્મનોઽભીષ્ટસિધ્દ્યર્થં સાત્ત્વતાદ્યુક્તમાર્ગતઃ

પૂજને દીક્ષિતસ્યાપિ શિષ્યસ્યાધિકૃતેઽપિ ચ।
તસ્યાપિ વિહિતં સર્વમાયામાદ્યં પુરોદિતમ્

ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતઃ કાલભેદો મયા તવ।
યજ્જ્ઞાનાત્ સકલં કર્મ કર્તું યુજ્યેત સત્તમઃ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્‍ડે દ્વાદશકાલાર્ચનકાલવિભાગનિર્ણયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ ॥
*************