પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 8
॥ શ્રીઃ ॥
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
ભગવન્! મુનિશાર્દૂલ! સર્વજ્ઞ! વદતાં વર!
ગરુડપ્રમુખાનાં યદર્ચનં પ્રાગુદીરિતમ્
તદિદાનીં વિશેષેણ વિસ્તરેણ પ્રકાશય।
શાણ્ડિલ્યઃ ---
શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ તે સમ્યગ્ગરુડસ્યાર્ચનં પુરા
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ વાઞ્છિતં સાધકોઽશ્નુતે।
વિષ્ણોઃસઙ્કર્ષણાખ્યસ્ય વિજ્ઞાનબલશાલિનઃ
મૂર્તિર્જ્ઞાનબલાખ્યા યા સર્વાધારસ્વરૂંપિણી।
મહિમેતિ જગદ્ધાતુર્વિજ્ઞોયો વિહગેશ્વરઃ
સર્વરોગભયઘ્નશ્ચ ક્ષેપકઃ સર્વવિદ્વિષામ્।
તતસ્તમર્ચયેન્નિત્યં પ્રાસાદે સ્થાપ્ય મન્ત્રવિત્
પ્રાઙ્કણે પ્રથમે વાઽથ દ્વિતીયે મૂલમન્દિરાત્।
અગ્રદેશે પ્રકુર્વીત પ્રાસાદં મણ્ટપાકૃતિમ્
ચતુર્દ્વારસમોપેતં વર્ગત્રયસમન્વિતમ્।
વર્ગષટ્કાન્વિતં વાથ સર્વાલઙ્કારશોભિતમ્
મૂલગેહાત્રિભાગોચ્ચમર્ધોચ્ચં વા સુવિસ્તરમ્।
તસ્મિન્ બ્રાહ્નેઽથ દિવ્યે વા દિવ્યયુક્તેઽથ માનુષે
સંસ્થાપ્ય લોહજાં વાથ શૈલીમર્ચાં યથોદિતામ્।
ત્રિકાલમર્ચયેન્નિત્યં મુખ્યમૂર્ત્યર્ચનાન્તિમે
તદ્વિધાનં વિશેષેણ મન્ત્રપૂર્વં શ્રૃણુ ક્રમાત્।
પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય પક્ષિશબ્દમનન્તરમ્
પઞ્ચાક્ષરો મહામન્ત્રઃ સ્વાહાન્તઃ સંપ્રકીર્તિતઃ।
મન્ત્રાર્ણાનિ સબિન્દૂનિ પ્રાગોઙ્કારાન્વિતાનિ ચ
સમુચ્ચાર્યાથ તુર્યાન્તૈર્જ્ઞાનાદ્યૈશ્ચ હૃદાદિભિઃ।
અનેત્રૈરસ્ત્રપર્યન્તૈરઙ્ગાનીત્યવધારય
પ્રાઙ્મૂલમન્ત્રમદ્યાદ્યવ્યત્યયાદ્વિષહા ભવેત્।
સોઽયં મન્ત્રઃ સમાખ્યાતસ્ત્રિદશૈરપિ દુર્લભઃ
પઞ્ચાક્ષર ઇતિ ખ્યાતો ગારુઢો મુનિસત્તમ!।
પઞ્ચાઙ્ગાનિ યથાપૂર્વમક્ષરૈઃ સ્યુઃ સબિન્દુકૈઃ
સાઙ્ગેનાનેન મન્ત્રેણ સ્થાપનીયો વિધાનતઃ।
મૂલાલયગતે બિમ્બે સુસ્થિતે વાથ યાનગે
સ્થિતૈવ ગારુડી મૂર્તિર્યાને વા ગમનોન્મુખી।
શયને ચાસને ચૈવ ત્વાસીના વાથ સુસ્થિતા
દ્વારાવરણદેવાનાં ધ્યાનાધ્યાયે વિશેષતઃ।
ધ્વજારોહેઽપિ સુવ્યક્તં લક્ષણં ચાસ્ય વક્ષ્યતે
એવં જ્ઞાત્વા યથાકાલં તન્મન્ત્રનિરતો દ્વિજ!।
સ્નાત્વા તદીયમન્ત્રેણ કૃતપાદાવનેજનઃ
ઉપસ્પૃશ્ય યથાન્યાયં પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્ય ચ।
સ્વાસને સુખમાસીનઃ પ્રાડ્મુખો વાપ્યુદડ્મુખઃ
કરશુદ્ધિં ચ દિગ્બન્ધં પ્રાણાયામં સમાપ્ય ચ।
ભૂતશુદ્ધિં ચ વિધિવન્મન્ત્રવિન્યસ્તવિગ્રહઃ
પક્ષીશમુદ્રાં બદ્ધ્વાથ હૃદયામ્ભોરુહોદરે।
સ્વાનન્દધામનિષ્ઠસ્ય દેવસ્ય ચતુરાત્મનઃ
સંકર્ષણાંશાત્ સંપૂર્ણવિજ્ઞાનબલસંકુલાત્।
અવતાર્યામૃનૈર્ભોગૈર્જપાન્તં પ્રાગ્વદર્ચ્ય ચ
તતો મૂર્તૈર્યજેદ્બાહ્યૈઃ પ્રાગુક્તૈર્ભોગસંચયૈઃ।
પાત્રશિષ્ટૈશ્ચ દેવાન્નૈઃ સાધિતૈઃ પૃથગેવ વા
તદર્થં કલ્પયેત્ પ્રાગ્વદર્ઘ્યાદ્યં પાત્રપઞ્ચકમ્।
દ્વિતયં ચાથવૈકસ્મિન્ પાદ્યં સ્નાનીયવારિ ચ
અર્ઘ્યાચામે તદન્યસ્મિન્નેકસ્મિન્ સકલં તુ વા।
પ્રાગ્વત્ સ્વદેહવિન્યસ્તાન્ મન્ત્રાનભ્યર્ચ્ય મન્ત્રવિત્
અર્ઘ્યાદ્યૈર્ધૂપપર્યન્તૈસ્તતો દ્વારચતુષ્ટયે।
વાસ્ત્વીશં ક્ષેત્તનાથં ચ દ્વારલક્ષ્મીં સ્વમન્ત્રતઃ
ચણ્ડાદ્યં ચ ગણં પ્રાગ્વદાસનં કલ્પયેત્ તતઃ।
શેષપૂર્વં ચ ધર્માદ્યમષ્ટકં વા દ્વિરષ્ટકમ્
કાલચક્રં તદૂર્ધ્વે તુ સરોજાદ્યં ચતુષ્ટયમ્।
સમબ્યર્ચ્ય ચ ગન્ધાદ્યૈર્ગણનાથાદિકાનપિ
હૃત્પજકર્ણિકામધ્યે માનસૈરર્ચિતં પુરા।
સ્વવિદ્યયા સમાવાહ્ય સ્વસ્થાનાદ્બિમ્બહૃત્કજે
સકલીકૃત્ય વિધિવદઙ્ગલાઞ્છનભૂષણૈઃ।
સત્યાખ્યયા દક્ષિણતો બલશક્ત્યા સ્વરૂપયા
ગણિત્રકં ચ મન્દારકુસુમસ્તબકં તથા।
કલશં ચામૃતાધારં ફણીન્દ્રં દક્ષિણાદિતઃ
વિન્યસેલ્લાઞ્છનાન્યેવં કિરીટં વનમાલિકામ્।
અનન્તાદીનિ નાગાનિ ન્યસ્યાનિ તદનન્તરમ્
શક્તિઃ પ્રાગુદિતા તસ્ય બલધર્મસ્વરૂપિણી।
પક્ષીશમુદ્રાં સન્દર્શ્ય લયયાગં સમાચરેત્
ભોગયાગશ્ચ કર્તવ્યઃ પઝપીઠતલોપરિ।
પ્રાગાદિપઝપત્રેષુ હૃદયાદીનિ પૂર્વત્
વિદિક્પત્રેષુ ચૈવાસ્ત્રમેષાં વર્ણાનિ પૂર્વવત્।
રૂપલાવણ્યભૂષાદ્યૈર્મૂલમન્ત્રશરીરવત્
અગ્નીશરક્ષોવાયવ્યકોણેષુ વિહગેશિતુઃ।
ચતુષ્ટયં ગણિત્રાદ્યં કિરીટં વનમાલિકામ્
પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતો ન્યસ્ય દક્ષિણોત્તરયોસ્તથા।
ચતુષ્ટયં ક્રમેણૈવ શેષાદ્યાઃ પન્નગેશ્વરાઃ
દક્ષિણે વિહગેશસ્ય સત્યાખ્યા કર્ણિકોપરિ।
પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાન પ્રાણરૂપિણઃ
મધ્યસ્થસ્ય ખગેશસ્ય બહિઃ પ્રાગાદિતઃ ક્રમાત્।
સત્યઃ સુપર્ણો ગરુડસ્તાર્ક્ષ્યશ્ચ વિહગેશ્વરઃ
પઞ્ચાત્મકસ્ય પ્રાણસ્ય વિકારસ્ત્વેષ પઞ્ચધા।
સત્યાદ્યા દિક્ષુ ચત્વારઃ કોણેષુ વિહગેશ્વરઃ
દ્યાનમેષાં વિશેષેણ સમાકર્ણય સામ્પ્રતમ્।
આચાઙ્ઘ્રિગોચરાત્ સર્વો યસ્ય દેહસ્તુ પૌરુષઃ
દ્વિભુજસ્તુહિનાભસ્તુ સ સત્યઃ પ્રાણદૈવતમ્।
સુપર્ણઃ પઝરાગાભો નિર્મલઃ સ્વર્ણલોચનઃ
ગરુડઃ કાઞ્ચનાભસ્તુ કુટિલભ્રવરુણેક્ષણઃ।
કેકરાક્ષસ્તુ તાર્ક્ષ્યો વૈ પ્રાબૃડ્જલદસન્નિભઃ
દ્રવત્કનકનેત્રસ્તુ શબલાભસ્તુ પઞ્ચમઃ।
ચતુર્ભુજાઃ સુપર્ણાદ્યાઃ સૌમ્યરૂપા હ્યનાકુલાઃ
પતત્રિચરણાઃ સર્વે પક્ષમણ્ડલમણ્ડિતાઃ।
લમ્બોદરાઃ સુપીનાઙ્ગાઃ કુણ્ડલાદ્યૈર્વિભૂષિતાઃ
કુટિલભ્રૂસુવૃત્તાક્ષા વક્ર (જ્ર) તુણ્ડાઃ સિતાનનાઃ।
અપાનાદિસમીરાણામાધિપત્યેન સંસ્થિતાઃ
મહાબલા મહાકાયા રક્તતુણ્ડોઽત્ર પઞ્ચમઃ।
સ્વસ્વાઙ્ગુષ્ઠદ્વયપ્રોતગણિત્રોભયપાણિના
પુષ્પાઞ્જલિધરાઃ સર્વે મુખ્યેન વિહગોત્તમાઃ।
સુપર્ણઃ પશ્ચિમાભ્યાં તુ પાણિભ્યાં દક્ષિણાદિતઃ
મન્દારપુષ્પસ્તબકં દધદ્વિસ્મયમુદ્રિકામ્।
તથાવિધાભ્યાં ગરુડસ્તે ધત્તે વ્યત્યયેન તુ
તાર્ક્ષ્યઃ પશ્ચિમયોર્નિત્યં ધત્તે દક્ષિણવામયોઃ।
કદ્રૂં તથાઽમૃતં કુમ્ભં પઞ્ચમો વિહગેશ્વરઃ
દક્ષિણેન સુધાકુમ્ભં વામેન તુ ફણીશ્વરમ્।
નિત્યોદિતસ્ય વ્યૂહસ્ય તથા શાન્તોદિતસ્ય ચ
પ્રાણાપાનાદિવાયૂનાં પઞ્ચાનામપિ નામભાક્।
ગરુડઃ પરિવારત્વે ધ્વજત્વેપિ વિશેષતઃ
યોજનીયસ્તથાન્યેષુ સષુપ્ત્યાદિપદેષુ તુ।
વાસુદેવાદિમૂર્તીનાં ચતુર્ણાં ક્રમશસ્ત્વમી
સત્યાદ્યાસ્તાર્ક્ષ્યપર્યન્તાસ્તત્તન્મૂર્ત્યન્તરેષુ તુ।
ત્રિષુ ત્રિષુ સમાદેયાઃ સત્યાદ્યાઃ કેશવાદિષુ
પઝનાભાદિમૂર્તીનાં પઞ્ચમો વિહગેશ્વરઃ।
પરાત્પરપરવ્યૂહ વ્યૂહાન્તરતનોર્વિભોઃ
પ્રાદુર્ભાવતનોશ્ચાપિ જગદ્રક્ષણકાઙ્ક્ષિણઃ।
ખગાનાં કારણત્વાચ્ચ પ્રાગુક્તો વા ખગેશ્વરઃ
ઇતિ તે ગારુડવ્યૂહપ્રભાવઃ સંપ્રકીર્તિતઃ।
કુમુદાદ્યાસ્તતો બાહ્યે શક્રાદ્યાસ્તદ્બહિઃ ક્રમાત્
ત?ર્દ્બહિઃ કુમુદાદીનાં ભૂતેશાશ્ચોત્કટાદયઃ।
ગણશઃ પૂજનીયા વા તદગ્રે બલિણ્ડલે
મહાપીઠેઽથવા પૂજ્યા ગરુડસ્યાનુયાયિનઃ।
પાલયન્તશ્ચ તદ્ભક્તાન્ દિવ્યાન્યાયતનાન્યપિ
ધ્યાત્વૈવમર્ચનં કુર્યાદાસનાદ્યૈર્યથોદિતૈઃ।
ચતુષ્ષષ્ટ્યુપચારૈર્વા દ્વાત્રિંશદ્ભિસ્તુ વેતરૈઃ
ષોડશૈરુપચારૈર્વા મુખ્યમદ્યાધમક્રમાત્।
તન્નિવેદિતમન્નાદ્યં નરાણાં રોગિણાં સદા
વન્ધ્યાનાં વનિતાનાં ચ જયેચ્છૂનાં ચ ભૂભુજામ્।
વિષોપહતવેષાણાં પ્રદદ્યાત્ સંવિભજ્ય ચ
આર્દ્રાયાં પ્રતિમાસં તં વિશેષેણૈવમર્ચયેત્।
ઉત્સવેષુ વિશેષેણ ભ્રામયેદુત્સવાર્ચયા
ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતં ગરુડસ્યાર્ચનં પરમ્।
ઇતઃ પરં યચ્છ્રોતવ્યં તદ્વદસ્વ મુનેઽધુના
સનકઃ ---
મુને! સકલધર્મજ્ઞ! ભગવન્! ભક્તવત્સલ!।
વિષ્વ?ર્ક્સેનસ્ય વિઘ્નારેઃ પૂજનં વિહિતં પુરા
તદ્વિધાનં વિશેષેણ વદ સાનુગ્રહો યદિ।
શાણ્ડિલ્યઃ ---
પૌષ્કારાખ્યે મહાશાસ્ત્રે પુરા પુષ્કરજન્મનઃ
વિષ્વક્સેનાર્ચનં પ્રોક્તં યથાવચ્છૃણુ તન્મુને!।
પૌષ્કર ઉવાચ ---
કિમર્થમાહ ભગવન્! વિઘ્નોચ્છેદકરં પ્રભુમ્
સમસ્તવિઘ્નનાથાનાં પરમં કારણં ચ યઃ।
વિષ્વક્સેનસ્તુ યષ્ટવ્યો ભોગભૂમિગતેઽચ્યુતે
કૈર્દ્રવ્યૈઃ કેનવિધિના કિં કરોત્યભિપૂજિતઃ ।
શ્રીભગવાનુંવાચ ---
ભવિનાં ભાવિનો વિગ્નાઃ સદ્ધર્મવિનિવારકાઃ
ન યાગયજ્ઞધર્માદ્યૈર્મન્યે સંસારિણાં શુભમ્।
તત્પ્રવૃત્તૌ તુ યે વિગ્નાઃ પ્રોત્સાહવિનિવારકાઃ
વ્યપયાન્તિ ચ તે સર્વે ચક્રજ્વાલાભયાર્દિતાઃ।
પ્રાગાર્જિતેન કેનાપિ કર્મણા દ્વિજ! સામ્પ્રતમ્
અનુભુઙ્ક્તે ફલં યાગાદ્દ્વિવિધં ચાગ્રતઃસ્થિતમ્।
તસ્ય સંરક્ષણાર્થં તુ વિષ્વક્સેનઃ સદૈવ હિ
કાલે યાગાવસાનાખ્યે દ્વિતીયેઽવસરેઽથવા।
કૃત્વા નિર્વ્યાકુલં ચિત્તં યષ્ટવ્યઃ ફલસિદ્ધયે
યાગનિર્વર્તનાચ્છેષૈરમ્લાનૈરર્ઘ્યપૂર્વકૈઃ।
ઉપચારમયૈર્ભોગૈઃ સર્વૈરાભરણાદિકૈઃ
નૈવેદ્યૈર્મધુપર્કાદ્યૈર્મુખ્યમૂર્તેર્નિવેદિતૈઃ।
દ્વિજપ્રદાનશિષ્ટૈસ્તુ સ્વયં પ્રાશનવર્જિતૈઃ
તથા ચર્વન્તરસ્થૈશ્ચ હ્યપરેભ્યોઽનિવેદિતૈઃ।
સંસ્કૃતૈરૂષ્મણોપેતૈર્મધુરાજ્યપરિપ્લુતૈઃ
પૈષ્કર ઉવાચ ---
ક એષોઽતુલવીર્યો હિ યસ્ય દૂરાદ્દ્રવન્તિ ચ।
વિઘ્ના નિમેષમાત્રેણ ત્રૈલોક્યોન્મૂલનક્ષમાઃ
શ્રીભગવાનુવાચ ---
કાલવૈશ્વાનરાખ્યા યા મૂર્તિસ્તુર્યાત્મનો વિભોઃ।
સ એવ દ્વિજદેવાસ્યો વિષ્વક્સેનઃ પ્રકીર્તિતઃ
સ્થિત આહવનીયાદિભેદેન મખયાજિનામ્।
ઋક્પૂતં હુતમાદાય તર્પયત્યખિલં જગત્
એવં મન્ત્રમયાદ્યાગાત્ સાત્વિકાદ્બ્રહ્નભાવિતાત્।
સંપ્રાપ્ય ગુરુમૂર્તેર્બૈ પ્રાપણં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્
અનાહુતામરાણાં ચ સર્વલોકનિવાસિનામ્।
સ્વયં સંવિભજત્યાશુ તદનુગ્રહકામ્યયા
જ્ઞાત્વૈવં તસ્ય માહાત્મ્યં વ્યક્તિસ્થં ફલસિદ્ધયે।
ત્રિસન્ધ્યં નિત્યપૂજાયાં બલ્યન્તે તં સમર્ચયેત્
વત્સરોત્સવપૂર્વેષુ તથા વૈશેષિકેષ્વપિ।
વ્યક્ત્યાદ્યાધારભૂતેષુ(ભેદેષુ) ક્રમાત્ કૃત્વા પુરાર્ચનમ્
કેવલં વાથ હોમાન્તં સ્વશક્ત્યા વિભવેન વા।
વિસ્તરેણાથવા શશ્વત્તતઃ કમલસંભવ!
કૃત્વા પર્ણપુટે તોયં પાત્રે વા કલશેઽવ્રણે।
તમાત્મનોત્તરે ભાગે હ્યર્ચયિત્વા નિવેદ્ય ચ
અથાપરસ્મિન્ બાણ્ડે તુ તદસ્ત્રપરિમન્ત્રિતે।
નૈવેદ્યાદ્ભાગમાદાય તથા ચર્વન્તરસ્થિતાત્
ઓદનાદંશમુદ્ધૃત્ય દધ્યાજ્યવ્યઞ્જનૈઃ સહ।
સમાલભનપુષ્પાર્ધ્યકુશામ્બુપરિભાવિતમ્
તદ્ધૃન્મન્ત્રેણ બહુશો હ્યભિમન્ત્ર્યાબ્જસંભવ!।
તન્મૂલમન્ત્રમુચ્ચાર્ય ધ્યાનભાવનયાન્વિતમ્
પ્રાક્સન્નિવેશિતે ભાણ્ડે સમુત્કીર્ય પિધાય તત્।
પ્રણવાષ્ટકજપ્તં વા તન્નામ્ના સહ પૌષ્કર!
એકં વૈ સોદકં પાત્રં સનૈવેદ્યં જલાપ્લુતમ્।
સર્વત્ર સર્વદા યાગે કુર્યાત્ પ્રાગ્વિધિના વિના
તચ્ચાપિ ક્ષ્માતલે કૂપે તટાકાદૌ તુ ચોત્કિરેત્।
નોપભોગં યથા યાતિ કાકાદિષ્વબ્જસંભવ!
યસ્માત્ સન્મન્ત્રપૂતં તત્ પ્રાધાન્યેનાભિવર્ધતે।
અતો નિષિદ્ધઃ પાપાનામપાપાનાં વિશેષતઃ
જ્ઞાત્વૈવં યત્રતો મન્ત્રી તન્મન્ત્રેણ સમર્ચયતે।
સા?ર્ઙ્ગં મન્ત્રમતો વક્ષ્યે યથાવદવધારય
આક્રાન્તમનલેનૈવ પ્રાણાખ્યં બીજનાયકમ્।
ત્રૈલોક્ત્યૈશ્વર્યદોપેતમૂર્જોપરિ ગતં તુ તત્
તતો વારાહમાદાય ભૂધરવ્યોમ ભૂષિતમ્।
વિષ્વક્સેનાય તદનુ સનમસ્કં પદં ન્યસેત્
પ્રણવાદ્યો હ્યયં મન્ત્રો વિષ્વક્સેનસ્ય કીર્તિતઃ।
પૂર્વબીજં હિ યચ્ચાસ્ય ઊકારસ્વરવર્જિતમ્
આકારાદ્યૈશ્ચ ષડ્દીર્ઘૈર્ભિન્નમઙ્ગગણં નયેત્।
પ્રણવેન સ્વનામ્નાથ જાતિભિષ્ષડ્ભિરન્વિતમ્
નમસ્સ્વાહાદિભિશ્ચાયં વિષ્વક્સેનસ્ય અઙ્ગકઃ।
સાઙ્ગેનાનેન મન્ત્રેણ પ્રતિષ્ઠાપ્યો વિધાનતઃ
પ્રથમાવરણે વાથ દ્વિતીયાવરણેઽથવા।
ઈશાનસોમદિઙ્મધ્યે પ્રાસાદે દક્ષિણામુખે
મૂલાલયોચ્ચાન્નીચે તુ કલ્પિતે ગર્ભમન્દિરે।
બ્રહ્નસ્થાનેઽથવા દિવ્યે મૂલબેરાંશમાનતઃ
કલ્પિતસ્ય શિલાદારુલીહપૂર્વૈસ્તુ વસ્તુભિઃ।
પૂજનં મુખ્યકલ્પં સ્યાદનુકલ્પેઽગ્રમણ્ટપે
પ્રાગુક્તકોણભૂભાગે મેખલાત્રયનિર્મિતે।
પીઠેઽવતાર્ય ગગનાદમૂર્તં મૂર્તમેવ વા
કેબલં બલિદાનેન તર્પયેદુદકેન ચ।
ચતુસ્સ્થાનાવતીર્ણસ્ય મણ્ડલાદિષુ વૃત્તિષુ
પરવ્યૂહાદિરૂપસ્ય દેવસ્ય યજનાવધૌ।
પ્રાસાદાન્તર્ગતસ્યાપિ સ્વસ્થાનસ્થસ્ય મણ્ટપે
પૂજનં વિધિવત્ કાર્યમારમ્ભદિવસાદિતઃ।
સર્વકર્માવસાને તુ મણ્ડલાદિગતે વિભૌ
સ્વે સ્વે ધામ્નિ વિસૃષ્ટે તુ ધ્યાત્વા મણ્ડલમધ્યતઃ।
પૂજયેદ્વિધિવન્મન્ત્રી દ્વિતીયે વાસરેઽપિ ચ
ભગવદ્યજનાર્થં તુ પ્રાસાદસ્થં વિશેષતઃ।
યથાવિધિ સમબ્યર્ચ્ય નૈવેદ્યૈસ્તન્નિવેદિતૈઃ
અર્ઘ્યાદ્યૈરખિલૈરન્યૈસ્તામ્બૂલાદ્યૈશ્ચ નિત્યશઃ।
જલસ્થલાદિનિલયાંસ્તદ્ભૂતાંશ્ચાથ તર્પયેત્
પ્રાસાદસ્થસ્ય તસ્યાથ દેહમાનાનુસારતઃ।
કૃત્વા હેમાદિભિર્દ્રવ્યૈર્વિશેષાર્યાં વિધાનતઃ
ઉગ્રાં વા શાન્તરૂપાં વા વિઘ્નવિધ્વંસનક્ષમામ્।
ચતુર્ભુજાં વા દ્વિભુજામાસીનાં વા સમુત્થિતામ્
દ્વિભુજસ્ય ચતુર્હસ્તામન્યથા વા પ્રકલ્પિતામ્।
વૈશેષિકેષુ પ્રાપ્તેષુ પૂજયેદુત્સવાર્ચયા
મૃગયાદ્યુત્સવે પ્રાપ્તે યત્ર યત્ર વ્રજેત્ પ્રભુઃ।
તત્ર તત્ર નયેદેનં નિર્વિધ્નફલસિદ્ધયે
ધ્યાનમસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યથાવચ્છૃણુ સત્તમ!।
નવદૂર્વાઙ્કુરાભં ચ ત્વીષત્પિત્તલકાન્તિભૃત્
ચતુર્દંષ્ટ્રં ચતુર્બાહું ચતુષ્કિષ્કું ચતુર્ગતિમ્।
પૂર્ણાઙ્ગં કેસરિસ્કન્ધં પૃથૂરસ્થલરાજિતમ્
દક્ષિણાવર્તનિમ્નેન નાભિરન્ધ્રેણ શોભિતમ્।
આજાનુબાહું શ્રીમન્તં પિ?ર્ઙ્ગલાર્જિર્જટાધરમ્
દ્રવત્કનકપિઙ્ગાક્ષં ચિપિટં પૃથુનાસિકમ્।
સિતદીર્ઘનખશ્રેણીશોભિતં કુટિલભ્રુવમ્
વિસ્તીર્ણગણ્ડવદનં બાલેન્દુકુટિલોપમૈઃ।
નવકિંશ્વરુણાકારૈર્લોમૈઃ સંપૂર્ણવિગ્રહમ્
શોભનેન પ્રલમ્બેન પૃથુના પ્રોન્નતેન ચ।
માણિક્યકુણ્ડલાઢ્યેન યુક્તં શ્રોત્રદ્વયેન તુ
મકુટેનોન્નતેનૈવ હારાદ્યૈરુપશોભિતમ્।
ચિત્રકૌશેયવસનં વિચિત્રસ્રગ્વિમણ્ડિતમ્
પ્રલયદ્વાદશાદિત્યસહસ્રગુણદીધિતિમ્।
ઈષદૂર્ઘ્વે તથાદિર્યગ્વિનિપાતિતલોચનમ્
કુન્દેન્દુકાન્તિદશનં કિઞ્ચિદ્વિહસિતાનનમ્।
સ્વભાવસૌમ્યમમલં માયાક્રોધોપરઞ્જિતમ્
સવિલાસચલત્પાદન્યાસસ્થાનકસંસ્થિતમ્।
સ્વેનાન્તઃ કરણેનૈવ ભાવયન્તં પરં પદમ્
અઙ્ગુષ્ઠાદિ કનિષ્ઠાન્તં વામપાણૌ લતાત્રયમ્।
નામયત્યુન્નતા ચૈકા ઘ્રાણાગ્રે વિનિયોજિતા
સદ્વિઘ્નભીતિપ્રદયા ત્વનયા મુદ્રયાન્વિતમ્।
રથાઙ્ગશઙ્ખહસ્તં ચ લમ્બમાનગદાધરમ્
શ્રોણીતટનિબિષ્ટેન સાવહેલેન પાણિના।
ઇત્થંરૂપધરં દેવમનેકાદ્ભુતવિક્રમમ્
ઉગ્રરૂપમિતિ ધ્યાયેદાગ્નેયમનલપ્રભમ્।
દંષ્ટ્રાતર્જનનિર્મુક્તં સાભયં શાન્તલક્ષણમ્
મુખ્યદક્ષિણહસ્તેન ભક્તાનામભયપ્રદમ્।
તથાવિધેન વામેન લમ્બમાનગદાધરમ્
પૃષ્ઠદક્ષિણવામાભ્યાં ચક્રશ?ર્ઙ્ખધરં ક્રમાત્।
એવં ચતુર્ભુજસ્યોક્તં દ્વિભુજસ્યાવધારય
ઉક્તાભ્યામુગ્રશાન્તાભ્યાં શ?ર્ઙ્ખચક્રદ્વયં વિના।
પ્રાગુક્તદ્વિતયં વાથ દ્વિતીયં ચિન્તિતં તુ વા
ગદાવિરહિતં વાથ વામકટ્યવલમ્બિતમ્।
સ્થાનકે વાઽસને વામમૂરુદેશે નિવેશિતમ્
ગોપનીમુદ્રયા વાથ કટકાકારમુદ્રયા।
ઉભાભ્યામપિ પાણિભ્યાં વિશ્રાન્તં પીઠપૃષ્ઠતઃ
અવષ્ટભ્ય ગદામૂર્ધ્વે માતઙ્ગમુસલાકૃતિમ્।
પ્રાક્પઢદલમાક્રમ્ય પાદાબ્યાં કર્ણિકાસનમ્
સુસ્થિતં કર્ણિકાયાં વા પ્રાગ્વદન્યૈરલંકૃતમ્।
એવં ધ્યાનવિશેષેષુ ત્વેકં સ્થાપ્ય વિધાનતઃ
સમર્ચયીત કાલેષુ પ્રાગુક્તેષુ સ્વમન્ત્રતઃ।
ચતુસ્સ્થાનાર્ચનાર્થં તુ ણ્ડલાનાં તુ મધ્યતઃ
પૂજિતેષ્વથ મન્ત્રેષુ નિયુક્તેષુ સ્વધામનિ।
ઈશાનસોમદિઙ્મધ્યે ચતુરશ્રે પુરેઽથવા
દ્વારશોભાશ્રનિર્મુક્તે રેખાત્રિતયભૂષિતે।
તદન્તરેઽર્ધચન્દ્રસ્થે કમલેઽષ્ટદલાન્વિતે
સામ્રાજ્યેન નિયુક્તેઽસ્મિન્ વિગ્નાનામચ્યુતેન તુ।
પૂજિતે વિધિના શશ્વદભીષ્ટં સાધકોઽશ્નુતે
તસ્માન્મન્ત્રૈસ્તદીયૈસ્તુ સ્નાત્વા પૂર્વવિધાનતઃ।
પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદૌ વા ત્વાચમ્ય ન્યાસમાચરેત્
તદધિષ્ઠાતૃકત્વેન ધારણાભિઃ સ્વવિગ્રહમ્।
શોધયિત્વા પુનર્ન્યસ્ય ષડઙ્ગં તત્કરાદિતઃ
પ્રાગ્વદાનન્દધામાચ્ચ હ્યવતાર્ય તથા પ્રભુમ્।
ઇષ્ટ્વા હૃત્પુણ્ડરીકે તુ સ્વાપેક્ષાનિપ્કલાત્મકમ્
તમેવ સકલત્વેન યાતં ધ્યાત્વા યજેદ્વહિઃ।
પ્રાગ્વદર્ધ્યાદિપાત્રાણિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વવિગ્રહે
વિન્યસ્તમન્ત્રાનભ્યર્ચ્ય દ્વારેદક્ષિણસૌમ્યયોઃ।
ચણ્ડપ્રચણ્ડસદૃશૌ બલપ્રબલસંજ્ઞિતૌ
વાયુવેગં મહાપ્રાણં દ્વારાગ્રે ગરુડોપમમ્।
સમભ્યર્ચ્ય યથાપૂર્વં પ્રાગ્દત્વા કમલાસનમ્
ધર્માદ્યનન્તપર્યન્તં પઞ્ચકં નવકં તુ વા।
સત્વેનાચ્છાદિતં પશ્ચાત્ કેવલેનામ્બુજં સ્મરેત્
તસ્મિન્નાવાહ્ય તં દેવં હૃદયે ધ્યાનચોદિતમ્।
સન્નિધાનાદિકં કૃત્વા મુદ્રાબન્ધપુરસ્સરમ્
સમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈર્લયયાગવિધાનતઃ।
કર્ણિકામધ્યગં તસ્ય હૃદાદ્યં મુખ્યમન્ત્રવત્
પઝચ્છદાન્તરસ્થાશ્ચ તદાકારદ્યુતિં વિના।
કિન્ત્વઙ્ગાનાં ચ સર્વત્ર ઘ્યાનમુક્તં સિતાદિકમ્
ક્રિયાખ્યાં તૈજસીં શક્તિં સ્વાહાપર્યાયરૂપિણીમ્।
લક્ષ્મીરૂપધરાં પીતાં સર્વાલઙ્કારમણ્ડિતામ્
પ્રિયાનુરૂપાં સતતં સ્વાસીનાં વાથ સુસ્થિતામ્।
દક્ષિણોત્તરયોગેન ચામરોભયધારિણીમ્
(ઓં) હ્રીં ક્રિયાયૈ સ્વાહાન્તો મન્ત્રોઽયં સંપ્રકીર્તિતઃ।
અનેન સ્વામિનો દેહાત્તૈજસાદ્વિઘ્નસૂદનાત્
વામપાર્શ્વેઽવતાર્યાસ્ય ભોગયાગાવસાનતઃ।
ગજાનનો જયત્સેનો હરિવક્ત્રો મહાબલઃ
કાલપ્રકૃતિસંજ્ઞશ્ચ ચતુર્થઃ કમલોદ્ભવ!।
ગણરાજેશ્વરા હ્યેતે ચત્વારશ્ચણ્ડવિગ્રહાઃ
આજ્ઞાપ્રતીક્ષકાશ્ચાસ્ય સુશ્વેતચમરોદ્યતાઃ।
વિનાયકાદયશ્ચૈવ વિઘ્નેશાઃ પ્રવરાસ્તુ યે
અમીષાં ગણનાથાનાં નિત્યમાજ્ઞાનુપાલિનઃ।
ઈશાનાદિષુ કોણેષુ પ?ર્દ્મબાહ્યે સ્થિતાન્ ન્યસેત્
વીક્ષમાણા વિભોર્વક્ત્રં તત્તુલ્યસ્થાનકૈઃ સ્થિતાઃ।
તદ્વત્કરા?ર્ઙ્કિતાઃ સર્વે કિન્તુ મુદ્રાવિવર્જિતાઃ
ધ્યાનમેષાં પૃથગ્ભૂતં શારીરમવધારય।
ભીમદ્વિપેન્દ્રવદનં ચતુરદંષ્ટ્રં ત્રિલોચનમ્
કમ્બુગ્રીવં ચતુર્બાહું પૂર્ણચન્દ્રાયુતદ્યુતિમ્।
હારનૂપુરકેયૂરમેખલાદામમણ્ડિતમ્
નાનાસ્રગ્ગન્ધવસ્ત્રાઢ્યમનૌપમ્યપરાક્રમમ્।
ધ્યાયેદ્ગજાનનમતો જયત્સેનં ચ સંસ્મરેત્
મહત્તુરઙ્ગવદનં પઝરાગાચલપ્રભમ્।
દ્રવચ્ચામીકરાક્ષં ચ ત્વનેકાદ્ભુતવિગ્રહમ્
હરિવક્ત્રમતો ધ્યાયેત્ સટાચ્છુરિતમસ્તકમ્।
નિષ્ટપ્તકનકપ્રખ્યં દ્યોરઘર્ઘરનિસ્વનમ્
મૃગરા?ર્ડ્વદનં વિપ્ર! કલ્પાન્તનિલવેગિનમ્।
કાલપ્રકૃતિનામાનં ભાવયેદઞ્જનદ્રિવત્
દંષ્ટ્રાકરાલવદનં પિ?ર્ઙ્ગલશ્મશ્રુલોચનમ્।
ઝષકુણ્ડલભૃદ્રૌદ્રં મીનવન્નિમ્નનાસિકમ્
ગણરાજેશ્વરાઃ હ્યેતે મહાપુરુષલક્ષણૈઃ।
સંયુક્તાશ્ચાખિલૈર્વિપ્ર! આપાદાત્ કન્ધરાવધિ
યત્કિઞ્ચિન્મણ્ડનં વસ્તુ તદાદ્યોક્તં સ્મરેત્ત્રિષુ।
એતેષામર્ચનં કુર્યાત્ સ્વનામ્ના પ્રણવાદિના
નમોન્તેનાબ્જસંભૂત! નાનાસિદ્ધિફલાપ્તયે।
અષ્ટાષ્ટકૈસ્તદર્ધૈર્વાતસ્યાર્ધૈર્વા યથારુચિ
ક્ષિપ્રકર્મપ્રસિધ્દ્યર્થમષ્ટભિર્વા સમર્ચયેત્।
તન્નિવેદિતમન્નાદ્યમર્ઘ્યસ્રક્ચન્દનાદિકમ્
ન દેયં કસ્યાચિત્ પ્રાજ્ઞૈરૈહિકામુષ્મિકાપ્તયે।
સ્વાશ્રિતાનામનુજ્ઞાતં ભૂતાનાં ચૈવ તેન તત્
નિત્યં તદૂર્ધ્વતસ્તેષામાશાસ્થગિતચારિણી।
અત એવ હિ ભોક્તૄણામર્થહાનિં દદન્તિ તે
નૂનમાશાગણં સર્વં ધ્વંસયન્તિ સદૈવ હિ।
તસ્માદ્દદાતિ યોઽન્યેષાં સ્વયમશ્નાતિ વાઽધમેઃ
મોહાદુપેક્ષતે વાપિ સ યાતિ નરકેઽધમઃ।
અતઃ શ્રેયોર્થિના કાર્યઃ પરિહારઃ સદૈવ હિ
તચ્ચાપિ ક્ષ્માતલે કૂષે તટાકાદૌ તુ ચોત્ક્ષિપેત્।
નોપભોગં યથા યાતિ કાકાદિષ્વબ્જસંભવ!
ય સ્માત્ સન્મન્ત્રપૂતં તત્ પ્રાધાન્યેનાપિ વર્ધતે।
અતો નિષિદ્ધઃ પાપાનામપાપાનાં વિશેષતઃ
ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતં વિષ્વક્સેનાર્ચનં તવ।
અતઃ પરં યદ્વક્તવ્યમસ્તિ ચેત્તદ્વદસ્વ ભે
સનકઃ ---
કુમુદાદ્યાવૃતીશાનાં દ્વારાવરણવાસિનામ્।
શિલાલોહાદિભિઃ ક્લૃપ્તા યા યા મૂર્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા
તત્ર તત્ર ચ કિં કાર્યમર્ચને તદ્વદસ્વ મે।
શાણ્ડિલ્યઃ ---
દ્વારાવરણદેવાનાં સુસ્થિતાનાં સ્વસઝસુ
ચલાનાં વાથ હેમાદ્યૈર્નિર્મિતાનાં યથાવિધિ।
ત્રિકાલં વા દ્વિકાલં વા સંકટે ત્વેકકાલિકમ્
તત્તન્મન્ત્રેણ કુર્વીત પૂજામષ્ટોપચારતઃ।
પરવ્યૂહાદિરૂપસ્ય વિષ્ણોર્દિવ્યાલયાદિષુ
પ્રાસાદબેરપ્રાકારગોપુરદ્વારમણ્ટપાન્।
પચનાલયપાનીયશાલાપુષ્પાદિમણ્ટપાન્
ધનધાન્યામ્બરાવાસમાલિકાબલિવિષ્ટરાન્।
તથા?ર્ઙ્ગાશ્રયસ?ર્દ્માનિ ગોશાલાવાહનાસ્પદાન્
અપૂર્વાનથવા જીર્ણાન્ નષ્ટાંશ્ચૈબોદ્ધરન્તિ યે।
ગ્રામાદિરથ્યાવરણાનુત્સવભ્રમણાય ચ
ફલપુષ્પદ્રુમાઢ્યાનિ વાપીકૂપાન્વિતાનિ ચ।
વિશ્રામમણ્ડપોપેતનિપાનાલહ્કૃતાનિ ચ
ઉદ્યાનાનિ પ્રકુર્વન્તિ યે ભક્ત્યા તુ જગત્પ્રભોઃ।
કેદારાપણપૂર્વાણિ સાધનાનિ દદન્તિ યે
સમારાધકપૂર્વાણાં તદૈવ પરિચારિણામ્।
દાસીદાસકુટુમ્બાનાં દેવાલાયનિવાસિનામ્
પોષં કુર્વન્તિ યે વૃત્યા નિત્યયા પ્રીતયે વિભોઃ।
દેવસ્યાઙ્ગાઙ્ગિરૂપસ્ય પરિવારગણસ્ય ચ
નૂ પુરાદિકિરીટાન્તૈર્વિગ્રહં ભૂષયન્તિ યે।
પ્રાસાદગોપુરાદીનિ ચામીકરમયાનિ ચ
શયનાસનયાનાનિ રથાનિ વિવિધાનિ ચ।
મહાન્તિ હેમસદ્રત્નરચિતાનિ સમન્તતઃ
દ્વિરદાંશ્ચ વરાશ્વાંશ્ચ યાગોપકરણાનિ ચ।
પાદ્યાર્ઘ્યપાત્રપૂર્વાણિ પાદોદાદિપ્રતિગ્રહાન્
ભદ્રપીઠં તથા દીપધૂપયોર્લક્ષણાન્વિતમ્।
પાત્રયુગ્મં ચ વૈ ઘણ્ટામક્ષસૂત્રાદિકાન્યપિ
છત્રાણિ ચામરાદીનિ સિતાનિ વિવિધાનિ ચ।
ઉપાનત્પાદુકાદીનિ પાદપીઠાન્યનેકશઃ
હવિઃસ્થાલીશ્ચ વિવિધાઃ સાધારાશ્ચ સલક્ષણાઃ।
હેમરાજતતામ્રોત્થાસ્તામ્બૂલાધારસંયુતાઃ
સ્રુક્ સ્રુવાદીનિ ભાણ્ડાનિ યાન્યન્યાનિ સમર્ચને।
ઉપયોગ્યાનિ સર્વાણિ યેઽર્પયન્તિ જગદ્વિભોઃ
દેવદ્રવ્યાણિ રક્ષન્તિ દેવસ્વં ચ ભયાન્વિતાઃ।
સદાગમાદિસિદ્ધાન્તનિશ્ચયાર્થપ્રશંસકાઃ
દીક્ષાપયન્તિ સદ્ભક્તાન્ યે વેદાન્તાર્થસૂચકાઃ।
ભાષાભિઃ સ્વસ્વકીયાભિર્યે તદર્થપ્રબન્ધકાઃ
ભક્તોત્તમાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તાન્ દિવ્યાયતનાદિષુ।
ચલસ્થિરવિભાગેન લોહૈર્વા શિલયાથવા
સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારસદૃશાકૃતિચેષ્ટિતાન્।
બદ્ધાઞ્જલિપુટાન્ વાથ પ્રમાણેનોપલક્ષિતાન્
લાઞ્છિતાન્શ્ચક્રશ?ર્ઙ્ખાભ્યાં ભુજયોર્દક્ષિણાદિતઃ।
પઝવિષ્ટરમધ્યે તુ સ્વાસીનાન્ વાથ સુસ્થિતાન્
ઋજુસ્થિત્યા યથાશોભં વૈશાખસ્થાનકેન વા।
નિર્માય ચ વિધાનેન પ્રાઙ્કમે મણ્ટપેઽથવા
પ્રાસાદેષ્વનુરૂપેષુ કલ્પિતેષ્વગ્રતો વિભોઃ।
યથાવકાશં વામે વા દક્ષિણે વાથ પશ્ચિમે
સ્વસ્વમન્ત્રૈઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિધિવચ્છ્રદ્ધયાર્ચયેત્।
શ્રૃણુ મન્ત્રાંસ્તદીયાંસ્તુ સ્થાપનાદિષુ કર્મસુ
પ્રધાનપુરુષેશાત્મતારકબ્રહ્નણાઽથવા।
અહં સ તારકેણૈવ સવિસર્ગેણ ચાન્તિમે
આદ્યેન વા દ્વિતીયેન યુક્તયા ત્રિતયેન વા।
સંજ્ઞયા યોજનીયાસ્તે સાઙ્ગયાગાનતઃ શ્રૃણુ
તારાદ્યયોર્દ્વયોરેકં ષોઢા કૃત્વા તદન્તિમે।
જ્ઞાનાદિહૃદયાદીનિ ચતુર્થ્યન્તાન્યુદીરયેત્
પ્રણવાધારયુક્તાનિ પ્રાગેવાઙ્ગાન્યમૂનિ વૈ।
વિન્યસ્ય સંયજેન્નિત્યં ભક્તાન્ પરમધર્મિણઃ
પારતન્ત્ર્યે વિધિરયં ભક્તાનાં સંપ્રકીર્તિતઃ।
સ્વાતન્ત્ર્યે ચાગ્રહારાદૌ વિપિને વા નદીતટે
સપ્રાકારં વિમાનં તુ યથેષ્ટતલશોભિતમ્।
કલ્પયિત્વા પ્રયત્નેન રથ્યાભિશ્ચ પરિષ્કૃતમ્
દેશાન્તરગતાનાં વા ભગવલ્લોકવાસિનામ્।
દૃશ્યરૂપમદૃશ્યં વા દેવસારૂપ્યતાં ગતમ્
સ્થાપયિત્વા વિધાનેન પ્રાસાદે માનુષે પદે।
દિવ્યમાનુષયોર્વાથ દિવ્યે વા માનુષાશ્રિતે
વિષ્ણોર્મન્ત્રાસનાવ્યક્તપઝમધ્યસ્થચેતનાત્।
ભક્તબિમ્બહૃદમ્ભોજે ચૈતન્યમવતાર્ય ચ
સકલીકૃત્ય મન્ત્રેણ સાઙ્ગેનાભ્યર્ચયેત્ સદા।
આવાહને વિશેષોઽયં જીવતાં વાપ્યજીવતામ્
સર્વત્રાવ્યક્તપઝાદ્યૈરષ્ટભિર્વા દ્વિરષ્ટભિઃ।
ભોગૈઃ પ્રાગુદિતૈઃ સ્ફીતૈસ્તામ્બૂલાન્તૈરનુક્રમાત્
તત્તજ્જન્મદિને કાર્યં તેષાં વૈશેષિકાર્ચનમ્।
કૃત્વા પઝધ્વજારોહં કાર્યસ્તત્ર મહોત્સવઃ
દેવેન સહ કર્તવ્યઃ પરતન્ત્રોત્સવે ધ્વજઃ।
ભક્તપ્રણીતા ગાધાશ્ચ શ્રુત્યન્તાર્થોપબૃહ્નિતાઃ
શ્રાવયેદ્વિધિવદ્દેવં ભક્ત્યા ગીતિપુરસ્સરમ્।
તન્નિવેદિતમન્નાદ્યં ગાયકેબ્યઃ પ્રદાપયેત્
ઇતિ તે વૈનતેયાદિપરિવારગણસ્ય ચ।
પૂજનં સર્બમાખ્યાતં નાનાસિદ્ધિફલપ્રદમ્
ગોપનીયં પ્રયત્નેન નાસ્તિકાનાંવિશેષતઃ।
પ્રકાશયસ્વ ભક્તાનાં નિત્યકર્મરતાત્મનામ્
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે ગરુડવિષ્વક્સેનાદિપરિવારાર્ચનવિધાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
**************
મૂળ પાઠ: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0