પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 7

॥ શ્રીઃ ॥
સપ્તમોઽધ્યાયઃ
ન્યસ્ત્વાસ્ત્રમાસને યાયાદનલાલયમર્ઘ્યભૃત્।
પૂર્વવદ્‌દ્વારયાગં તુ કૃત્વા સંપ્રવિશેત્તતઃ

તત્ર પૂર્વોક્તવિધિના ઉપવિશ્ય સમાહિતઃ।
નાકુણ્ડહવનં યસ્માત્ સિદ્ધિકૃન્મન્ત્રયાજિનામ્

તસ્માત્ કુણ્ડં સદા કાર્યં સૌત્રં વા જઙ્ગમં સ્થિરમ્।
ભગવદ્વહ્નિશક્તેર્વૈ જ્વાલાદ્યા પ્રકૃતિઃ પરા

અપરા પ્રકૃતિર્ધિષ્ણ્યા નાનાકારા યથાનલાઃ।
અત એતાગ્નિરૂપા વૈ કુણ્ડા હવનકર્મણિ

ચતુરશ્રાદિભેદોત્થાઃ કામ્યાનાં કર્મણાં દ્વિજ!।
સદ્રત્નમાલાશ્રીવત્સમકુટાઙ્ગદલક્ષણાઃ

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મશાર્ઙ્ગનાનાશરોપમાઃ।
પરશ્વથં તથા સીરસદૃશાઃ સર્વસિદ્ધિદાઃ

વજ્રાદ્યસ્ત્રચયાકારા ભૃઙ્ગારકરકોપમાઃ।
સર્વે સપીઠા વિહિતાશ્ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકમેખલાઃ

ચક્રપદ્મગદાશઙ્ખસમસ્તવ્યસ્તલાઞ્છિતાઃ।
તતોષ્ઠયોનિનિર્વાહૈઃ સ્વૈરઙ્ગૈ રુચિરૈર્યુતાઃ

આદ્વાદશાઙ્ગુલાત્ કુણ્ડાઃ કરાન્તા યે ત્રયોદશ।
સર્વાકૃતિધરાશ્ચૈવ જઙ્ગમા મેખલોજ્ઝિતાઃ

અનુકલ્પે તુ વિહિતા ભક્તાનાં મન્ત્રતર્પણે।
એક(સ્ય)દ્વિહસ્તપર્યન્તા યથાલક્ષણલક્ષિતાઃ

ભૂમાવુલ્લિખ્ય સંપૂર્ય ધાન્યૈર્બીજૈર્મૃદા તુ વા।
સામગ્રીવિરહાચ્ચાપિ શશ્વત્કર્મસમાપ્તયે

અનુકલ્પાનુકલ્પે તુ નિત્યમેવાવિરોધકૃત્।
પ્રાજાપત્યે દૈશિકીયે શૈષ્યેઽર્ધકરસમ્મિતે

ક્ષેત્રે ક્રમાન્નયેદ્વૃદ્ધિં તાવદેકૈકમઙ્ગુલમ્।
યાવદષ્ટકરં ક્ષેત્રં ધિષ્ણ્યાર્થમુપજાયતે

એવં સ્યાન્માનભેદેન એકાશીત્યધિકં શતમ્।
એવં કૃતે શુભે કુણ્ડે અગ્નિકાર્યં સમાચરેત્

ચુલ્લ્યાં વા મલ્લકે વાપિ હોમં કુર્યાદ્યથાવિધિ।
શતાર્ધસંખ્યા હોમે ચ કુણ્ડં સ્યાદ્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્

હોમે સાષ્ટશતે ચૈવ મુષ્ટ્યરત્નિસમં ભવેત્।
હોમે સાર્ધશતે ચૈવ સારત્નિઃ સકનિષ્ઠિકા

હસ્તં સહસ્રહોમે તુ અયુતાખ્યે દ્વિહસ્તકમ્।
લક્ષહોમે ચતુર્હસ્તં કોટિહોમેઽષ્ટહસ્તકમ્

એવં સુલક્ષણં કુણ્‍ડં વિભવાનુગુણં શુભમ્।
સુધાદ્યૈર્વર્ણકૈઃ શુદ્ધૈર્ભૂષયિત્વોપલિપ્ય ચ

સુગન્ધૈશ્ચન્દનાદ્યૈશ્ચ પઞ્ચગવ્યપુરસ્સરૈઃ।
કુણ્ડસ્યારમ્ભકાલે તુ સંસ્કારા ન કૃતા યદિ

નિષ્પન્નસ્ય ચ તે સર્વે વિધેયાશ્ચ ક્રમેણ તુ।
તાડયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ પુષ્પૈર્દક્ષિણપાણિના

ખનનં તીક્ષ્ણશસ્ત્રેણ દેશિકશ્ચાસ્ત્રવિદ્યયા।
ગૃહીત્વા ચૈકદેશાત્તુ કુણ્ડમધ્યાત્તુ મૃત્કણમ્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકામ્યાં તુ હૃદયેન સમુદ્ધરેત્।
અસ્ત્રેણૈવ સમીકૃત્ય ન સ્યાન્નિમ્નોન્નતં યથા

સેચયેત્ કવચેનૈવ કુટ્ટયેત્તદનન્તરમ્।
લેપયેદ્ગન્ધતોયેન અસ્ત્રેણ પરિશોધયેત્

અસ્ત્રજપ્તૈઃ કુશાકાણ્ડૈસ્તીક્ષ્ણલાઙ્ગલવર્જિતૈઃ।
અસ્ત્રાભિમન્ત્રિતેનૈવ દર્ભકાણ્ડદ્વયેન તુ

તન્મધ્યે ચ કુશાગ્રેણ પ્રાગ્ભાગમવલમ્બ્ય ચ।
આરભ્ય દક્ષિણાશાયા લિખેદ્રેખામુદગ્ગતામ્

વિલિખ્યાર્ગલરેખાં પ્રાક્ કાષ્ઠા વૈષુવતી ચ સા।
તસ્યામુપરિ સંલિખ્ય રેખાણાં ત્રિતયં સ્ફુટમ્

પ્રાગગ્રં દક્ષિણાશાદિ હ્યુદીચ્યન્તં ચ સાન્તરમ્।
ઉત્તરાશાવધિર્યાવદ્દદ્યાદ્રેખાત્રયં તુ વા

પ્રત્યગ્ભાગાત્ સમારભ્ય નયેત્ પૂર્વમુખં તુ તત્।
તન્મધ્યે ત્રિતયં ચાઽન્ય(વાથ)દ્રેખાણામુત્તરામુખમ્

પ્રત્યગ્ભાગાત્ સમારભ્ય મદ્યૈકા પિઙ્ગલાભિધા।
દક્ષિણોત્તરયોર્દ્વે તુ સુષુમ્નોડાધિદૈવતે

નીત્વા શુદ્ધિમથાસ્ત્રેણ, ક્ષાલયેચ્છિરસામ્બુના।
સંશોષ્ય કવચેનૈવ નેત્રેણાથાવલોક્ય ચ

વિલિપ્યોદ્ધૃષ્ય ચાસ્ત્રેણ પ્રપૂજ્ય હૃદયેન તુ।
દર્ભકાણ્ડદ્વયેનાથ મદ્યે મદ્યેઽન્તરીકૃતે

વર્મણા ક્ષાલનાદ્યેન ચતુપ્પથધિયા પુનઃ।
નીત્વા વ્યક્તિં યથાવચ્ચ હૃન્મન્ત્રેણ મહામતે!

મૃદુદર્ભસમૂહં ચ નીરસં ચાશ્મકુટ્ટિતમ્।
શુષ્કગોમયચૂર્ણેન યુક્તં ગન્ધાશ્મના સહ

કુણ્ડે દ્રોણાંશમાત્રં તુ સમારોપ્ય પ્રસાર્ય ચ।
અચ્છિન્નાગ્રૈસ્તતો દર્ભૈરસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ

કુણ્ડભિત્તિગણં સર્વં પ્રોત્થિતૈઃ પરિભૂષયેત્।
વર્મણા ચાક્ષવાટં તુ સંકલ્પ્ય તદનન્તરમ્

સમબ્યર્ચ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈઃ મધ્યતઃ પ્રણવેન તુ।
તેનૈવ વિધિના નાભિં પૂજયેચ્ચન્દ્રસન્નિભામ્

તતઃ પવિત્રકં દાર્ભં શિખામન્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્।
પ્રાક્ સમાલભનોપેતં ચતુષ્પથપદે ન્યસેત્

હૃન્મન્ત્રેણ ચ વિન્યસ્ય તત્રોપર્યથ પૂજયેત્।
આધારશક્તિપૂર્વં તુ આસનં વૈષ્ણવં ચ યત્

અથવા પૂજયેચ્છક્તિં કેવલાધારસંજ્ઞિતામ્।
તત્ર નારાયણાખ્યાં વૈ શક્તિં વિદ્યોતલક્ષણામ્

લક્ષ્મ્યાકૃતિપદં પ્રાપ્તામમૃતામૃતરૂપિણીમ્।
સર્વાતિશાયિરૂપાં ચ સર્વશક્તિસમન્વિતામ્

સૌકુમાર્યેણ રૂપેણ સર્વવસ્ત્વન્તરસ્થિતામ્।
શાશ્વતીં સૃષ્ટિમાર્ગેણ અવતાર્ય હૃદમ્બુજે

પુનર્ધ્યાનક્રમેણૈવ હૃન્મન્ત્રેણ હૃદમ્બુજાત્।
સ્વનામપદયુક્તેન સનમઃપ્રણવાદિના

રેચકેન વિનિક્ષિપ્ય કુણ્ડે હૃત્પઝમધ્યતઃ।
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પઝમુદ્રાં પ્રદર્શ્ય ચ

તામ્રપાત્રેઽથવાન્યસ્મિન્ સમાદાય હુતાશનમ્।
આરણ્યં લૌકિકં વાઽથ મણિજં દર્પણોદ્ભવમ્

નિધાય કુણ્ડસ્યૈશાન્યાં સંસ્કારાર્થં ચ સામ્પ્રતમ્।
સન્તાડ્ચ ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ પ્રોક્ષયેચ્છિખયા ચ તમ્

હૃદાભ્યર્ચ્યામૃતધ્યાનં દત્ત્વાચ્છાદ્યાથ વર્મણા।
મૂલં સ્મૃત્વા સમાનીય પૂરકેણ હૃદન્તરે

મન્ત્રાનિલકરાકૃષ્ટં કૃત્વા તસ્માદ્વિનિર્ગતમ્।
વ્યસ્તો ગુણગણાત્ ષષ્ઠસ્તેજોનામ ગુણો હિ યઃ

પરસ્ય બ્રહ્નણઃ સોઽયં સામાન્યં સર્વતેજસામ્।
વિરેચ્ય વિન્યસેત્તસ્મિન્ વન્હિપાત્રે પુરાર્ચિતે

તતોઽગ્નિપાત્રમાદાય નિર્ધૂમમતિદીપ્તિમત્।
દક્ષિણેન કરેણૈવ પાણિભ્યામથવા દ્વિજ!

ભ્રામયિત્વા ચતુર્ધા વૈ તતઃ કુણ્ડાન્તરે ક્ષિપેત્।
ધ્યાયેદેકત્વમાપન્નં તતો મન્ત્રાર્ચિષા સહ

યાજ્ઞીયૈરિન્ધનૈઃ શુષ્કૈઃ પ્રજ્વાલ્યાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ।
હૃદા દક્ષિણહસ્તેન કુર્યાત્ પરિસમૂહનમ્

પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ હ્યાર્દ્રપાણિતલેન તુ।
તિર્યક્ ચાધોમુખસ્થેન નખપૃષ્ઠમદર્શયન્

અસ્ત્રાભિમન્ત્રિતેનૈવ પ્રોક્ષયેદર્ઘ્યવારિણા।
તતસ્ત્વભગ્નમૂલાગ્રૈઃ સમૈર્દદ્યાત્ કુશૈંસ્તરમ્

દિશિ દિશ્યુત્તરાશાન્તં, યામ્યાશાદૌ તુ સાન્તરમ્।
ચતુર્ગુણૈશ્ચતુર્ધા વાપ્યગ્રચ્છન્નૈઃ પરસ્પરમ્

પ્રાક્‌પ્રાન્તૈઃ પૂર્વભાગાચ્ચ યાવદુત્તરગોચરમ્।
ચતુર્ભિરસ્ત્રજપ્તૈર્વા ચતુર્દિક્ષુ ત્રિધા ત્રિધા

ચતુર્ભિશ્ચ ચતુર્ભિર્વા પ્રાક્‌પ્રતીચ્યોરુદઙ્‌મુખૈઃ।
દક્ષિણોત્તરયોશ્ચૈવ તત્સંખ્યૈઃ પ્રાઙ્‌મુખૈર્દ્વિજ!

અવતાર્ય તદૂર્ધ્વે તુ દક્ષિણસ્યાં તથાત્મનઃ।
દ્વન્દ્વદ્વયપ્રયોગેણ દ્રવ્યસ્થાપનમાચરેત્

પરિધીંશ્ચોધ્મનિચયં મુક્તદર્ભૈસ્તરણ્ડિકામ્।
સ્રુક્‌સ્રુવૌ ચ ચતુષ્કં યદેકત્ર વિનિવેશ્ય ચ

સ્રક્ધૂપમધુપર્કં ચ બીજાન્યેકત્ર વૈ તતઃ।
કૌશેયં ધૂતકેશં ચ વિષ્ટરં ચ ઘૃતં ચરુમ્

આજ્યસ્થાલીચતુષ્કં ચ નિધાય તદનન્તરમ્।
પ્રણીતં પાત્રયુગલં કરકં ચાર્ઘ્યભાજનમ્

ચતુષ્કમેતદપરં અગ્રતો વિનિવેશ્ય ચ।
પ્રાદેશમાત્રાઃ સમિધઃ પ્રભૂતં શુષ્કમિન્ધનમ્

પક્ષ્મકં સ્વેદહૃદ્વસ્ત્રં વામભાગે નિધાય ચ।
અર્ઘ્યોદકેન સાસ્ત્રેણ કૃત્સ્નં પાવનતાં નયેત્

સુસમં કુણ્ડબાહ્યે તુ પ્રાગ્ભાગે મેખલાશ્રિતમ્।
પવિત્રકાષ્ટકં કૃત્વા તેષુ ચાષ્ટવિધાન્ ન્યસેત્

ક્ષ્માદિકાં પ્રકૃતિં દેવીમહઙ્કારાવસાનિકામ્।
પ્રભવાપ્યયભેદેન વિભુના ચતુરાત્મના

અધિષ્ઠિતાં મહાબુદ્ધે! તામભ્યર્ચ્ય મહાત્મના।
સ્વનામપદયુક્તેન નતિના પ્રણવેન ચ

ઊર્ધ્વાધોમેખલાનાં તુ ચતુર્ણાં દિક્‌ચતુષ્ટયે।
કૌશેયવિષ્ટરસ્થાંશ્ચ વાસુદેવાદિકાન્ યજેત્

વિદિક્ષ્વપ્યયયોગેન ઊર્ધ્વાન્તમધરાત્તુ વૈ।
તદ્વદેવાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈઃ પૂજનીયાઃ ક્રમેણ તુ

તતસ્તન્મૂલદેશસ્થા બ્રહ્નવૃક્ષાદિકોત્થિતાઃ।
સપર્ણાઃ સત્વચઃ સ્પષ્ટા અધોનેમેસ્તુ ચાધિકાઃ

પ્રાક્‌પ્રત્યગુત્તરાગ્રૌ ચ પ્રાગગ્રૌ દક્ષિણોત્તરૌ।
ચતસ્રો વૈ પરિધયઃ શિખામન્ત્રેણ પૂજયેત્

વિષ્ટરાણિ તતો દદ્યાત્તેષુ પૃષ્ઠે હૃદા મુને!।
તત્પૃષ્ઠે પૂજયેન્નિત્યં લોકપાલાન્ સ્વદિક્‌સ્થિતાન્

દર્ભાન્ પ્રસવ્યમાવેષ્ટ્ય મૂલાત્ પ્રાદેશસંમિતાન્।
પરતો દ્વ્યઙ્ગુલં પાશં કૃત્વાવેષ્ટ્ય ત્રિરગ્રતઃ

પાશે નિવેશ્ય દ્વિ ત્રિ(?) ગુણં ગુણેષ્વાયમ્ય મૂલતઃ।
સમીકૃત્યાતિરિક્તાગ્રાણ્યનખં વિનિકૃન્તયેત્

કૃત્વા વેદોપયામં તં વામાઙ્‌ગુષ્ઠાન્તરાર્પયેત્।
સ્રુક્‌સ્રુવાભ્યાં ચ સંસ્કારમુપયામાગ્રગૈઃ કુશૈઃ

સ્રુચં દ્વાદશધા શોધ્ય સાસ્ત્રેણોષ્ણેન વારિણા।
તથૈવ દ્વિજશાર્દૂલ! સ્રુવં શોધ્ય દ્વિધૈવ તુ

તથૈવ સ્રુક્‌સ્રુવૌ હ્યેવ શિખામન્ત્રેણ વૈ તતઃ।
પ્રતાપ્યાસ્ત્રેણ સન્તાડ્ય સાર્ઘ્યપુષ્પાસનાન્વિતૈઃ

તદા પ્રમેયં તુ સ્રુચો જ્ઞાતવ્યં કર્મસિદ્ધયે।
શતપત્રાત્મનાનન્તો મુષ્ટિસ્થોઽનન્તવક્ત્રધૃક્

અન્તર્બીજાત્મભાવેન સ્થિત્વા ચોર્ધ્વમુખં પનઃ।
સપ્તસ્કન્ધં યદધ્યાત્મભૂતપ્રાણમરુન્મહત્

પ્રેરિતં બ્રહ્નરન્ધ્રેણ તત્તદિચ્છાવશાત્ પુનઃ।
સપ્તપાતાલનાગં ચ અગમત્ ક્ષ્મામ્બુજાત્મના

યદાશ્રિત્ય સ્વવાહે તુ અમૃતાત્મા જલસ્થિતઃ।
સચક્રરચનાજાલે સ્થિતસ્તેજસ્ત્રિમૂર્તિધૃક્

શઙ્ખવિગ્રહધૃગ્વાયુરાજ્યકોશં ચ ખં તતઃ।
નિર્બીંજમજમક્ષોભ્યમાદ્યં સ્યાદધિદૈવતમ્

અપરસ્મિન્ સ્રુવે જ્ઞેયં યથા જ્ઞાયેત તચ્છૃણુ।
સાક્ષાદમૃતમૂર્તિર્વૈ વરુણઃ કલશાત્મના

નાલાત્મના તદસ્ત્રં ચ સંસ્થિતં વિઘ્નધીતિકૃત્।
જગદાપ્યાયકૃચ્ચન્દ્રઃ પઝત્વેનાગ્રદેશતઃ

આનન્દારવ્યં હિ સામર્થ્યં જ્ઞેયં તત્ પારમેશ્વરમ્।
સત્યભૂતમમેયં ચ પ્રમેયમિદમાચ્યુતમ્

સંસ્કારકાલે ત્વારોપ્ય નિત્યં સન્મન્ત્રતર્પણે।
સ્વસંજ્ઞા પ્રણવોપેતા નમસ્કારપદાન્વિતા

સર્વેષામર્ચને વિપ્ર! આરાધ્ય હૃદયેન વા।
પૂજયિત્વાર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈર્ન્યસ્તમન્ત્રગણં તતઃ

અમ્બુપૂતેઽથ પાત્રે દ્વે હેમાદિદ્રવ્યનિર્મિતે।
પૂરયિત્વામ્ભસા તાભ્યાં વિષ્ટરદ્વિતયં ન્યસેત્

એકસ્મિન્ મૂલમન્ત્રં તુ સાસનં સંપ્રપૂજ્ય ચ।
તદસ્ત્રમપરસ્મિન્ વૈ તેન પ્રાગાદિતસ્તરમ્

પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ સ્રુચા સિચ્ય નિધાય ચ।
પૂરયિત્વાઽમ્ભસા ભૂયો દ્વિતીયેન સહોત્તરે

વિનિધાય ચ દિગ્ભાગે અર્ચયિત્વા પ્રણમ્ય ચ।
આજ્યૌઘં ચ તદસ્ત્રેણ પ્રોક્ષયેત્તાડયેદ્‌દ્વિજ!

ભાણ્ડસ્થસ્ય યદાજ્યસ્ય દર્ભૈઃ પ્રજ્વલિતૈઃ પુરા।
સ્પર્શનં વિદ્ધિ સંસ્કારમધિશ્રયણસંજ્ઞકમ્

ઉપાધિશ્રયણં નામ યત્તદ્‌દ્રાવણમુચ્યતે।
પરિવર્તનમન્યસ્મિન્ ભાણ્‍ડે દોષાપનુત્તયે

પ્રસાદીકરણં હ્યેતદુચ્ચસ્થેન કરેણ તુ।
પુનરાદાય કૃત્વાગ્રે આધારોપરિ યત્નતઃ

પરાવર્ત્ય સ્રુવેણાદૌ ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકસંખ્યયા।
દર્ભકાણ્ડચતુષ્કં તુ દ્વાદશાઙ્‌ગુલસંમિતમ્

તિર્યગુત્તાનપાણિભ્યામવષ્ટભ્ય ચ સાન્તરમ્।
અનામાઙ્‌ગુષ્ઠયુગ્મેન યથા મધ્યં નતં ભવેત્

તૈરાજ્યં ચતુરો વારાનાનયેચ્ચતુરો નયેત્।
અન્તરાન્તરયોગેન હ્યાત્મનોઽગ્નેસ્તુ સંમુખમ્

પ્રણવેનોક્તસંખ્યેન કુણ્ડમધ્યે વિનિક્ષિપેત્।
યદ્વા હૃદા દ્વિદર્ભેણ નિનયેદાનયેત્ ત્રિધા

સંપ્લવોત્પ્લવને કૃત્વા તતો દાર્ભં પવિત્રકમ્।
વિનિક્ષિપેચ્ચ તન્મધ્યે પવિત્રીકરણં ચ તત્

નીરાજીકૃત્ય નેત્રેણ કુશાગ્રૈરર્ચિષાન્વિતૈઃ।
હૃદા સંયોજનં કુર્યાદુપયામસ્ય તત્ર ચ

તેજસા હૃદયસ્થેન દૃગ્ગતેનાવલોકનમ્।
નિરીક્ષણમિદં વિપ્ર! નેત્રેણ હૃદયેન વા

નિરીક્ષ્યૈવં તુ તત્પશ્ચાત્ કવચોદરગં સ્મરેત્।
અવગુણ્ઠનમેતદ્ધિ સ્થિતં તત્રોપરિ સ્મરેત્

ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યસ્થં ધેનુમુદ્રાસમન્વિતમ્।
મન્ત્રં વૈ સૌરભીયં ચ સ્ફુરદિન્દુશતપ્રભમ્

તદન્તરસ્થં મન્ત્રેશં હિમાચલનિભં સ્મરેત્।
તત્સ્રુતૈરમૃતૌઘૈશ્ચ શશિજૈર્ધેનુજૈરપિ

કવચેનામૃતીકૃત્ય નિદધ્યાદુત્તરે ઘૃતમ્।
અમૃતીકરણં નામ ઇદં તે સંપ્રકાશિતમ્

સામાન્યાજ્યસ્ય સંસ્કારાન્ કૃત્વા પઞ્ચદશ દ્વિજ!।
અથાજ્યપ્રોક્ષણં કુર્યાદ્યોગ્યં તદખિલં તુ વૈ

સમિત્કુસુમપૂર્વં તુ વિષ્ટરેણ સ્રુવેણ વા।
હૃદાજ્યસિક્તૈઃ કુસુમૈઃ સર્પિષા વા ધિયા દ્વિજ!

ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારાન્ કુર્યાદ્દારાવસાનકાન્।
શ્રીકુક્ષિકુહરે યદ્વૈ બહિષ્ઠસ્ય પ્રવેશનમ્

ગર્ભાધાનં તુ તદ્વિદ્ધિ સંસ્કારં પ્રથમં મુને!।
પ્રાણયોગાચ્ચ યા શક્તિર્વાહ્ની શ્રીજઠરે સ્થિતા

જડરૂપાક્ષયા સૂક્ષ્મા તસ્યાશ્ચિત્પ્રસરો હિ યઃ।
ભગવચ્છક્તિચૈતન્યસામર્થ્યાચ્ચ શનૈઃ શનૈઃ

સ્મૃત્વૈવં જુહુયાદાજ્યં હૃન્મન્ત્રેણોદિતેન ચ।
ભવેત્ પુંસવનં ચાગ્નોશ્ચિચ્છક્તિનયનાત્તુ વૈ

સીમન્તાખ્યં તુ સંસ્કારમગ્નેઃ કુર્યાદનન્તરમ્।
અવ્યક્તાશ્ચ તદન્તસ્થાઃ શિરઃ પાણ્યાદયોઽખિલાઃ

સ્વાં સ્વાં વૈ કર્મસીમાનં પ્રબુદ્ધાઃ સંશ્રયન્તિ યે।
વિભાગકલ્પનં તેષાં સીમન્તં તદુદાહૃતમ્

અગ્નેર્વૈ જાતકર્માર્થં પૂર્વવદ્ધોમયેત્ સકૃત્।
નિસ્સૃતસ્ય ચ વૈ ગર્ભાત્ સ્નાતસ્ય પ્રાશનં દ્વિજ!

હિરણ્યમધુસર્પિર્બ્યાં જાતકર્મ ભવેત્તુ તત્।
હોમયેન્નામકર્માર્થં ઘૃતપૂર્ણસ્વુવેણ ચ

જાતસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નેન વાસુદેવાદિના દ્વિજ!।
અઙ્કયેત્ સુપ્રસિદ્ધેન નામકર્મ ભવેદિદમ્

અન્નપ્રાશનકર્માર્થં પૂર્વવદ્ધોમમાચરેત્।
એવં સંસ્કારશુદ્ધસ્ય વૈષ્ણવાગ્નેઃ પ્રયત્નતઃ

મન્ત્રાન્નદાનપૂર્વં યત્તદન્નપ્રાશન ભવેત્।
શિખાબન્ધં યદગ્નેસ્તુ તચ્ચૌલમિતિ ચોચ્યતે

યદગ્નેર્હોમયોગ્યત્વં તચ્ચોપનયનં સ્મૃતમ્।
વેદવ્રતં ચ ગોદાનં સમાવર્તવિવાહકૌ

કૃત્વાનલસ્ય જિહ્વાનાં ભાવયેત્ સપ્તકં પુનઃ।
નવખણ્ડે સમિદ્ધાગ્નૌ કુણ્ડેઽગ્નાવર્ચિષોદ્ધતે

ઈશપ્રાગનલાખ્યાનાં પદાનાં ભાવયેત્ ત્રયમ્।
યાતુધાને તુ વારુણ્યે વાયન્યે તુ પદત્રયે

જિહ્વાત્રયં તુ બોદ્ધવ્યં મધ્યતો દક્ષિણોત્તરે।
એકા ચૈવ પરિજ્ઞેયા તાઃ કમેણ નિબોધ તુ

હવ્યા કવ્યા ચ ધૂમ્રા વૈ તિસ્રઃ પ્રાચ્યાં દિશિ સ્થતાઃ।
કાલી મનોજવા ચેતિ કરાલી ચેતિ પશ્ચિમે

એકાં વૈ લેલિહાખ્યાં ચ વિદ્ધિ શેષપદત્રયે।
રક્તં શ્વેતં તથા નીલં કૃષ્ણં પીતં તથારુણમ્ ॥ 122 ।
સૌદામિનીનિભં ધ્યાયેજ્જિહ્વાનાં સપ્તકં ક્રમાત્।
સ્વસ્વબીજૈઃ, સ્વસંજ્ઞૈર્વા, સબીજૈર્વા સ્વનામભિઃ

એતૈર્મન્ત્રૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ભાવયેચ્ચ યથાક્રમમ્।
પ્રભાદીપ્તિઃ પ્રકાશા ચ મરીચિસ્તાપની તથા

કરાલા લેલિહા ચૈવ કુણ્ડં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતાઃ।
ઈશપૂર્વાગ્નિદિગ્ભાગે પ્રભાદ્યં ત્રિતયં સ્મૃતમ્

રક્ષોવારુણવાયવ્યે મરીચ્યાદ્યં ત્રયં તુ તત્।
ઉદગ્દિઙ્ભધ્યતો યામ્યે સ્થિતૈકા, લેલિહાભિધા

વિભાગમેવં જ્ઞાત્વા વૈ જિહ્વાનામગ્નિકર્મણિ।
આધેયોલ્લિઙ્કિતાકારં ધ્યાત્વા કુણ્ડગતાનલમ્

તજ્જનિત્રીં તતઃ કુણ્ડાજ્જ્વાલામાર્ગેણ ચોદ્ગતામ્।
પરાનન્દપ્રકાશાભાં નાસિક્યા દ્વાદશાવધિ

તતોઽવતારયોગેન પ્રવિષ્ટાં ભાવયેદ્ધદિ।
હૃન્મન્ત્રેણઆર્ચયિત્વાગ્નિં સાર્ઘ્યપુષ્પૈશ્ચ નિર્મલૈઃ

ધૂપૈર્દીપેન દધ્નાચ તિલૈરક્ષતમિશ્રિતૈઃ।
અન્નૈર્ભક્ષ્યફલોપેતૈરાજ્યેન ક્રમશો દ્વિજ!

સંપૂજ્યૈવં વિધાને સ્વમન્ત્રેણાથવા તતઃ ॥
તર્પયેત યથાશક્તિ તિલાજ્યાદ્યૈરનુક્રમાત્

આજ્યેન વા કેવલેન સહસ્રશતસંખ્યયા।
દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં પશ્ચાત્ પૂજિતાં કુસુમાદિકૈઃ

સ્રુક્‌સ્રુવેણોપયામેન હ્યૂર્ધ્વાધઃ સંસ્થિતેન ચ।
સ્રુવા સંપુટયોગેન વહ્નેર્વદનમદ્યગમ્

પ્રાદક્ષિણ્યેન ચામધ્યાદ્ધારાપાતં સમાચરેત્।
નયેન્મદ્યપદે નિષ્ઠામાજ્યધારાં તથા પુનઃ

પ્રદર્શ્ય હાર્દયીં મુદ્રામગ્નિમુદ્રા તુ વા દ્વિજ!।
નારાયણાત્મકં વહ્નિ પ્રાગ્વદભ્યર્ચયેત્તતઃ

પૂર્વવચ્ચ સ્મરેદ્વહ્નિં સાકારં નિષ્કલપ્રભમ્।
સ્વયોગબલવીર્યેણ વ્યાપકં સર્વદિગ્ગતમ્

કદમ્બકુસુમાકારં સ્વપ્રભાભિર્વિરાજિતમ્।
કુણ્ડમાપૂરયન્ સર્વં સર્વાકૃત્યા તુ સર્વતઃ

એવં હિ વિતતો વ્યાપી નિરાકારઃ સુદીપ્તિમાન્।
અથ જ્વાલાજટાધારે વહ્નૌ વૈ કુણ્ડમધ્યતઃ

અનુસન્ધીયતે બુદ્ધ્યા વિષ્ટરં તુ યથોદિતમ્।
તદર્ચનમથો કુર્યાત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈઃ સચન્દનૈઃ

મુદ્રાબન્ધં તતઃ કુર્યાત્ પીઠામરગણસ્ય ચ।
તતોઽવતાર્ય તન્મદ્યે હૃદયાત્ પરમેશ્વરમ્

નીરૌદકાત્ સ્વમન્ત્રેણ દદ્યાત્ પુષ્પાઞ્જલિં વિભોઃ।
સાઙ્ગં સલાઞ્છનં ધ્યાયેત્ સકલં પરમેશ્વરમ્

સાંમુખ્યં સન્નિધાનં ચ સન્નિરોધનમાચરેત્।
અર્ઘ્યપ્રદાનપૂર્વં તુ સર્વં કુર્યાત્તુ પૂર્વવત્

મૂલબિમ્બે યથા ધ્યાનમગ્નિમધ્યે તથા ભવેત્।
યાનગે યાનગં ધ્યાયેદગ્નૌ સ્થાને યથાસ્થિતમ્

આસીને ત્વથ ચાસીનં શયાને ચ તથાવિધમ્।
પઝરાગારુણરુચિં સ્મર્તવ્યમનલાસ્પદે

મૂલાદિસર્વમન્ત્રાણાં તત્તન્મુદ્રાં પ્રદર્શ્ય ચ।
અર્ધ્યગન્ધાદિના પસ્ચાત્ પૂજયેત્ સકલં પ્રભુમ્

લયભોગાત્મના સમ્યકૂ પૂર્વોક્તવિધિનાઽથવા।
સમિદ્ગણં તુ પાત્રસ્થં કૃત્વાભ્યર્ચ્ય હૃદા મુને!

શિરસાવનતેનૈવ વિનિવેદ્ય તતઃ પ્રભોઃ।
ઇધ્માનામષ્ટકં ચાપિ ચતુષ્કં દ્વયમેવ વા

આજ્યેન સર્વતઃ સિક્તં બ્રહ્નક્ષીરદ્રુમોદ્ભવમ્।
સમાદાય દ્વિધા કૃત્વા મૂલેન દ્વિજસત્તમ!

નિધાય દક્ષિણસ્યાં ચ મધ્યે આગ્નેયદિગ્ગતમ્।
વિશ્રાન્તં નૈરૃતપદે ઉત્તરસ્યાં તથાપરમ્

વાય્વીશપદસંરુદ્ધમાઘારાજ્યં તતઃ ક્ષિપેત્।
ઇધ્મમૂલાદથાગ્રાન્તમિધ્મેધ્મોપરિ સંસ્થિતમ્

સ્રુવમાજ્યેન સંપૂર્ય સૂર્યબીજેન ચિન્તયેત્।
સહસ્રાંશું ચ તન્મધ્યે દદ્યાત્ કુણ્ડસ્ય દક્ષિણે

અપરસ્મિન્ સ્રુચિ ધ્યાત્વા સોમાખ્યેનાક્ષરેણ તુ।
પૂર્ણં શશાઙ્કબિમ્બં ચ પ્રદદ્યાત્તુ તદુત્તરે

સંખ્યાનુગુણમિધ્માનાં ઘૃતં ચ જુહુયાત્તુ વૈ।
સૂર્યસોમાત્મકં ચાગ્નેર્વિદ્ધિ તલ્લોચનદ્વયમ્

એતયોરન્તરં યદ્વૈ તદગ્નૈર્વદનં સ્મૃતમ્।
તત્રૈવ જુહુયાત્ પૂર્વં સમિધાં સપ્તકં ક્રમાત્

ઘૃતસિક્તાં ચતુસ્સંખ્યામેકૈકાં હિ સુપુષ્કલામ્।
પ્રાક્કુહ્કુમાદિના લિપ્તાં કાષ્ઠસંજ્ઞાં તુ હોમયેત્

સ્રગ્ધૂપમધુપર્કં ચ બીજાન્નાજ્યં યથાક્રમમ્।
તત્રાન્નસમિદાધાને વિશેષોઽયં વિધીયતે

સાધિતં સંસ્કૃતેઽગ્નૌ પ્રાક્‌ તન્નિધાયાગ્રતશ્ચરુમ્।
સમુદ્ધાટ્યાવલોક્યાદૌ સંપ્રોક્ષ્યાર્ઘ્યામ્બુના તતઃ

દર્ભકાણ્ડચતુષ્કેન સાનગ્નિના તદનુ સ્પૃશેત્।
તન્મધ્યે સ્રુક્‌ચતુષ્કં તુ મન્ત્રેણાજ્યસ્ય નિક્ષિપેત્

અથાદાય સ્રુચં તત્ર તદ્વદ્દદ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્।
ચતુરઙ્‌ગુલમાનેન અન્નગ્રાસમથાહરેત્

તન્નિધાય સ્રુવા ગર્ભે તદ્‌ર્ધ્વે પૂર્વવદ્‌ધૃતમ્।
દદ્યાદગ્નૌ ચતુષ્કં તુ ક્ષિપેદન્નાહુતિં તતઃ

ભૂયોઽગ્નૌ સ્રુક્‌ચતુષ્કં તુ હ્યાજ્યસ્યાપાદ્ય યત્નતઃ।
તતોઽન્યમાજ્યસંસિક્તં પ્રાગ્વત્ કૃત્વાહુતં પુનઃ

દદ્યાત્ પૂર્વપ્રયોગેણ ત્વેવમેવ ચતુષ્ટયમ્।
હુત્વાપ્યન્નાહુતીનાં તુ હ્યાજ્યાખ્યાં જુહુયાત્તતઃ

યાદૃઙ્‌નિવેદ્યતે બિમ્બે હોતવ્યશ્ચાપિ તાદૃશઃ।
સ્રુવમધ્યેન સ્રુગ્ગર્ભે એકૈકં વા ઘૃતસ્ય તુ

પ્રત્યેકમન્નસમિધઃ ક્ષિપેદાદ્યન્તયોસ્તથા।
તિલૈર્ઘૃતસમાયુક્તરૈરષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્

શતં શતાર્ધં પાદં વા યથાશક્તિ સમાચરેત્।
આજ્યાક્તૈરક્ષતૈસ્તદ્વત્તિલૈશ્ચ જુહુયાત્તતઃ

અર્ધમર્ધાંશસંયુક્તમધિકં ચાગ્રવર્તિનામ્।
જપકાલે તથા હોમે કર્તવ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા

સ્વિષ્ટકૃદ્ધવનં કુર્યાદન્નગ્રાસેન વૈ સકૃત્।
કામ્યૈરવશ્યફલદૈર્દેશકાલસમુદ્ભવૈઃ

તિલૈર્ઘુતેન પયસા દધ્ના વા પાયસેન તુ।
સિદ્ધાન્નૈઃ સાધિતૈર્ભક્ષ્યૈર્બીજૈર્લાજૈશ્ચ તણ્ડુલૈઃ

મૂલૈઃ ફલૈઃ પલ્લવૈશ્ચ સુપ્રશસ્તૈશ્ચ કોમલૈઃ।
સુગન્ધૈઃ સ્થલપઝાદ્યૈઃ પુષ્પૈર્દ્વિજ! સિતાદિકૈઃ

ગુગ્ગુલેનાજ્યમિશ્રેણ સજ્જશ્રીવેષ્ટકેન વા।
ધાત્રીફલૈશ્ચ સરસૈરુત્પલૈશ્ચ શુભૈસ્તથા

સુસિતૈઃ સિતરક્તૈશ્ચ પઝૈર્બિલ્વૈઃ સુશોભનૈઃ।
દૂર્વાકાણ્ડૈરભગ્નાર્ગ્રૈદન્તિસદ્દન્તનિર્મલૈઃ

એધોભિર્બ્રહ્નવૃક્ષોત્થૈઃ ક્ષીરદ્રમમયેસ્તથા।
અમૃતાક્ષીરસંયુક્તા ઔદુમ્બર્યો મધુપ્લુતાઃ

અચ્છિન્નાગ્રા હ્યભગ્નાસ્ચ કણ્ટકૈઃ પરિવર્જિતાઃ।
સર્વાસ્ત્રિમધુયુક્તાશ્ચ ઘૃતયુક્તાસ્તુ વા પુનઃ

યોક્તવ્યાન્યગ્નિમધ્યે તુ સમિદ્ભિઃ સહ સર્વદા।
સર્વાણ્યન્નવિશેષાણિ ચન્દનાદીનિ યાન્યપિ

સદન્તકાષ્ઠતામ્બૂલમુત્કટક્ષારવર્જિતમ્।
દાપ્યાનિ લક્ષહોમે તુ આસનાદીનિ યાનિ ચ

મધુલવણપાનામ્બુકટુતૈલોજ્ઝિતાનિ ચ।
આજ્યયુક્તૈસ્તિલૈઃ શાન્તિઃ સિદ્ધયઃ સકલાસ્તથા

ધૃતેન પયસા દધ્ના હોમસ્તૃપ્તિં પ્રયચ્છતિ।
પાયસેન તુ સિદ્ધાન્નૈર્ભક્ષ્યૈઃ પુષ્ટિઃ સદા ભવેત્

બીજૈર્ધાન્યૈસ્તણ્ડુલૈશ્ચ તર્પિતો મન્ત્રરાડ્‌દ્વિજ!।
પ્રયચ્છતિ સદા શ્રેયઃ પ્રસન્નઃ પરમેશ્વરઃ

પલ્લવૈઃ ફલમૂલૈશ્ચ હોમસ્તુષ્ટિં પ્રયચ્છતિ।
જહાતિ ચાપમૃત્યું ચ રોગાંશ્ચોપશમં નયેત્

તર્પિતઃ સ્થલપઝાદ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચાન્યૈઃ સિતાદિકૈઃ।
સૌભાગ્યમતુલં વિપ્ર! અચિરાત્ સંપ્રયચ્છતિ

ગુગ્ગુલ્વાજ્યૈર્દ્વિજારોગ્યં શુભૈર્ધાત્રીફલૈસ્તથા।
શર્કરૈર્બિલ્વફલકૈઃ પઞ્ચગવ્યસમુક્ષિતૈઃ

આજ્યાક્તૈઃ પઝબીજૈશ્ચ લક્ષ્મીં શીઘ્રં પ્રયચ્છતિ।
ઉત્પલૈર્વશ્યકામસ્તુ ભોગકામશ્ચ હોમયેત્

દૂર્વાઙ્‌કુરૈસ્ચ હોમેન આયુષો વૃદ્ધિમાપ્નુયાત્।
એધોભિશ્ચ શુભૈર્હોમો માષૈઃ શાન્તિપ્રદઃ પ્રભુઃ

તિલાનાં શસ્યતે હોમો હરિણાનનમુદ્રયા।
ઘૃતસ્ય કાર્ષિકો હોમઃ ક્ષીરસ્ય ચ વિશેષતઃ

શુક્તિમાત્રાહુતિર્દધ્નઃ પ્રસૃતિઃ પાયસસ્ય ચ।
ગ્રાસાર્ધમાનમન્નાનાં ભક્ષ્યાણાં સ્વપ્રમાણતઃ

તૃતીયં મૂલકન્દાનાં પુષ્પાણાં સ્વપ્રમાણતઃ।
સર્વેષામેવ બીજાનાં મુષ્ટિના હોમમાચરેત્

અગ્રાઙ્ગલિસ્તુ લાજાનાં શાલીનાં પઞ્ચકં હુનેત્(!)।
ફલાનાં સ્વપ્રમાણં ચ પલ્લવાનાં તથૈવ ચ

કર્કન્ધુમાત્રા ગુલિકા હોતવ્યા ગુગ્ગુલોઃ સદા।
ધાત્રીફલપ્રમાણં વા સંભવે સતિ હોમયેત્

દૂર્વાકાણ્ડાનિ વિપ્રેન્દ! ચતુરષ્ટાઙ્ગુલાનિ વા।
સમિત્પ્રાદેશમાનેન સમચ્છેદાસ્ત્વગન્વિતાઃ

અગ્નેર્વર્ણાશ્ચ ગન્ધાશ્ચ શબ્દાશ્ચાકૃતયસ્તથા।
વિકારા વિશિખાશ્ચૈવ સંવેદ્યાઃ કર્મસિદ્ધયે

પદ્મરાગદ્યુતિશ્રેષ્ઠો લાક્ષાલક્તકસન્નિભઃ।
બાર્લાકવર્ણો હુતભુગ્જયાર્થં શસ્યતે દ્વિજ!

ઇન્દ્રગોપકસંકાશઃ શોણાભો વાથ પાવકઃ।
શક્રચાપનિભઃ શ્રેષ્ઠઃ કુઙ્‌કુમાભસ્તથૈવ ચ

રક્તાનાં પુષ્પજાતીનાં વર્ણેનાગ્નિરિહેષ્યતે।
સુગન્ધદ્રવ્યગન્ધોઽગ્નિર્ઘૃતગન્ધશ્ચ શોભનઃ

આયુર્દઃ પદ્મગન્ધ સ્યાદ્બિલ્વગન્ધશ્ચ સુવ્રત!।
ઉગ્રગન્ધોઽભિચારે તુ વિહિતઃ સર્વદાનલઃ

જીમૂતવલ્લકીશઙ્ખમૃદઙ્ગધ્વનિતુલ્યકઃ।
શબ્દોઽગ્નેઃ સિદ્ધયે હેતુરતોઽન્યઃ સ્યાદસિદ્ધિદઃ

છત્રાકારો ભવેચ્છ્રેષ્ઠો ધ્વજચામરરૂપકઃ।
વિમાનાદિવિતાનાનાં પ્રાસાદાનાં વૃષસ્ય ચ

આકારેણાથ હંસાનાં મયૂરાણાં ચ સિદ્ધિદઃ।
રક્તાભસ્તુ યદા વહ્નિઃ ક્ષીણાર્ચિઃ પરિદૃશ્યતે

ભગ્નરાજોપલાભશ્ચ સ્ફટિકાભસ્તથા શુભઃ।
યદ્રપં કથિતં પૂર્વં યદિ તસ્ય પ્રદક્ષિણમ્

અન્યોન્યત્વં પ્રપદ્યેત તથા સિદ્ધિકરોઽનલઃ।
ગર્હિતેન તુ વર્ણેન યદિ કાપોતકાદિના

પરિવર્તં કરોત્યગ્નિસ્તદા વિપ્રવિપર્યયઃ।
હોમાન્તે તન્નિમિત્તં વૈ હોમં કુર્યાચ્છતાધિકમ્

વિષમાશ્ચ શિખાવન્હેસ્ત્ર્યાદયશ્ચ શુભાવહાઃ।
હ્રસ્વા હ્રસ્વોન્નતા દીર્ઘા જ્વાલા સિદ્ધિપ્રદા સ્મૃતા

સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણાવર્તઃ શ્રુતિપ્રચ્છાદિતધ્વનિઃ।
સ નિત્યમેવ શુભકૃદ્યદન્યૈર્વર્જિતો ગુણૈઃ

પ્રદીપ્તેલોલિહાનેઽગ્નૌ નિર્ધૂમે સગુણે તથા।
હૃદ્યે તુષ્ટિપ્રદે ચૈવ હોતવ્યં શ્રુતિમિચ્છતા

અલ્પતેજોઽલ્પરૂપશ્ચ વિસ્ફુલિઙ્ગસમન્વિતઃ।
જ્વાલાભ્રમવિહીનશ્ચ કૃશાનુર્નૈવ સિદ્ધિદઃ

અપ્રબુદ્ધે સધૂમે ચ જુહુયાદ્યો હુતાશને।
કર્મહાનિર્ભવેત્તસ્ય ત્વાભિચારાર્થમશ્રુતે

દુર્ગન્ધઃ પીતવર્ણશ્ચ અવલીઢશ્ચ યોઽશુભઃ।
પ્રભામૂર્તિગતો મન્ત્રસ્તર્પિતો યદિ સત્તમ!

વિદ્યાં પ્રયચ્છત્યચિરાદ્દીપ્તિસ્થો ભૂપ્રદઃ પ્રભુઃ।
તાપયત્યાશુ શત્રૂણાં પ્રકાશોપર્યવસ્થયા

શત્રુક્ષયં દદાત્યાશુ મરીચ્યામૂર્ધ્વગો વિભુઃ।
તાપિન્યામૂર્ધ્વગો મન્ત્રઃ સર્વતાપોપશાન્તિદઃ

વિપક્ષોચ્ચાટનં કુર્યાત્ કરાલાસંસ્થિતો હુતઃ।
લેલિહાવસ્થિતો મન્ત્રો યદિ સન્તર્પ્યતે મુને!

દદાત્યભીપ્સિતં ચૈવ દેહાન્તે પરમં પદમ્।
સ્વાહાકારં સદા હોમે પૂર્ણાયાં વૌષડેવ ચ

તમેવ શાન્તિકે કુર્યાદ્વષડાપ્યાયને તથા।
સ્વધાં પિતૃક્રિયાયાં ચ ફટ્‌કારં ક્ષયકર્મણિ

વિદ્વેષે હું, વશે હ્રીં ચ નમો મોક્ષપ્રસિદ્ધયે।
કર્મહોમાવસાને ચ ઘૃતેનાપૂર્ય ચ સ્રુચમ્

અભાવાચ્ચ પ્રભૂતેન હોમદ્રવ્યેણ પૂરયેત્।
તત્રોપરિ ઘૃતં દદ્યાત્તતોઽર્ઘ્યકુસુમાદિભિઃ

મૂલદેશાત્ સમારભ્ય સ્રુક્‌ સંપૂજ્યા સ્રુવાન્વિતા।
ઘૃતયુક્તં તુ તદ્‌દ્રવ્યં સ્રુચઃ પુષ્કરકુક્ષિગમ્

દ્રવચ્ચન્દ્રોપમં ધ્યાયેત્તતઃ પૂર્ણાં સમુદ્ધરેત્।
સ્રુગ્દણ્ડે દેહનાભૌ તુ મૂલે સંરુધ્ય સંસ્મરેત્

નિષ્કલં મન્ત્રનાથં તુ પૂર્ણશીતાંશુવિગ્રહમ્।
આમૂલાચ્ચ મરુચ્છક્ત્યા પ્રોદ્ધરેચ્ચ સ્વવિગ્રહાત્

વિધાય ચેશ્વરાધારે તસ્માદ્ધારામૃતં મહત્।
નાસિકાસન્ધિમાર્ગેણ સ્રુક્‌પઝે પતિતં સ્મરેત્

સામૃતામાજ્યધારાં ચ વસુધારામિવ ક્ષિપેત્।
મુખમધ્યે તુ મન્ત્રત્ય તદ્વ્રહ્નવિવરેઽથવા

હૃત્પઝાન્તર્ગતાં સમ્યક્ પ્રવિષ્ટામનુભાવયેત્।
તયા વૈ બૃહ્નિતં મન્ત્રં ભાવયેદ્બ્રહ્નધારયા

તૃપ્તં હૃષ્ટં ચ પુષ્ટં ચ તુષ્ટં વૈ સાધકોપરિ।
મન્ત્રોચ્ચારસમેતા વૈ શરીરકરણાન્વિતા

ધ્યાનોપેતા દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પૂર્ણેયં પરિપાતિતા।
સર્વસિદ્ધિકરી શશ્વન્મોક્ષલક્ષ્મીવિવર્ધની

બહુ શુષ્કેન્ધનેઽગ્નૌ ચ હોતવ્યા કર્મસિદ્ધયે।
એકા અનેકપ્રયોગાણાં ન તુ કર્મણિ કર્મણિ

તતોઽર્ઘ્યગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્મન્ત્રનાથં સમચયેત્।
મુદ્રં પ્રદર્શયેત્ સર્વા મૂલમન્ત્રાદિતઃ ક્રમાત્

ચતુર્થાંશેન ચાહ્ગાનાં કુર્યાન્મૂલસ્ય ર્તપણમ્।
લાઞ્છનાભરણાનાં ચ લક્ષ્મ્યાદીનાં તદર્થતઃ

અથવા હૃદયાદીનામતોઽર્ધેનાખિલાસુ ચ।
પરમેશ્વરકાન્તાસુ તદર્ધેન દ્વિજોત્તમ!

લાઞ્છનાભરણાદિનિ સર્વાણિ જુહુયાત્ ક્રમાત્।
હૃદાદિસર્વમન્ત્રાણાભેકૈકં જુહુયાત્તુ વા

વિસર્જનં તતઃ કુર્યાદ્દત્ત્વાર્ઘ્યં ધૂપસંયુતમ્।
ભોગસ્થાનગતા મન્ત્રાઃ પૂજિતા યે યથાક્રમમ્

મુખ્યમન્ત્રશરીરં ચ સંપ્રવિષ્ટાંશ્ચ સંસ્મરેત્।
જ્વાલાજ્વાલાન્તરે યદ્વત્ સમુદ્રસ્યેવ નિમ્નગાઃ

તન્મન્ત્રવિગ્રહં સ્થૂલં સર્વમન્ત્રાસ્પદં દ્વિજ!।
પ્રવિષ્ટં ભાવયેત્ સૂક્ષ્મે અધ્યક્ષે હૃદયાત્મકે

પરે પ્રાગુક્તરૂપે તુ તં સૂક્ષ્મમુભયાત્મકમ્।
તં પરં પ્રસ્ફુરદ્રૂપં નિરાધારપદાશ્રિતમ્

સન્ધિમાર્ગેણ હૃત્પઝે સંપ્રવિષ્ટં તુ ભાવયેત્।
મન્ત્રમુદ્રાસમેતેન પૂરકેણ તુ સત્તમ!

બાસિતં ભાવયેદ્દેહં તેનાપાદાચ્છિરોવધિ।
પ્રવિષ્ટેન તુ મન્ત્રેણ પ્રયત્નેન વિના દ્વિજ!

વિગ્રહઃ કમ્પતે યસ્ય મન્ત્રસ્તસ્ય પ્રસીદતિ।
એવં વિસૃજ્ય મન્ત્રેશં મુદ્રાબન્ધેન વૈ સહ

સાધારાસનમન્ત્રાણાં ગણેશસ્ય ગિરઃ સદા।
ગુર્વાદીનાં તુ વિહિતમર્ધં લાઞ્છનતર્પણાત્

એતેષાં ચ લયં વિપ્ર! કુર્યાત્ સૃષ્ટિકમેણ તુ।
દ્વાર્સ્થત્રિલોકપાલાનાં વપ્રસ્થહરિસેવિનામ્

ગુરુપૂર્વક્રમાદિત્થમર્ધમર્ધં યથાક્રમમ્।
સકૃત્ સકૃત્ સ્વશક્ત્યા વા પૂર્ણાં સર્વેર્ષ્વધઃ ક્ષિપેત્

વિષ્વક્‌સેનસ્તતો ભક્ત્યા તર્પણીયસ્તિલાક્ષતૈઃ।
વૌષડન્તેન મન્ત્રેણ દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં દ્વિજ!

પૂજયિત્વા યથાન્યાયં કુર્યાત્તસ્ય વિસર્જનમ્।
અનલં પૂજયિત્વા તુ શક્તિતસ્તર્પયેત્તતઃ

કુણ્ડે પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપ્ત્વા વહ્નિમન્ત્રમનુસ્મરન્।
જલનિર્મથિતેનૈવ હયૂર્ધ્વપુણ્‍ડ્રચતુષ્ટયમ્

શિરસ્તનુત્રહૃન્મન્ત્રૈર્લલાટે ચાંસયોર્હૃદિ।
કુણ્ડસ્થભસ્મના ચૈવ કુર્યાદ્દીપશિખાકૃતિમ્

જ્વાલયા હૃદયં સ્પૃશ્ય નેત્રે ચાસ્ત્રેણ વૈ પુરા।
ક્ષાન્ત્વા ચૈવ નમસ્કૃત્ય યથાવિધિ વિસૃજ્ય તત્

સમાઘ્રાય ન્યસેત્ કોષ્ઠે હ્યવતારક્રમેણ તુ।
પ્રતિષ્ઠિતાગ્નેઃ સંસ્કારં પર્યગ્નિકરણાદિતઃ

વિસર્જનં તુ કુર્યાદ્વૈ ધૂમચ્છેદે ન તત્ર ચ।
સંમાર્જ્ય સ્રુકૂસ્રુવેઽગ્નૌ તુ સ્રુચં નિક્ષિપ્ય ચામ્ભસા

અર્ધ્યપાત્રાત્તુ ચાપૂર્ય કુણ્ડબાહ્યે પ્રદક્ષિણમ્।
કુર્યાદીશાનકોણાદ્વૈ અચ્છિદ્રોદકધારયા

પવિત્રકેણાથ ઊર્ધ્વે વિનિક્ષિપ્ય કરેણ તુ।
દદ્યાચ્છિરસિ વૈ શેષં સ્રુગધોવદનાં ન્યસેત્

આત્મનો વામભાગે તુ વિષ્ટરસ્રુવસંયુતાત્।
અપવાસ્ય જલં તસ્માદ્‌દ્વિતયસ્માત્તદર્ચિતમ્

ઉપસંહૃત્ય વૈ યાયાદર્ચનાલયમર્ઘ્યભૃત્।
નમસ્કુર્યાજ્જગન્નાથમષ્ટાઙ્ગપતનેન તુ

આપૂર્ય પાણિયુગલં પુષ્પૈસ્તત્રોપરિ સ્થિતમ્।
સંસ્મરેન્નિષ્કલં મન્દ્રમમૃતેનોપબૃહ્નિતમ્

પ્રભૂતદીપ્તચ્છુરિતં નિક્ષિપેન્મન્ત્રમૂર્ધનિ।
"તર્પિતોઽસિ વિભો! ભક્ત્યા હોમેનાનલમધ્યગઃ

હોમદ્રવ્યેષુ યદ્વીર્યં તદિદં ચાત્મસાત્કુરુ"।
વિનિવેદ્ય વિભોર્હોમં પૂજાં કૃત્વા યથાવિધિ

ગૃહીતં ભાવયેત્તેન પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના।
ઇદમુક્તં સમાસેન મન્ત્રસન્તર્પણં દ્વિજ!

વાચ્યં નાદીક્ષિતાનાં ચ નાભક્તાનાં કદાચન।
નાનય્દર્શનસંક્થાનાં નાપહાસરતાત્મનામ્

સદ્ભાવજ્ઞે તુ વક્તવ્યં સમયજ્ઞે સપુત્રકે।
સાધકે તુ ગુરૌ વાપિ ભક્તે સ્નિગ્ધે વિમત્સરે

સત્યધર્મવ્રતપરે સાચારે શાસનસ્થિતે।
એવં સમાપ્ય હોમ તમર્ઘ્યગન્ધાદિભિર્વિભુમ્

સમભ્યર્ચ્ય પિતૄણાં ચ સંવિભાગમથાચરેત્।
પૌષ્કરાખ્યે વિશેષેણ દેવદેવેન વિસ્તૃતમ્

વિધાનમેતદ્ વિપ્રેન્દ્ર! પ્રોક્તં પુષ્કરજન્મને।
સાત્ત્વતોક્તવિધાનેન તદ્વિધાનં વદામિ તે

આરાધ્યસ્યાગ્રતો વિપ્ર! પ્રત્યહં ક્રિયતે તુ યત્।
વિજ્ઞેયં સંવિભાગં તદુત્તમં સર્વકર્મણામ્

સંવિભાગાત્ પિતૄણાં ચ ભવત્યનૃણવાન્નરઃ।
પ્રયાન્તિ તૃપ્તિમતુલાં તેન કર્મવશાદપિ

નિમન્ત્રિતં વા સંપ્રાપ્તં નિત્યમઙ્ગીકૃતં તથા।
દ્વિજેન્દ્રં પઞ્ચકાલજ્ઞં ષટ્‌કર્મનિરતં તુ વા

સ્નાનાદીનિ પુરા કૃત્વા પ્રયતઃ સંવિશેત્ પુનઃ।
સ્વયમર્ધ્યામ્બુના વિપ્ર! પવિત્રીકૃત્ય પાણિના

સન્તાડ્ય કુસુમાસ્ત્રેણ મન્ત્રાસ્ત્રાધિષ્ઠિતેન ચ।
સમુચ્ચરન્નેત્રમન્ત્રમવલોક્યાખિલં તતઃ

નિવેશ્ય ભગવત્યગ્રે પ્રણવાધિષ્ઠિતાસને।
પૂજિતે વિતતે પૂતે સંમુખં વોત્તરાનનમ્

ઉદગ્દિગ્વીક્ષણાણં ચ વિનિવેશ્ય તથા ચ તમ્।
યથા મન્ત્રેશદૃગ્રશ્મિપ્રસરેણાભિવિધ્યતે

મન્ત્રેણારાધ્ય તં ધ્યાત્વા ભ્રૂયાત્ "સંયતવાગ્ભવ"।
તૈશ્ચાપિ મૌનનિષ્ઠૈશ્ચ ભવિતવ્યં સુયન્ત્રિતૈઃ

સમાધાય જગન્નાથં હૃત્પઝગગનેઽર્કવત્।
સત્પાત્રસ્યાથ પાત્રાભ્યાં પાત્રાણામબ્જસંભવ!

એવં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાનં પ્રાગ્યત્નેનાત્ર કર્મણિ।
સમુદ્દિશ્ય પિતૄન્ દદ્યાદ્દાનમન્તરવેદિકમ્

નિવેશિતદ્વિજેન્દ્રં યદ્વ્યક્કિસ્થમપિ મન્ત્રરાટ્।
અન્તર્વેદી તુ સા જ્ઞેયા ત્વાબ્યામભ્યન્તરં તુ યત્

સંપ્રદાનં પિતૄણાં યત્ કુર્યાત્ સત્પાત્રપિવ્ડકમ્।
તદ્દિવ્યમમલં યસ્માચ્ચૈતન્યમવલમ્બ્ય વૈ

તત્કાલસંવિભજ્યાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ કમલોદ્ભવ!।
પ્રદાતૃસંકલ્પવશાદતઃ પુષ્કરસંભવ!

એકસ્ય વા બહૂનાં વા પ્રદદ્યાદાસનોપરિ।
પુનરેવાસનં દાર્ભમગ્રન્થિ બહુભિઃ કુશૈઃ

વિભોર્યજ્ઞાઙ્ગદેહસ્ય લોમાનિ તુ કુશાઃ સ્મૃતાઃ।
તા એવ નાડયઃ સર્વાસ્તસ્ય ભૂતશરીરગાઃ

રશ્મયો ભૂતદેહે તુ ચિન્મૂર્તેઃ શક્તયોઽખિલાઃ।
અત એવ હિ વિપ્રેન્દ્ર! પિતૄણાં તુ કુશાસનમ્

શ્રાદ્ધકાલે તુ વિહિતમાહૂતાનાં તદૂર્ધ્વતઃ।
યત્કિઞ્ચિદ્દીયતે ભક્ત્યા બ્રહ્મભૂતં તુ તદ્ભવેત્

પુરા વૈ હેતુમાનેન નૃણામવિદિતાત્મનામ્।
કર્મણ્યત્ર કુશાજાલં વિહિતં કમલોદ્ભવ!

યેષાં સર્વગતં બ્રહ્મ મન્ત્રરૂપીશ્વરોઽચ્યુતઃ।
ભાવસ્થસ્તત્વતસ્તાભિસ્તેષાં નૈવ પ્રયોજનમ્

ન્યસેત્તસ્માદભગ્નાગ્રાનુદઙ્‌મૂલાન્ કુશાન્ દ્વિજઃ!।
યસ્માદ્દિવ્યમુદગ્ભાગં પિત્ર્યં દક્ષિણસંજ્ઞકમ્

સ્વકેનામૃતવીર્યેણ નિત્યં સંવર્ધયન્તિ ચ।
દર્ભમાર્ગચ્છલેનૈવ પિતૄણાં તેઽમરા દ્વિજ!

વસત્યતઃ પિતૃગણો ભાગમાશ્રિત્ય દક્ષિણમ્।
ચિત્કલાંશસ્વરૂપેણ નૃણામેવં હિ ચોત્તરે

કૃતાસ્પદા અમલા નિત્યા ત્વમૃતાખ્યાક્ષયા કલા।
અત એવ હિ યત્‌ કિઞ્ચિદાબ્રહ્મવિદિતૈર્દ્વિજ!

પ્રદીયતે પિતૄણાં ચ તત્ સવ્યેન તુ પાણિના।
ચેઽધિકૃત્ય જગદ્યોનિં મન્ત્રાત્માનમજં હરિમ્

પ્રયછન્તિ પિતૄણાં ચ તોયતર્પણપૂર્વકમ્।
તેષાં તદાશ્રયત્વાચ્ચ યદુક્તં તન્ન કારણમ્

કર્તવ્યસ્ય ચ પારમ્યં પ્રકૃતસ્ય મહામતે!।
સ્ફુરત્યન્તર્ગતં યેષાં મન્ત્રારાધનપૂર્વકમ્

તત્ સ્વોત્તરવશાત્તેષાં મન્ત્રસામુખ્યદિગ્વશાત્।
ચેતસા નિર્વિકલ્પેન કૃતં ભવતિ ચાક્ષયમ્

કિંતુ પુષ્કરસંભૂત! દુર્લભા ભુવિ તે નરાઃ।
ઇતિ ચેતસિ વૈ યેષાં નિશ્ચયીકૃત્ય વર્તતે

કુણ્‍ડસ્ય યોનિદિગ્ભાગે ભદ્રપીઠોર્ધ્વતોઽથવા।
સમીપે પુરતસ્તસ્ય ભૂભાગે ચાર્ઘ્યવારિણા

પ્રોક્ષિતે ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ દક્ષિણાગ્રાન્ કુશાંસ્તરેત્।
તદૂર્ધ્વે પિતૃતીર્થેન સતિલાનક્ષતોદકાન્

વિકિરેદસ્ત્રજપ્તાંશ્ચ દર્ભાગ્રૈઃ પ્રણવેન તુ।
કૌશસ્તરાગ્રપર્યન્તં યસ્માદેતદ્‌દ્વયં દ્વિજ!

સર્વસ્ય ભોગજાલસ્ય જનકં ભુવનત્રયે।
વિશેષાત્ પિતૃદેયસ્ય શ્રદ્ધાપૂતસ્ય વસ્તુનઃ

અગ્નીષોમસ્વરૂપેણ ક્રોડાત્મા ભગવાન્ સ્વયમ્।
વ્યક્તઃ કર્માત્મતત્વાનાં મૂર્તત્વેનાત્મસિદ્ધયે

તત્તેજસ્તિલભાવેન હ્‌લાદો વર્તત્યબાત્મના।
અત એવાપ્રબુદ્ધાનાં પ્રબુદ્ધાનામપિ દ્વિજ!

તિલોદકેઽઙ્ગભાંવ તુ ગછતઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ।
શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરા રક્ષા તે દ્વે નિત્યપ્રમન્ત્રિણામ્

તત્સ્વરૂપવિદાં ચેવ વિશેષાન્મન્ત્રવેદિનામ્।
એવં તિલોદકે બુદ્‌ધ્વા પ્રકાશાહ્‌લાદલક્ષણે

સ્તરોર્ધ્વે સ્વસ્વસંજ્ઞાભિરગ્રાન્તં તુ યથાક્રમમ્।
ભાવયેત્ પુરુષાદીનાં સારૂપ્યં સમુપાગતાન્

પિતૄન્‌ પિતામહાંશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહાન્।
તપ્તિતૄંશ્ચાથ શંસન્તઃ સન્તાનં સ્વવિભાગતઃ

દેવાન્નોચ્છેષસંયુકં પાકાગ્રં પાત્રસંભૃતમ્।
મધુયુક્તેન હવિષા દર્ભકાણ્ડૈસ્તિલૈઃ સહ

ભાવિતં વહ્નિના કૃત્વા હૃદા દર્ભાગ્રગેણ તુ।
નિર્દોષં જ્ઞસ્વભાવં ચ ધામત્રયસમપ્રભમ્

ધ્યાયેદ્‌દ્રવ્યગતં દોષં નિર્દહન્તં સમન્તતઃ।
દેવતાનાં પિતૄણાં યત્ તૃપ્તયેઽન્નં મહામતે!

તત્ સાધનં ચ વિહિતં સંસ્કૃતેન પુરાગ્નિના।
તમાલકદલીપૂર્વદલેષુ ક્ષાલિતેષુ ચ

સંવિભજ્ય ચતુર્ધાન્નં નિધાય પ્રણવેન તુ।
પ્રોક્ષિતાન્યન્નપાત્રાણિ ચત્વારિ કબલાનિ વા

તૃપ્તયે ત્વથ સર્વેષાં દેવાય વિનિવેદ્ય ચ।
પિતૄણાં તર્પયેત્તેન પિણ્ડાદ્યન્નેન સાદરમ્

ક્રમેણ પ્રાગદૃષ્ટાનાં હૃદા સંજ્ઞાપદેન તુ।
એવં દૃષ્ટસ્વરૂપાણાં જ્ઞાત્વા તેષાં સ્થિતિં પુરા

પ્રાગ્વત્ સ્વધાવસાનાદ્યૈર્મન્ત્રૈરોહ્કારપૂર્વકૈઃ।
હૃન્મન્ત્રાલિઙ્ગિતૈર્વિપ્ર! તથા સંજ્ઞાપદાન્વિતૈઃ

"પિણ્‍ડં પ્રકલ્પયામી" તિ તતઃ પૂર્વવદાચરેત્।
પ્રણવૈર્દક્ષિણાગ્રાણિ સેચિતાનિ તિલામ્બુના

નાડીરૂપાણિ દર્ભાણિ પિણ્ડાનામૂર્ધ્વતો ન્યસેત્।
પ્રવિષ્ટાન્ ભાવયેત્તેષુ નાડીમાર્ગૈરનુક્રમાત્

"પિતૄનાવાહયામી" તિ સ્તરોર્ધ્વે પ્રાક્‌સ્થિતાંસ્તતઃ।
ક્રમેણ ચાતુરાત્મીયૈર્મન્ત્રૈરપ્યયયોગતઃ

સમર્ચયેદ્યથાન્યાયમર્ધ્યગન્ધાદિભિશ્ચ તાન્।
તતસ્તુ નામ્ના ગોત્રેણ મન્ત્રપૂર્વં તિલોદકમ્

સર્વેષામર્ઘ્યકલશાત્ પ્રદદ્યાચ્ચ યથાક્રમમ્।
શિરસાવનતેનાથ જાનુયુગ્મે ક્ષિતૌ કૃતે

પાણિયુગ્મે લલાટસ્થે એકચિત્તઃ પઠેદિદમ્।
"ઓં નમો વઃ પિતરઃ! નમો વઃ પુરુષોત્તમાઃ!

નમો વિષ્ણુપદસ્થેભ્યઃ સ્વધા વઃ પિતરો! નમઃ।
હરયે પિતૃનાથાય હ્યગ્નીષોમાત્મને નમઃ

સત્સોમપાત્મને વિષ્ણો! નમો બર્હિષદાત્મને।
આસંસારં હિ જનકા અગ્નિષ્વાત્તા અથાચ્યુત!

પિતામહાઃ સોમપાસ્ત્વં ત્વમન્યે પ્રપિતામહાઃ।
તુભ્યં નમો ભગવતે પિતૃમૂર્તે! ઽચ્યુતાય ચ

નારાયણાય હંસાય વિષ્ણો! ત્રિપુરુષાત્મને।
મુક્ત્વા ત્વામેવ ભગવન્! ન નમામ્યર્ચયામિ ચ

ન તર્પયામિ સર્વેશ! નાન્યમાવાહયામ્યહમ્।"
સ્તુત્વૈવં હિ પિતૃવ્યૂહં ભક્ત્યા પરમયા યુતમ્

સંભવે સતિ સંમાનં પિણ્ડમૂર્તેઃ સમાચરેત્।
તદગ્રતોપવિષ્ટસ્ય ક્રમાદ્‌દ્વિજગણસ્ય ચ

અનુસન્ધાય વૈ દ્વાભ્યામેકસ્મિન્ વા દ્વિજોત્તમ!।
દેવભાવસ્થિતં ધ્યાત્વા પિત્ર્યં પ્રાગગણં ક્રમાત્

પ્રણવેન ખરૂપં તુ સમુત્થાય તતઃ સ્વયમ્।
મધ્યે તિર્યક્‌સ્થિતૌ સ્થિત્વા હ્યદૂરેઽન્યોન્યદૃક્‌સ્થિતે

ઉત્તરાભિમુખશ્ચૈવ દક્ષિણાસ્યોઽથવા દ્વિજ!।
તદુત્તરાનનવશાદ્ધૃન્મન્ત્રં હૃદયાન્ન્યસેત્

નમોઽન્તં પ્રણવાદ્યં તુ મરુદમ્બરવિગ્રહમ્।
પિણ્ડાગ્રે હ્યુપવિષ્ટસ્ય પ્રાણશક્તિં દ્વિજસ્ય વા

બહૂનાં વા પ્રયત્નેન સ્વાતન્ત્ર્યાન્નિર્ગતાં બહિઃ।
ધ્યાત્વા તયા સહ ક્ષિપ્રમેકીભૂતત્વમાગતમ્

આત્મશક્તૌ લયં નીત્વા યાતિ હ્યૂષ્માખ્યલક્ષણમ્।
કૃત્વૈવં પ્રાણસઞ્ચારં પિતૄણાં વિપ્રવિગ્રહે

પ્રાગ્વદાનન્દસંરુદ્ધે ભોજયેત્ પિતૃરૂપિણઃ।
તાદર્થ્યેનાથ ચતુરો વિનિવેશ્યાસનેષુ ચ

લબ્ધલક્ષ્યાન્ પરે તત્ત્વે બ્રાહ્યણાન્ પાઞ્ચરાત્રિકાન્।
પ્રાઙ્‌મુખં દ્વિતયં ચૈવ દ્વિતયં ચાપ્યુદઙ્‌મુખમ્

સંપત્યભાવે હ્યેકં વા વિનિવેશ્યોત્તરાનનમ્।
પાદયોરપિ પાદ્યાર્થં કં ક્ષિપેદ્દક્ષિણાદિતઃ

અથ તેષાં ક્રમાત્ કુર્યાદર્ચનં ચાતુરાત્મ્યવત્।
અર્ધ્યાનુલેપનાદ્યૈસ્તુ ભોગૈર્માત્રાવસાનિકૈઃ

તત્તત્કાલોચિતૈઃ સર્વૈરનુપાદેયવર્જિતૈઃ।
તૈશ્ચાપિ મૌનનિષ્ઠૈસ્તુ ભવિતવ્યં સુયન્ત્રિતૈઃ

અથાસ્ત્રપરિજપ્તેન ભૂતિના વાથ શઙ્‌કુના।
મસૃણેનાશ્મચૂર્ણેન પરિઘાં સ્વધયાથવા

બહિસ્તદાસને કુર્યાત્‌ત્વગ્રે દૈર્ઘ્યાચ્છમાધિકામ્।
વૈપુલ્યાચ્છમમાનં તુ પ્રાગ્વત્ પાવનતાં નયેત્

ન્યસેત્ તત્રાપ્યભગ્નાગ્રાનુદઙ્‌મૂલાન્ કુશાન્ દ્વિજ!।
તત્રાપિ ચ વિશેષેણ તિલતોયે સમુત્કિરેત્

ન્યસ્તાસ્ત્રાણ્યસ્ત્રજપ્તાનિ તત્ર પાત્રાણિ વિન્યસેત્।
સર્વાણિ ચક્રવૃત્તાનિ હેમાદ્યુત્થાનિ સંભવે

પાત્રાણિ કદલીપઝતમાલચ્છદનાન્યથ।
દર્ભાણ્યસ્ત્રામ્બુયુક્તાનિ શુભપર્ણમયાનિ વા

નિદધ્યાત્તેષુ ચાન્નાનિ ભોજ્યાનિ મધુરાણ્યપિ।
ભક્ષ્યાણિ ફલમૂલાનિ દધિક્ષીરાદિકાન્યપિ

પાનકાનિ રસાલાનિ સપાનીયાનિ સત્તમ!।
કર્મણ્યાનિ તથાન્યાનિ તત્તત્કાલોદ્ભવાનિ ચ

પુરોપસ્તરણાર્થં ચ પાત્રાણાં દક્ષપાણિષુ।
નિપાતવ્યાઽમૃતી ધારા વારિણાપ્યુદ્ધતેન ચ

વાગ્યતા લબ્ધલક્ષાસ્તુ હ્યન્નમૂર્તૌ જનાર્દને।
યેઽશ્ર્નન્તિ પિતરસ્તેન તૃપ્તિમાયાન્તિ શાશ્વતીમ્

અતઃ સવ્યભિચારં તુ મૌનં વર્જ્યં ક્રિયાપરૈઃ।
શુભમવ્યભિચારં યત્ તત્ કાર્યં સર્વવસ્તુષુ

યદઙ્ગસઙ્કેતમયૈરવ્યક્તૈર્નાસિકાક્ષરૈઃ।
કૃતમોષ્ઠપુટૈર્વદ્ધૈર્મૌનં તત્ સિદ્ધિહાનિકૃત્

સ્વયમેવ સ્વબુદ્ધ્યા યત્ સર્વવસ્તુષુ વર્તતે।
શબ્દૈરનુપદિષ્ટૈસ્તુ તન્મૌનં સર્વસિદ્ધિદમ્

તસ્માદ્વૈ શ્રાદ્ધભોક્તૄણાં દિવ્યે વા પિતૃકર્મણિ।
દદ્યાન્નૈવેદ્યવત્ સર્વં મર્યાદાભ્યન્તરેઽગ્રતઃ

યેનાચમનપર્યન્તં કાલં તિષ્ઠન્તિ વાગ્યતાઃ।
સર્વેવામેકમાપ્તં તુ તૃપ્તયે યદિ યોજિતમ્

ઓમાદ્યમસ્મચ્છબ્દં તુ પિતૃભ્યસ્તદનન્તરમ્।
ઇદમર્ધ્યમિદં પાદ્યં તદન્તે સંસ્મરેત્ સ્વધામ્

સર્વસ્મિન્નુપચારાન્તે હ્યેવં વા સંસ્મરેન્નમઃ।
નમઃ સ્વધાઽથવા બ્રૂયાન્નમોન્તા ત્વથવા સ્વધા

એવમેવ હિ યઃ કુર્યાત્ કર્તવ્યત્વેન સત્તમ!।
તુલ્યાનાં ચ સ્વકુલ્યાનાં નમસ્તત્ર ચ કેવલમ્

સત્યુક્તે વ્યત્યયં નિત્યં બિહિતં ચ સ્વધા દ્વિજ!।
સ્વયમેવ હિ સન્યાસી દદાતિ ચ ફલાર્થિનામ્

કાર્યસ્તેન નમસ્કારઃ સ્વધાન્તો નિત્યમેવ હિ।
દદાતિ ફલકામસ્તુ યો નિત્યમફલાર્થિનામ્

સ્વધાકારાવસાને તુ વિહિતં તત્ સદા નમઃ।
એવમિચ્છાવશેનૈવ સંવિભજ્ય પિતૄન્ દ્વિજ!

પૃષ્ટ્વા પાત્રમુખેનૈવ સંતૃપ્તિં ચ પુનઃ પુનઃ।
તતોઽમ્ભશ્ચુલકં પાણૌ હૃન્મન્ત્રેણામૃતોપમમ્

દદ્યાત્ પૂર્ણેન્દુતુલ્યં તદ્‌ધ્યાતવ્યં તત્કલાઃ પઠન્।
સાનુસ્વારમકારાદ્યૈર્ભિન્નં ષોડશભિઃ સ્વરેઃ

સકારં નતિનિષ્ઠં ચ તત્ર પ્રાક્‌સ્થં સતારકમ્।
ઇત્યુક્તં સકલસ્યેન્દોર્વાચકં મન્ત્રમબ્જજ!

પાણિપ્રક્ષાલનાત્ પૂર્વં પાતવ્યં તેન પૂર્વવત્।
યેનામૃતપુટાન્તસ્થમન્નવીર્યમનશ્વરમ્

ભવત્યાપ્યાયકૃદ્વ્રહ્યન્! પિતૃદેવગણસ્ય ચ।
માષચૂર્ણાદિના પાણિં પ્રક્ષાલ્યામણિબન્ધનાત્

સમાચમ્યોપસંહૃત્ય હ્‌યુચ્છિષ્ટં ચ યથાવિધિ।
પવિત્રીકૃત્ય વસુધાં પાણૌ કૃત્વા તિલોદકમ્

પ્રીણનં ભગવત્યગ્રે સમુત્થાયાચરેત્ તતઃ।
"મમાસ્તુ ભગવાન્ પૂર્વં પ્રીતઃ પિતૃગણસ્તથા

શારીરો દેવતાવ્યૂહ આપાદાદ્યો વ્યવસ્થિતઃ।
નયન્ત્વમૃતતામન્નમિદં વિષ્ણુપુરસ્સરાઃ

દેવા નદ્યસ્તથા ગાવઃ સૂર્યઃ સોમો બૃહસ્પતિઃ।
(ઓં) માધવો ભગવાન્ મન્ત્રમૂર્તિર્મધુમયો મહાન્

મધુભાવેન ચાન્નેઽસ્મિન્ સ્થિત્વા તૃપ્તિં કરોતુ વૈ"।
અનુલિપ્યાસનં કુર્યાત્ પિતૄણાં પ્રીણનં દ્વિજ!

તસ્મિન્નેવ હિ ભૂભાગે યસ્યાં તત્પિણ્ડચિત્‌ક્ષિતૌ।
સ્થિતિઃ સર્વપિતૄણાં ચ સામ્પ્રતં કમલાસન!

યાવત્ પ્રાણાવિયુક્તાનાં પિણ્ડાતાં નોપસંહૃતિઃ।
સ્વોદ્દિષ્ટાનાં કૃતા સમ્યક્ તદન્તે સંવ્રજન્તિ તે

સ્વસ્થાનમાશિષં દત્વા શ્રાદ્ધકર્તુર્ધિયા મુમે!।
સામૃતં સોદકં સાન્નં સતિલં મન્ત્રતેજસા

વિવિક્તં વઃ કૃતં માર્ગં પુનરાગમનાય ચ।
નારાયણાખ્યસન્મન્ત્રકર્મબ્રહ્નજવીકૃતે

સ્વે સ્વેન્દ્રિયરથે કૃત્વા તૃપ્તા યાતાચ્યુતાસ્પદમ્।
એવં સુવિતતે કુર્યાત્ કર્મ ત્વારાધનાલયે

સંકટે પુનરન્યત્ર યાયાદભ્યર્થ્ય મન્ત્રરાટ્।
સ્થાનં સંસ્કારસંશુદ્ધં કૃત્વા પ્રાક્ તાડનાદિના

વ્યાપ્તિશક્ત્યાશ્રિતં ભૂયસ્તોયાધારગતં સ્મરેત્।
મન્ત્રમર્ચનપૂર્વં તુ તદગ્રે સર્વમાચરેત્

દેવાન્ પિતૄન્ સમુદ્દિશ્ય ભોજનં ભગવદ્‌ગૃહે।
અવિરુદ્ધં દ્વિજેન્દ્રાણામન્યથા તદ્વિરોધકૃત્

વિધિનાનેન વૈ નિત્યમથ યજ્ઞે તુ વૈષ્ણવે।
સંવિભાગઃ પિતૄણાં ચ કાર્યઃ સદ્રવિર્ણૈનૈરઃ

કૃત્વા તિલોદકાન્તં વા ફલમૂલૈઃ સ્વશક્તિતઃ।
તદર્ધં ગ્રાસમાત્રં તુ દદ્યાદ્ગોષ્વથ ભૈક્ષુકે

યસ્માદ્દિવ્યૈર્મહામન્ત્રૈર્દત્તં યત્ પૂજિતેઽચ્યુતે।
પિત્રર્થમલ્પં વા ભૂરિ તત્તેષામક્ષયં ભવેત્

સમ્યગર્ચ્યાર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈર્મૂલમૂર્તિગતં વિભુમ્।
પ્રાઙ્કણેષુ ચ સર્વેષુ પ્રાસાદેષ્વાશ્રયેષુ ચ

પ્રતિષ્ઠિતેષુ શોભાર્થં વિભવવ્યૂહમૂર્તિષુ।
તથૈવ ગોપુરદ્વારદિઙ્‌મૂર્તિષુ ચ મણ્ડપે

સાન્નિધ્યં ચૈવ યાતાસુ શક્ત્યા નિત્યં સમર્ચનમ્।
ષોડશૈરુપચારૈર્વા દ્વાત્રિંશદ્ભિસ્તતોઽધિકૈઃ

કુર્યાત્રન્મૂર્તિમન્ત્રૈશ્ચ તથા નૈમિત્તિકેષ્વપિ।
જપાન્તં હવનાન્તં વા સ્નાનાદ્યં સાધકસ્તતઃ

તત્તન્મૂર્ત્યગ્રદેશસ્થે કુણ્ડે હોમં સમાચરેત્।
ન કર્માર્ચાદિકં તત્ર સ્નપને ચોત્સવાદિકમ્

બલિદાનં ચ સર્વત્ર પવિત્રારોહણાદિકમ્।
નાચર્તવ્યં વિશેષેણ પરતન્ત્રાસુ મૂર્તિષુ

નિત્યાભિષેકમાત્રં તુ તાસુ તત્ર સમાચરેત્।
સિતાદિવર્ણયુક્તાસુ પ્રોક્ષણં વા નિવેદનમ્

મૂલાલયાર્ચયા સાર્ધં પરતન્ત્રાસુ દેશિકૈઃ।
પવિત્રારોહણં કાર્યમઙ્ગત્વેનાધિવાસિતૈઃ

પૂરકેષુ ચ સર્વેષુ તથૈવાગ્રયણાદિકે।
ખગેશવિષ્વક્‌સેનાદિપરિવારગણેષ્વપિ

પ્રતિષ્ઠિતેષુ ગેહેષુ પૂજ્યમાશ્રયમૂર્તિવત્।
અમૂર્તસ્ય ખગેશસ્ય વિષ્વક્‌સેનાદિકસ્ય ચ

કુમુદાદિગણેશાનાં દ્વારાવરણવાસિનામ્।
અન્યેષાં પરિવારાણાં મહાપીઠનિવાસિનામ્

અગ્રે નિત્યોત્સવાર્ચાયા દદ્યાત્ કાલત્રયે બલિમ્।
સાકારો વા નિરાકારો વિષ્વક્‌સેનો ગણૈઃ સહ

યદ્વા સમર્ચનીયશ્ચ બલ્યન્તે શિષ્ટવસ્તુભિઃ।
નિત્યોત્સવં તતઃ કુર્યાત્ સર્વાલંકારસંયુતમ્

પ્રાઙ્કણદ્વારદેવાનાં બલિદાનપુરસ્સરમ્।
સનકઃ ---
ત્વયા નિત્યોત્સવાર્ચાયાઃ પુરસ્તાદ્ભગવન્! મમ

દ્વારાવરણદેવાનાં બલિદાનમુદાહૃતમ્।
તદ્વિભાગં વિશેષેણ વદ મે સર્વસિદ્ધિદમ્

શાણ્ડિલ્યઃ ---
વિસ્તૃતં તવ વક્ષ્યામિ શ્રૃણુ નિત્યોત્સવાદિકમ્।
કૃતેન યેન ભક્તાનામભીષ્ટં જાયતે ફલમ્

નિત્યોત્સવાર્થબિમ્બં તુ સૌવર્ણં રાજતં તુ વા।
તામ્રજં પૈત્તલં વાથ નાત્યુચ્ચં તચ્ચતુર્ભુજમ્

મૂલબેરાનુરૂપં ચ સ્થાપિતં પૂજિતં પુરા।
વસ્ત્રાભરણમાલ્યૈશ્ચ યથાશોભમલઙ્‌કૃતમ્

મૂલબિમ્બગતાં શક્તિં તસ્મિન્નારોપ્ય મન્ત્રતઃ।
સમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈર્ભોગૈર્ધૂપાન્તિમૈસ્તથા

આપ્તૈરારાધિતે દેવે સ્વયંવ્યક્તાલયાદિષુ।
સાધકં વરયેદન્યં બલિદાનાદિકર્મણિ

પુરા ગર્ભગૃહદ્વારિ તથા ચૈવાગ્રમણ્ડપે।
ઘણ્ટાનાદસમેતેન દીપેન જ્વલિતેન તુ

દ્વાર્સ્થાનર્ઘ્યાદિધૂપાન્તૈઃ સમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યવારિણા।
દત્વાર્હણં તતશ્ચાન્નં તર્પણામ્ભસ્તતઃ પરમ્

તામ્બૂલં ચ ક્રમાદ્દત્વા તત્તન્મન્ત્રૈરનુક્રમાત્।
સ્વર્ણાદિનિર્મિતં યાનં પુરસ્તાત્ પ્રથમાઙ્કણે

સુગન્ધપુષ્પપ્રભયા ક્ષૌમૈર્માલ્યૈઃ સિતાદિભિઃ।
યથાશોભમલંકૃત્ય તસ્મિન્ બલ્યર્થકૌતુકમ્

પ્રાચીમુખં સમારોપ્ય પ્રાઙ્કણેષુ પ્રદક્ષિણમ્।
આતપત્રૈઃ સિતાદ્યૈશ્ચ માયૂરૈઃ કેતુયષ્ટિભિઃ

પતાકાભિશ્ચામરૈશ્ચ તાલવૃન્તૈશ્ચ શોભનૈઃ।
ગણિકાદેવદાસીભિર્ગાયકૈર્વાદ્યસઞ્ચયૈઃ

ભેરીપટહઘોષૈશ્ચ શ્રુતિઘોષસમન્વિતૈઃ।
એવમાદ્યૈરલઙ્કારૈર્ગોમયેનોપલેપિતે

મણ્ડલે હસ્તમાત્રે તુ બલિદાનપુરસ્સરમ્।
દ્વારાવરણદેવાનાં ધ્યાતાનાં વા સ્વદિક્ષુ ચ

વક્ષ્યમાણવિધાનેન નિયતોત્સવામાચરેત્।
પીઠોર્ધ્વે વિષ્ણુભૂતાનાં સગણાનામથાર્ચનમ્

કૃત્વા સમુત્કિરેચ્છેષં તૃપ્ત્યર્થં સોદકં બલિમ્।
પીઠં પ્રદક્ષિણં નીત્વા ચતુર્ધા વા દ્વિધા તથા

સન્તોષ્ય નૃત્તગીતાદ્યૈર્દેવમન્તઃ પ્રેવશયેત્।
પ્રાઙ્કણેષુ વિશાલેષુ બહિષ્ઠેષુ ચ સાદરમ્

મણ્ડિતં રથમારોપ્ય પરિભ્રમણમાચરેત્।
યાનાદેરવરોપ્યાથ પાદુકે વિનિવેદ્ય ચ

અગ્રમણ્ડપભૂમિષ્ઠે ભદ્રપીઠે નિવેશ્ય ચ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનામ્ભોભિઃ ચન્દનાદ્યનુલેપનૈઃ

માલ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચાપિ ધૂપૈસ્તામ્બૂલપશ્ચિમૈઃ।
અભ્યર્ચ્ય શ્રમશાન્ત્યર્થં સ્વસ્થાને સન્નિવેશયેત્

આદૌ નિવેશિતાં શક્તિં તસ્મિન્ મૂલે નિયોજ્ય ચ।
તમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈઃ પ્રણમેત્ સ્તુતિપૂર્વકમ્

ત્રિકાલં યત્ર વિધિવત્ ક્રિયતે નિયતોત્સવઃ।
તત્ર સર્વસમૃદ્ધિઃ સ્યાદ્રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય ચાનિશમ્

અભાવે બલિબિમ્બસ્ય હેતુનાઽસન્નિધીકૃતે।
કૂર્ચેન વાન્નમૂર્ત્યા વા કુર્યાન્નિત્યોત્સવં તતઃ

નિશ્શેષસ્યોપસંહારં કૃત્વા ચાર્ઘ્યાદિકસ્ય ચ।
નત્વા સ્તુત્વા ચ દેવેશં તતઃ પાદ્યપ્રતિગ્રહાત્

પાદોદકં સમાદાયા વિગ્રહં સેચયેત્ સ્વક્મ્।
ભુક્તાનિ પત્રપુષ્પાણિ નિદદ્યાન્મૂર્ધનિ સ્વકે

પુષ્પાર્ઘ્યગન્ધપૂર્વાણાં દેવયજ્ઞે કૃતે સતિ।
વિનયાદાહૃતાનાં ચ ભક્તાનાં મન્ત્રસેવિનામ્

મૂર્ધ્નિ સન્ધારણાચ્છશ્વદ્દૌર્ભાગ્યં ક્ષયમેતિ ચ।
કીર્તિં કાન્તિં શ્રિયારોગ્યં સિદ્ધિં સમુપયાતિ ચ

પશ્ચાચ્છરીરયાત્રાર્થમબ્યર્થ્ય પરમેશ્વરમ્।
લબ્ધાનુજ્ઞસ્તુ વૈ કુર્યાદનુયાગં યથાવિધિ

પ્રવિશ્ય ભોજનસ્થાનં વિવિક્તં દોષવર્જિતમ્।
ઘૃતપૂરિતપાત્રસ્થં દીપમારોપ્ય વૈ તતઃ

ગોમયેનોપલિપ્યાથ તુર્યશ્રં તત્ર મણ્ડલમ્।
પ્રણવેન પ્રતિષ્ઠાપ્ય તન્મધ્યે ફલકાદિકમ્

પ્રક્ષાલિતાઙ્ઘ્રિઃ સ્વાચાન્તસ્તન્મદ્યે ચોપવિશ્ય ચ।
ભોજ્યં નૈવેદ્યપૂર્વં તુ સર્વમાદાય પાત્રગમ્

વિનિવેદ્ય ચ દેવાય પવિત્રીકૃત્ય ચામ્ભસા।
સત્યરૂપા હ્યલક્ષ્યા ચાપ્યન્નદોષક્ષયઙ્કરી

ચેતસા ચાતુરાત્મીયા ભાવનીયા ચ ભાવના।
રસાત્માધ્યક્ષસંજ્ઞોઽન્ને સ્વાદુભાવે વ્યવસ્થિતઃ

"પ્રદ્યુમ્નો ભગવાન્ રૂપે ત્વેતદ્વીર્યે તુ લાઙ્ગલી।
ભોક્તાહમાત્મા ભગવાન્ વાસુદેવઃ સ્વયં ત્વજઃ

ઇદં તદમૃતં બ્રહ્ન ઇદમાયુરનશ્વરમ્।
ઇદં જ્ઞાનમિદં વીર્યમિદં તેજસ્તુ વૈષ્ણવમ્

ઇદમિન્દુરખણ્ડશ્ચ સ્થિતં ચાન્નાત્મના સ્વયમ્।
પર્જન્યાત્મા સ ભગવાન્ વ્યઞ્જનસ્થિતિસિદ્ધયે

હાર્દાનલાત્મના ભુઙ્‌ક્તે હ્યદ્યક્ષઃ પરમેશ્વરઃ।
તચ્છક્ત્યાનુગૃહીતત્વાત્ સોઽહં પ્રાકૃતિકઃ પુમાન્"

એવમન્નદમન્નાદં જ્ઞેયમન્નં પુરઃ સ્થિતમ્।
બાહ્યતસ્ચાજ્યદાનેન સંબોધમુપયાતિ ચ

યથા તથા મ્બુનાભ્યેતિ દેહસ્થો હુતભુક્ પ્રભુઃ।
કારણં રસમન્નસ્ય ષડ્‌ગુણં ષડ્રસસ્ય ચ

આત્મા બ્રહ્નાઽદનાત્મા સ્યાદીષત્તત્કરણાત્મના।
સામ્મુક્યમાત્મનો નીત્વા તતોઽન્નં જુહુયાચ્છનૈઃ

ચતુઃ પ્રણવસઞ્જપ્તં તતોમ્ભશ્ચુલકં પિબેત્।
વક્ત્રકુણ્ડેઽથ તેનૈવાપ્યન્નાહુતિચતુષ્ટયમ્

પ્રાન્તપર્વૈશ્ચતુર્ધા પ્રાક્ ચાતુરાત્મ્યવ્યપેક્ષયા।
ત્રિયપેક્ષાવશેનૈવ જુહુયાદાહુતિત્રયમ્

સહૃદા મૂલમન્ત્રેણ ભુઞ્જીયાત્ કબલૈસ્તતઃ।
પ્રયતાસ્યકરશ્ચાન્તે પિબેન્મન્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્

તોયં તદ્‌ધ્યાનપાદાબ્જપરિસ્રુતમથાપિ વા।
પ્રતિષ્ઠિતસ્ય વા પૂર્વં તદા કૃતિધરસ્ય ચ

યતસ્તત્ સર્વપાપઘ્નં સર્વદોષક્ષયઙ્કરમ્।
સર્વોપતાપશમનં સર્વસૌખ્યપ્રદં સદા

પાવનં સર્વતીર્થેભ્યો મન્ત્રેભ્યો મુનિસત્તમ!।
અતસ્તુ ભોજનાન્તે વૈ હાર્ધાગ્નેસ્તર્પણં પુરા

ભાવભક્તિપરો નિત્યં કં પિબેદાજ્યદો ભવેત્।
બ્રહ્નતીર્થેન ચ શનૈદ્બિર્વા ત્રિર્વા ચતુઃ ક્રમાત્

સમાચમ્ય પુનર્યાયાત્ પ્રયતો ભગવદ્‌ગૃહમ્।
મનોબુધ્યભિમાનેન સહ ન્યસ્ય ધરાતલે

કૂર્મવચ્ચતુરઃ પાદાન્ શિરસ્તત્રૈવ પઞ્ચમમ્।
પ્રદક્ષિણસમેતેન ત્વેવં રૂપેણ સર્વદા

અષ્ટાહ્ગેન નમસ્કુર્યાદ્‌દ્વાદશાર્ણં સમુચ્ચરન્।
યત્ર દ્વાદશકાલેજ્યા કર્તવ્યા ભૂતિવિસ્તરાત્

તત્ર પ્રાભાતિકીં કુર્યાત્ પૂજામષ્ટાઙ્ગસંયુતામ્।
અહ્ગદ્વયં તુ પાસ્ચાત્યં વિના વા તાં સમાષ્ય ચ

પિતૄણાં સંવિભાગં ચ અનુયાગં યથોદિતમ્।
દેશિકઃ સ્વેચ્છયા કુર્યાન્નિત્યં મધ્યન્દિનાર્ચને

ત્રિકાલેષ્વેકમષ્ટાઙ્ગં ષડઙ્ગં ચાચરેદ્‌દ્વયમ્।
યોગાર્થિનાં ચ સ્વાધ્યાયં યોગમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

તત્તત્કાલેષુ કુર્વીત સ્વાધ્યાયમધુનોચ્યતે।
અષ્ટાઙ્ગેન નમસ્કૃત્ય હ્‌યુપવિશ્યાગ્રતો વિભોઃ

આગમાધ્યયનં કુર્યાત્તદ્વાક્યાર્થવિચારણમ્।
પ્રાપ્તેઽથ સન્ધ્યાસમયે સ્નાત્વા વા જઘનાવધિ

ક્ષાલયિત્વા તતઃ કુર્યાદ્વાસસાં પરિવર્તનમ્।
સાયન્તનાર્ચનં કુર્યાત્ ષડઙ્ગં બલિપશ્ચિમમ્

જપં કૃત્વા યથાશક્તિ સ્વાસાદ્ય શયનં તતઃ।
સમાધાય બહિર્દેવં નિરાલમ્બપદે સ્થિતમ્

અપ્રયત્રેન વૈ તાવદનિરુદ્ધેન ચેતસા।
સહ તેનૈવ તે નિદ્રા યાવદભ્યેતિ સામ્પ્રતમ્

સમુત્થાયાર્ધરાત્રેઽથ જિતનિદ્રો જિતશ્રમઃ।
કમણ્ડલુસ્થિનેનૈવ સમાચમ્ય તુ વારિણા

અથ યોગવિભૂત્યર્થં યોગં યુઞ્જીત વૈષ્ણવમ્।
સુગુપ્તે વિજને દેશે નિર્દ્વન્દ્વે શુભલક્ષણે

જિતદર્પાં મતિં કૃત્વા સર્વભૂતહિતે સ્થિતઃ।
દેવાગ્નિગુરુભક્તશ્ચ સચ્છાસ્ત્રાભિરતઃ સદા

ભૂતદ્રોહપરિત્યાગી અસ્તેયઃ સંયતેન્દ્રિયઃ।
આસને ચોપવિષ્ટસ્તુ સુશુભે લક્ષણાન્વિતે

શુભદારુસમુત્થે તુ ચતુર્વિશાઙ્‌ગુલાયતે।
દ્વાદશાઙ્‌ગુલકોત્સેધે સુધૌતેનાપિ વાસસા

કુશૈશ્ચ મૃદુભિશ્છન્ને પવિત્રેણાથ ચર્મણા।
તત્રોપવિષ્ટઃ સતતં યોગાઙ્ગાનિ સમભ્યસેત્

રેચકાદિચતુર્ભિસ્તુ માત્રાભેદકૃતૈસ્તુ યઃ।
કનીયાન્ મધ્યમો જ્યેષ્ઠઃ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રત્યાહારં પ્રકુર્વીત ચિત્તસંયમનં તુ યત્।
બુદ્ધિર્મનસ્ત્વહઙ્કારસ્ત્રિભિશ્ચિત્તં પ્રકીર્તિતમ્

તથાપિ મનસઃ કુર્યાત્ પ્રત્યાહારં પ્રયત્નતઃ।
મનશ્ચતુર્વિધં પ્રોક્તં પ્રત્યાહારેણ નિર્જિતમ્

તિષ્ઠતે લક્ષ્યમાર્ગે તુ નાન્યથા તુ કદાચન।
ધ્યાનં લક્ષ્યસ્ય નિષ્પત્તિશ્ચિન્તનં તત્ પ્રકીર્તિતમ્

ધારણાપિ તતો ધાર્યા તદા પાપાપનુત્તયે।
પઞ્ચધા પૂર્વવત્ સા તુ પ્રતિમન્ત્રવ્યવસ્થયા

જપં નિમીલિતાક્ષેણ કુર્યાન્મન્ત્રસ્ય વાચકમ્।
વાચ્યસ્ય પ્રતિપત્યર્થં બીજપિણ્ડપદાત્મકમ્

ત્રિવિધં વૈ સમુદ્દિષ્ટં પ્રાગુક્તવિધિભાવિતમ્।
યોગોઽપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તસ્તં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન મે શ્રૃણૃ

પ્રાકૃતં પૌરુષં ચૈવ ઐશ્વરં ચ તૃતીયકમ્।
ઊહસ્તુ કીર્ત્યતે તર્કઃ તં ચ વિદ્ધિ વિચારકમ્

સમાધિસ્ત્વાત્મલાભસ્તુ ભાનન્દઃ પરિકીર્તિતઃ।
સ તુ લક્ષ્યં પરિત્યજ્ય મન્ત્રોચ્ચારણવર્જિતઃ

યદા વિભજ્યતે બ્રહ્નકલાંશો વિધિવર્જિંતઃ।
સમાધૌ પરિનિષ્પન્ને પરમાપ્નોતિ પૂરુષમ્

પ્રાણાયામાદિતો યાવત્ સમાધ્યન્તં પ્રકીર્તિતમ્।
દ્ગિગુણં ત્રિગુણં ચૈવ માત્રાભેદેન સંસ્થિતમ્

યોગાસનસ્થઃ કુર્વીત વિધિમેવં યથોદિતમ્।
યોગાસનાનિ ચત્વારિ યોગપટ્ટેન બન્ધયેત્

પર્યઙ્કં કમલં વાપિ ભદ્રં વા સ્વસ્તિકં દૃઢમ્।
તેષામેકતમે સ્થિત્વા ઋજુકાયોર્ધ્વતઃ ક્રમાત્

સ્રસ્તાહ્ગસન્ધિઃ કુર્વીત વિસ્તીર્ણોરુઃ સુકન્ધરઃ।
બાહૂ ઉપરિ સમૌ કૃત્વા કિઞ્ચિદાકુઞ્ચયેચ્છિરઃ

નાભૌ જઘનમદ્યે તુ હસ્તૌ કચ્છપવત્ સ્થિતૌ।
સવ્યસ્ય ચોપરિસ્થં તુ વામે સવ્યં તથાપિ વા

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા કચ્છપી તાન્નિયોજયેત્।
ગ્રીવાં તુ હૃદયાદ્યન્તાં નાતિસ્તબ્ધાં ન કુઞ્ચિતામ્

કિઞ્ચિન્નિમીલયેન્નેત્રે નાસાગ્રમવલોકયન્।
સમુદ્નવત્ પિધાયાસ્યં દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્

સગર્ભં યોગમાતિષ્ઠેન્નિર્ગર્ભં બા સુયન્ત્રિતઃ।
તતઃ પ્રમથયેદ્વાયું પ્રાણાખ્યં ચિત્તસંયુતમ્

રેચકાદિચતુર્ભેદૈઃ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ।
ચિત્તં જયેત્ સદા યત્નાતા દુર્જયં દેવદાનવૈઃ

યદ્યપ્યભ્યાસવૈરાગ્યૈઃ ચિત્તં સંયમ્યતે બલાત્।
તથાપિ યત્નમાતિષ્ઠેદુપાધીનાં તુ વર્જને

દ્વિવિધાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ સન્નિકૃષ્ટા મનોગતાઃ।
સન્નિકૃષ્ઠાઃ સ્થાનકૃતાશ્ચિત્તોત્થા વાસનાકૃતાઃ

ન દંશમશકાકીર્ણે નિશ્શબ્દે ગન્ધવર્જિતે।
નિમીલિતાક્ષઃ સન્તિષ્ઠેત્ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ

એવં પરિત્યજેત્ સર્વાનુપાધીન્ સન્નિકર્ષજાન્।
વાસનોત્થાંશ્ચ વિવિધાન્ સમ્યક્ લક્ષ્યં સમાસ્થિઃ

પ્રત્યાહરેત્ સદા ચિત્તં વિક્ષિપ્તં સર્વવસ્તુષુ।
તામસં તત્તુ બોદ્ધવ્યં ચિત્તં સર્વગતં તદા

ગતં રાગાદિતો જ્ઞેયમભ્યાસાદ્રાજસં તુ તત્।
તત્ સાધુ કથ્યતે ચિત્તં સંશ્લિષ્ટં લક્ષ્યગોચરે

સુલીનં ચ તતો જ્ઞેયં ગુણાતીતં તપોધન!।
ધ્યાનમેવંવિધં કુર્યાત્ સગર્ભં પ્રાણનિગ્રહે

ઉચ્યતે ચ તતો ભૂયસ્ત્રિવિધા યોગિનાં ગતિઃ।
સકલં નિષ્કલં વિષ્ણું તૃતીયં પરરૂપિ ચ

અન્યત્તત્ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શબ્દં વ્યોમસવિગ્રહ્ણમ્।
વિગ્રહં દેવદેવસ્ય લક્ષ્યરૂપં વિચિન્તયેત્

ધ્યાનમેવં સમુદ્દિષ્ટં યાવદ્વ્યોમાન્તિકં ભવેત્।
તાવચ્ચ ભાવયેલ્લક્ષ્યં યાવલ્લક્ષ્યં ન ભાવયેત્

ભાવે હ્યભાવમાપન્ને સસ્વભાવઃ પરઃ સ્મૃતઃ।
સ્થૂલં પૂર્વં સમબ્યસ્ય તતઃ સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્

એવં વિલીયતે ચિત્તં લક્ષ્યં ચોપાધિભિઃ સહ।
વિગ્રંહ દેવદેવસ્ય ધ્યાયેદ્ધૃત્પઝગોચરે

તતોઽન્યં ચિન્તયેલ્લક્ષ્યં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્।
એવમભ્યસ્યમાનસ્ય ગુણોત્કર્ષઃ પ્રજાયતે

યોગોઽયં મુનિશાર્ઢૂલ! સામાન્યઃ સમુદાહૃતઃ।
પરાત્પરાદ્વાસુદેવાત્ પ્રકાશાનન્દલક્ષણાત્

અતીન્દ્રિયાદનૌપમ્યાત્ સચ્ચિદ્રૂપાત્ સદોદિતાત્।
દ્વિભુજાદેકમૂર્તેશ્ચ વરદાભયપાણિકાત્

સ્વાસ્તેઃ ષાડ્‌ગુણ્યસંસિદ્ધાચ્ચાતુરાત્મ્યસ્વભાવિનઃ।
સંશાન્તપરમાનન્દસ્વરૂપાદ્બ્રહ્નણઃ સતઃ

અનુગ્રહાર્થં ભક્તાનામવતીર્ણસ્ય ચેચ્છયા।
પરવ્યૂહાદિરૂપસ્ય દીપાદ્દીપવદુજ્જ્વલાત્

એકાદ્યનેકરૂપસ્ય વિગ્રહોઽયં પ્રકાશિતઃ।
તત્ર ચિત્તં સમાધાય યોગી વિજ્ઞાનભાવનામ્

તત્તન્મન્ત્રપદેનૈવ યોગાભ્યાસં સમાચરેત્।
એવં યઃ કુરુતે યાતિ સ કાલેન પરાત્પરમ્

પ્રાપ્તુમિચ્છતિ યઃ શીઘ્રં તસ્ય યોગઃ સમુચ્યતે।
નિત્યોદિતં પરં બ્ર્હન યત્ પુરા તે પ્રકાશિતમ્

વાચ્યં તદ્‌દ્વાદશાર્ણસ્ય ધ્યાત્વા યુઞ્જીત બુદ્ધિમાન્।
નાસાગ્રે ભુવિ સદ્બ્રહ્ન ધ્યાયન્ કુર્યાજ્જપં દ્વિધા

જિહ્વાગ્રે તુ ચતુર્ધાપ્સુ તાલુન્યગ્નૌ તથા ચ ષટ્।
જિહ્વામધ્યે તથા વાયાવષ્ટધાવર્તયેન્મનુમ્

જિહ્વામૂલે તથા વ્યોમ્નિ દશધા દ્વાદશાક્ષરમ્।
કણ્ઠકૂપે તુ મનસિ ધ્યાત્વા ષોડશધા જપેત્

ઉરોદેશે બુદ્ધિતત્વે ચતુર્વિંશતિધા જપેત્।
ઉરોન્તેઽહઙ્કતૌ દ્યાયઞ્જપેચ્ચાશીતિધા પુનઃ

શતં કર્મણિ કાલેઽબ્જજ! અર્ધયુક્તં શતં જપેત્।
તતઃ પુષ્કરનાડ્યાં વૈ શતદ્વયમનાકુલઃ

અધ્યક્ષાદ્વાસુદેવાન્તં હૃદ્યાકાશે ચતુઃશતમ્।
હૃદિ નાદાવસાનોર્ધ્વં ગગને યોજયેત્તુ વા

એવં વા પ્રણવેનાડ્યાં પ્રણવાર્ણેન વાચરેત્।
એવં મન્ત્રવિશેષેણ બહુધા યોગ ઈરિતઃ

ઇતિ યઃ કુરુતે યોગં નિત્યયુક્તઃ સમાહિતઃ।
પ્રાપ્નોતિ પરમં સ્થાનં નિત્યોદિતમનામયમ્

સમાધાયાત્મના ઽઽત્માનમેવં જપ્ત્વા જપક્રિયામ્।
જ્ઞાતૃજ્ઞેયાવિભાગેન યાવત્તન્મયતાં વ્રજેત્

યથા સંવેદ્યનિર્મુક્તે સમાધૌ લભતે સ્થિતિમ્।
અબ્યાસાદ્ભવવદ્યોગી બ્રહ્ન સમ્પદ્યતે તદા

તતઃ શ્રમજયં કુર્યાત્ ત્યક્ત્વા ધ્યાનાસનક્રમાન્।
શય્યાસનં નિવેદ્યાથ મૂલમૂર્તેરનન્તરમ્

લક્ષ્મ્યાદિશક્તિયુક્તસ્ય યાગમૂર્તિગતસ્ય ચ।
તસ્મિન્નારોપયેદ્દેવં સર્વાઙ્ગપરિશોભિતે

અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં પ્રતિગ્રહસમન્વિતમ્।
દત્વા સમાલભેત્ પશ્ચાચ્ચન્દનાદ્યનુલેપનૈઃ

સુગન્ધપુષ્પમાલ્યાદિ દીપધૂપે નિવેદ્ય ચ।
ભક્ષ્યાણ્યપૂપપૂર્વાણિ સક્ષીરાણિ ફલાનિ ચ

તર્પણામ્ભશ્ચ તામ્બૂલં સાઙ્ગં સદ્ગન્ધભાવિતમ્।
નિવેદ્ય દેવદેવાય વિભવાનુગુણં તતઃ

સર્વં તુ વિન્યસેત્ પશ્ચાત્તસ્મિન્ કર્મકૃતં ચ યત્।
તુષ્ટં ગૃહીતં તત્ પૂર્ણં ભાવયેદ્દક્ષિણં કરમ્

તન્મધ્યે નિષ્કલં મન્ત્રં સર્વં યત્ કિરણાકુલમ્।
યોગોત્થાં ફલસમ્પત્તિં લક્ષ્મીરૂપાં વિચિન્ત્ય ચ

મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પાણિમધ્યે તથા સ્મરેત્।
ભૂયશ્ચ નિષ્કલં મન્ત્રં તસ્માદુપરિ ભાવયેત્

સશીર્ષે જાનુની ભૂમૌ કૃત્વા વિષ્ણોર્નિવેદયેત્।
પ્રસાદાભિમુખેનાથ તેન તચ્ચાત્મસાત્ કતમ્

ભાવનીયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પરિતુષ્ટેન ચાદરાત્।
સન્યાસં સઞ્ચયં વાથ કૃત્વા સમ્યક્કૃતસ્ય ચ

મન્ત્રરૂપાનુકારિણ્યા મુદ્રણીયં ચ મુદ્રયા।
ફલાર્થં પ્રસવં યેન નૈતિ સન્યાસકારિણા

ફલપર્યાવસાને ચ કાલમાગમચોદિતમ્।
ભર્તુર્નો યુજ્યતે યેન સિદ્ધાર્થૈસ્તુ ફલાર્થિનામ્

નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતં બિમ્બં વિના સ્થલજલાદિકાન્।
વિસર્જનં તતઃ કુર્યાદ્દત્વાર્ઘ્યં ધૂપસંયુતમ્

ભોગસ્થાનગતા મન્ત્રાઃ પૂજિતા યે યથાક્રમમ્।
મુખ્યમન્ત્રશરીરં તુ સંપ્રવિષ્ટાંશ્ચ સંસ્મરેત્

જ્વાલાજ્વાલાન્તરે યદ્વત્ સમુદ્રેષ્વિવ નિમ્નગાઃ।
તન્મન્ત્રવિગ્રહં સ્થૂલં સર્વમન્ત્રાસ્પદં દ્વિજ!

પ્રવિષ્ટં ભાવયેત્ સૂક્ષ્મે હ્યધ્યક્ષે હ્યુભયાત્મકે।
પરે પ્રાગુક્તરૂપે તુ તં સૂક્ષ્મમુભયાત્મકમ્

તસ્માત્ પરં સ્ફુરદ્રૂપં નિરાધારપદાશ્રિતમ્।
દર્પણં દર્શયિત્વા તુ નિર્મલં તસ્ય ચાગ્રતઃ

સન્ધિમાર્ગેણ હૃત્પઝે સંપ્રવિષ્ટં તુ ભાવયેત્।
સ્મૃત્વા પરાત્મના તં ચ સ્વસંવિદ્ગગને હૃદિ

વિશ્રાન્તં ભાવયેદ્દેવં સ્વભાવેન સમન્વિતમ્।
કર્માર્ચાદિષુ બિમ્બેષુ ષટ્‌સુ નિત્યાદિસિદ્ધયે

પ્રતિષ્ઠિતેષુ વિધિવન્નિત્યં પ્રાભાતિકેઽર્ચને।
તચ્છક્ત્યા યોજિતાં શક્તિં મૂલબિમ્બાદ્યથાપુરા

સમભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈસ્તામ્બૂલાન્તૈઃ પુરોદિતૈઃ।
પુનરારોપયેન્મૂલે તત્ર તત્ર નિયોજિતામ્

પૂજાર્થં કર્મબિમ્બાદૌ નિત્યનૈમિત્તિકાદિષુ।
પ્રાપ્તેષુ તત્તત્કર્માદૌ મૂલાદાવાહ્ય મન્ત્રવિત્

સમાપ્ય તેષુ તત્કર્માણ્રારબ્ધાનિ યથાર્થતઃ।
સમર્પ્ય મૂલબિમ્બે તુ તેભ્યસ્તત્ર વિસર્જયેત્

મન્ત્રાનર્ઘ્યાદિપાત્રસ્થાન્ વિસૃજ્ય પ્રાક્ પ્રયોગતઃ।
શેષમર્ઘ્યાદિકં સર્વં ભુક્તપૂર્વેણ વૈ સહ

પાણિના તોયપૂતેન વિષ્વક્‌સેનાય ચાર્પ્ય ચ।
ન્યાસદ્વયં ચ સંહૃત્ય મનસા ચ સ્વવિગ્રહાત્

નિશ્શેષસ્યોપસંહારં કુર્યાદર્ઘ્યાદિકસ્ય ચ।
યાગોદ્દેશાત્તથા કુણ્ડાત્સ્તરાદ્યસ્યાખિલસ્ય ચ

સહોપલેપનેનૈવ સર્વમંભસિ નિક્ષિપેત્।
ધર્તવ્યં ન ચિરં ચાગ્રે યત્ પુરા વિનિવેદિતમ્

નૈવેદ્યં મન્ત્રમૂર્તીનાં કિઞ્ચિત્ પુષ્પફલાદૃતે।
કવાટબન્ધનં કુર્યાન્મન્ત્રં કવચમુચ્ચરન્

નિયોજ્ય તત્ર રક્ષાર્થં ચક્રં ચ વિહગેશ્વરમ્।
સ્વપેચ્છય્યાગતો મન્ત્રી પ્રાતરુત્થાય પૂર્વવત્

યથોક્તં સકલં કુર્યાત્ પ્રબોધયજનાદિકમ્।
સકૃત્ ત્રયહં ચ સપ્તાહં પક્ષં માસમથાપિ વા

યોયજેદ્વિધિનાનેન ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ।
સોઽપિ યાયાત્ પરં સ્થાનં કિંપુનર્યોઽત્ર સંસ્થિતઃ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે અગ્નિકાર્ય પિતૃસંવિભાગ નિત્યોત્સવાદિ વિધાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
**************